Głośne myślenie/Thinking aloud

Zapraszam do Teatru Dramatycznego im. A.Węgierki w Białymstoku

2012-02-13T12:13:00.005+01:00

W piątek wybrałem się z żoną do teatru. Tym razem był to Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku, zaś sztuki obejrzeliśmy dwie. Jedną była czarna komedia irlandzkiego współczesnego autora Martina McDonagh Samotny zachód (The Lonesome West). Treść i przesłanie powinny być kulturowo nam bardzo bliskie, gdyż katolickie miasteczko na irlandzkim zapadłym zachodzie ma wiele cech, które są doskonale zrozumiałe dla Polaka, który ma nieco pojęcia o życiu w polskim małym miasteczku lub wsi.Akcja toczy się wokół dwóch braci, którzy się nawzajem nienawidzą, ale mieszkają razem. Teoretycznie powinien pogodzić ich ksiądz, ale ten jest słabą osobowością co i rusz przeżywającą kryzys wiary, a do tego nie posiadający szacunku parafian ze względu na swoją skłonność do alkoholu. Ważną rolę odgrywa też młoda dziewczyna…

Nie jest moim celem streszczanie całej historii, ponieważ mam nadzieję, że niejeden Czytelnik tego bloga wybierze się na to przedstawienie, zagrane, moim subiektywnym zdaniem rewelacyjnie. Aktorzy odgrywający role skłóconych braci (rewelacyjni Sławomir Popławski i Rafał Olszewski) są tak realistyczni, że czasami miałem wrażenie, że widzę swoich nieżyjących już wujków, skądinąd całkiem porządnych facetów (w odróżnieniu od bohaterów sztuki), którzy jednak w ferworze „polemiki’ potrafili się tak nakręcić, że wtedy należało się trzymać od nich z daleka, żeby samemu nie oberwać. Co tu dużo gadać, „chłop żywemu nie przepuści”! Ksiądz Welsh (Bernard Maciej Bania) miał właśnie okazję wylądować na podłodze, kiedy próbował interweniować w jedną z braterskich potyczek.

Nie chcę też pisać recenzji, bo znowu nie jestem obiektywny, gdyż mam zbyt duży sentyment do białostockich teatrów i ich zespołów. Subiektywnie jednak jestem zachwycony.

Do czegoś jednak przyczepić się muszę, a będą to fragmenty polskiego tłumaczenia. Tekstu angielskiego w ręku nie miałem, ale w pewnych momentach dość łatwo się zorientować, jakie było oryginalne słówko. Zacząć należy od tego, że w języku angielskim każdego księdza katolickiego tytułuje się „father” (ojciec), podczas gdy w języku polskim takiego zwyczaju nie ma, chyba, że w odniesieniu do zakonników lub podczas spowiedzi. Zwracanie się do zwykłego proboszcza per „ojcze” nie brzmi po polsku zbyt naturalnie.

Kiedy Girleen (Katarzyna Mikiewicz) pyta księdza Welsha, „Jak ojcu na pierwsze?” wskazywałoby, że zna jego drugie chrzestne imię, które jednak ani razu nie padło. Oczywiście chodziło o „first name”, czyli o „imię”. Wersja prawidłowa to „Jak księdzu na imię?”

Kiedy z kolei ksiądz Welsh czytając swój list do braci-kłótników przechodzi „do następnego paragrafu” to po polsku brzmi zupełnie bez sensu, bo kto w prywatnym liście stosuje paragrafy? W polszczyźnie rezerwujemy to słowo do regulacji prawnych. Oczywiście angielskie „paragraph” to po polsku po prostu „akapit”. W tym wypadku tłumaczkę zwiodło zjawisko znane jako „false friend”. Podobnie jak w scenie, kiedy Valene podaje Colemanowi szklankę bimbru mówiąc „medycyna”. „Medicine” w tym wypadku należałoby przetłumaczyć raczej jako „lekarstwo”, ale akurat tutaj bym się nie czepiał, ponieważ ta „medycyna” wywołała salwy śmiechu na sali, więc mimowolnie wzmocniono jeszcze efekt humorystyczny.

Zastrzeżenie mógłbym mieć co do wymowy przezwiska dziewczyny, Girleen. Aktorzy wymawiają je „girlen”, podczas gdy w irlandzkim angielskim, gdzie słowo to jest najczęściej używane („dziewczynka”, „dziewczę”) jest ono wymawiane „gerlin”. Nie wiem, czy nikt tego nie sprawdził, czy świadomie wybrano taką wersję. W angielskich teatrach zatrudnia się tzw. coaches, którzy są specjalistami od języków, a przede wszystkim od dialektów i gwar środowiskowych samego języka angielskiego. Przed każdą premierą trenują aktorów w prawidłowej wymowie i akcencie danej odmiany angielszczyzny. Polskie teatry mogłyby od czasu do czasu przynajmniej zasięgnąć porady językowej, zwłaszcza, że teoretycznie angielski teraz znają wszyscy młodzi ludzie. (Gdybyście mnie teraz słyszeli, wyczulibyście szczyptę ironii ;) ).

Ponieważ teksty mają to do siebie, że można o kilku drobnych sprawach napisać całkiem sporo, wszystko to, co do tej pory napisałem, może robić wrażenie, że strasznie to tłumaczenie krytykuję, ale od razu mówię – dla wielu będą to szczegóły niezauważalne. Całość bowiem jest rewelacyjnie zainscenizowana i zagrana! Przesłanie natomiast samego dramatu (i komedii zarazem), myślę, że zapada w pamięci i nie pozwala poprzestać na zwykłym śmiechu z momentów zabawnych, których jest całe mnóstwo (oczywiście, jeśli ktoś lubi ten rodzaj humoru).

Po Samotnym zachodzie mieliśmy pół godziny na kawę w Mistrzu i Małgorzacie. Kawiarnia bardzo sympatyczna, tylko w mroźny zimowy wieczór okazała się mieć jeden mankament, a mianowicie brak bezpośredniego przejścia z foyer teatru, mimo, że znajduje się tym samym budynku. Musieliśmy więc odebrać nasze wierzchnie okrycia z szatni, udać się do kawiarni, tam również skorzystać z szatni, a po wypiciu kawy powtórzyć wszystkie te czynności, tylko w kolejności odwrotnej. Oczywiście po drodze był też spacerek, na szczęście bardzo krótki, po mrozie.

Po powrocie do teatru zajęliśmy tym razem miejsca na dużej, głównej sali. Zauważam, że chyba nie tylko się starzeję, ale w coraz większym stopniu ulegam mieszczańskim gustom, ponieważ po oszczędnych środkach spektakli, które niedawno widziałem, wielka scena z olbrzymimi dekoracjami po prostu mnie olśniła. Myślę, że oszczędność środków w rozmaitych „eksperymentach” teatralnych (ten cudzysłów to dlatego, że przecież to już żadne eksperymenty, skoro zadomowiły się w teatrze od kilkudziesięciu lat), może być doceniona przez kogoś, kto doznał przesytu teatrem tradycyjnym. U mnie chyba nastąpił proces odwrotny. Zatęskniłem za kolorem, światłem, muzyką i to wcale nie zaskakującymi, ale za takim zwyczajnym teatralnym rzemiosłem. I teraz to dostałem!

Jakieś dwa lata temu koleżanki żony namówiły nas na wspólne pójście na jeden z komediowych spektakli w tym samym teatrze (pominę tytuł, grają tę sztukę do dziś zresztą), na której potwornie się wynudziłem. Nie dlatego, że źle przygotowane, czy źle zagrane, ale dlatego, że to było takie jedno wielkie świetnie przygotowane NIC. Wyraziłem wtedy zdziwienie, że komuś w ogóle się chce coś takiego pisać. Nieustannie wysoka frekwencja na tymże spektaklu wskazuje jednak na to, że istnieje bardzo duże zapotrzebowanie na tego typu produkcje. Nie ma się co oszukiwać – ludzie w teatrze chcą się przede wszystkim rozerwać, a nie przeżywać dodatkowe dylematy – jakby ich w życiu mieli za mało.

Na Co widział kamerdyner (What the Butler Saw autorstwa Joe Ortona) szedłem więc z nieco mieszanymi uczuciami, bo wiedziałem, że jest to typowa angielska „komedia omyłek”, więc jakiegoś głębszego przesłania z pewnością spodziewać się nie mogłem. Niemniej, jako wielbiciel Monty Pythona, tudzież bzdurnych a kompletnie pustych opowiadanek P.G.Wodehouse’a, postanowiłem dać Kamerdynerowi szansę, spodziewając się po prostu czystego relaksu w tradycyjnym stylu angielskim. Od razu przyznaję – nie zawiodłem się.

Jak już wspomniałem, nie jest moim zamiarem pisać recenzji, bo obiektywny być nie potrafię, ale ujmę to w następujący sposób. Widzieliście może artystów (czy to aktorów, czy muzyków, czy piosenkarzy), którzy „się męczą na scenie”? Jeśli tak, to przyznacie, że się męczycie razem z nimi. Znacie może przypadki, kiedy artyści się świetnie bawią, ale jakoś za nic nie potrafią zarazić swoim entuzjazmem widowni? Odczuwamy wtedy zażenowanie. Myślę, że każdy z nas miał jednak takie oto doświadczenie, że doskonale się bawił jako odbiorca, ponieważ widział, słyszał i czuł, że artystom na scenie wszystko, nawet najbardziej skomplikowane zadania (aktorskie, wirtuozowskie czy wokalne) przychodzą łatwo i bez wysiłku, ponieważ nie tylko podczas prób świetnie je opanowali, ale przede wszystkim im samym sprawia radość to, co robią. Bez żadnej przesady mogę stwierdzić, że właśnie z tym ostatnim przypadkiem mieliśmy do czynienia podczas tych dwóch piątkowych spektakli.

Zgranie zespołu, wzajemne wyczuwanie się, błyskawiczna reakcja na niespodziewane przeszkody (jak się później dowiedziałem, podczas Samotnego zachodu taka przeszkoda nastąpiła, choć my, jako widzowie w ogóle się nie zorientowaliśmy), to wszystko procentuje w postaci wysokiej jakości inscenizacji. Co więcej, zaryzykowałby stwierdzenie, że dobra atmosfera w zespole to połowa sukcesu (i to we wszystkich dziedzinach ludzkiej działalności), ponieważ zapobiega z jednej strony „nadymaniu się” (gwiazdorstwu) jednych i kompleksów ze strony innych.

À propos kompleksów. Nie powiem, że jestem bywalcem teatrów warszawskich, bo byłoby to wierutne kłamstwo, ale na kilku spektaklach w stolicy byłem. Swego czasu często chodziłem do teatrów łódzkich. Na tej podstawie stwierdzam, że aktorzy białostoccy nie mają żadnych kompleksów prowincji i bardzo słusznie, ponieważ mogliby w każdej chwili stanąć na scenie obok „gwiazd” scen stołecznych w niczym nie ustępując im umiejętnościami.

Wracając do Co widział kamerdyner, znowu napiszę kilka słów na temat warstwy treściowej. Otóż Joe Orton napisał ten tekst w 1967, zaś jego premiera teatralna nastąpiła w Queens Theatre w marcu 1969. Jak więc łatwo się domyślić, akcja samej komedii została umieszczona w latach 60., a może nawet 50. ubiegłego stulecia. Autorzy białostockiej wersji pozostali raczej wierni oryginałowi, w kilku miejscach wprowadzając pewne elementy bardziej przemawiające do widza współczesnego. Te polskie grepsy (na angielski nieprzetłumaczalne, a więc tym bardziej niemożliwe, żeby wystąpiły w oryginale) są tak umiejętnie wplecione w tekst, że kto się nie nastawia na ich wychwytywanie, ten po prostu tylko dobrze się przy nich bawi. I to się liczy jak najbardziej na plus, ponieważ teatr komediowy musi służyć przede wszystkim rozrywce widza. Dr Prentice (doskonały Piotr Dąbrowski) przed próbą uwiedzenia kandydatki na sekretarkę (tryskająca energią Katarzyna Mikiewicz) zażywa najpierw jedną, ale potem dla pewności kilka kolejnych pastylek, a przez cały teatr przetacza się „teatralny szept” widzów „viagra!” Oczywiście w latach 60. nie było to możliwe. To, co mnie naprowadziło (przyznaję się bez bicia, przed pójściem do teatru nie zadałem sobie trudu sprawdzić ani autora tekstu, ani daty jego napisania) mniej więcej na okres powstania samego tekstu komedii, to monologi i dialogi doktora Rance’a, których, jak podejrzewam, żaden współczesny dramaturg angielski nie odważyłby się napisać – no chyba, że ktoś kto nie bałby się narazić na zarzut bigoterii (pojmowanej po angielsku, nie po polsku) i homofobii. To są jednak szczegóły, które na efekt komediowy całego przedsięwzięcia nie mają żadnego wpływu. Białostocki spektakl Co widział kamerdyner to po prostu doskonała rozrywka na wysokim poziomie.

Zachęcam do wejścia na stronę Teatru Dramatycznego im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku (http://www.dramatyczny.pl/) , wybrania sobie kilku spektakli i zabrania na nie rodziny, znajomych czy koleżanki i kolegów z pracy. Jestem pewien, że nikt nie będzie żałował. Na stronie teatru znajdziecie również informacje o doskonałych białostockich aktorach, których kunszt wart jest zobaczenia!

Piwny temat, czyli o tym jak wolny rynek zjadł się od ogona, ale też o iskierce nadziei

2012-02-12T07:51:00.002+01:00

We wczorajszej edycji wiadomości Onetu znalazła się fotoreportaż-lista „piw, których nie kupimy już w polskich sklepach”: http://biznes.onet.pl/piwa-ktorych-nie-kupimy-juz-w-polskich-sklepach,18572,5023524,11313913,fotoreportaze-detal-galeria .

Przeglądając zdjęcia i czytając krótkie podpisy doszedłem do wniosku, że nagle ogarnęła mnie pewna nostalgia za latami 90. ubiegłego stulecia, które dla mnie osobiście, ale sądzę, że i dla wielu przedstawicieli mojego pokolenia, stanowiły tak wielki kontrast z dekadą je poprzedzającą, że naprawdę kazało nam to wierzyć, że „złapaliśmy Pana Boga za nogi”.

W połowie lat 80. w każdym mieście można było właściwie kupić jedynie produkt lokalnego browaru. Pisząc „lokalny” mam oczywiście na myśli ten obsługujący dany obszar, a nie jakiś mały rodzinny browarek. Wszystkie były przecież państwowe i miały swój ograniczony obszar dystrybucji. W Łodzi było piwo „Łódzkie” z browaru na Orlej, które przez kilka lat uważałem, za najgorsze piwo w Polsce (miałem porównanie, kosztując innych gatunków złocistego napoju podczas wakacji w innych rejonach Polski), dopóki w 1987 nie spróbowałem ówczesnego piwa „Sierpeckiego”, które smakowało jak czysta woda, żeby pod sam koniec nabrać potwornej kwaskowatości. Na Śląsku miałem jednak okazję skosztować ówczesnego „Tyskiego”, które było całkiem przyzwoite, nie mówiąc o „Żywcu”, który również trzymał poziom. Bardzo dobre było też piwo „Brackie” z browaru cieszyńskiego, które kosztowałem odwiedzając wujka w tym pięknym mieście nad Olzą. Pamiętam też, że nienajgorszy był „Leżajsk”.

Kiedy koledzy przyjeżdżali z sezonowej pracy w Niemczech, Szwecji lub innych krajach Zachodu, i opowiadali np. o tym, że w sklepie jest wybór ok. 30 gatunków piw, żartowaliśmy nieco autoironicznie „Nie no, stary! Jakbyś powiedział cztery, no góra pięć, to tak! Ale trzydzieści? To już jakieś zdziczenie na tym Zachodzie!”

Tak czy inaczej, upadek komuny kojarzy mi się z „cudownym” pojawieniem się na półkach sklepów i barów (zanim pojawiły się „puby” – swoją drogą bardzo ciekawe zjawisko, że w Polsce przyjęła się brytyjska wersja nazwy knajpy z piwem i to długo przed masową emigracją Polaków do Zjednoczonego Królestwa) wielkiej liczby różnych gatunków piwa. Do wyboru do koloru. Wydawało mi się wtedy, że otworzył nam się „piwny raj” i w tym złudzeniu tkwiłem do czasu, kiedy pojechałem do Belgii i „odkryłem”, że tam mają nie tylko setki gatunków, ale że te gatunki naprawdę potrafią się od siebie różnić. Nieco wcześniej doczytałem w artykule sponsorowanym przez browar pilzneński reklamującym piwo Pilzner Urquell o górnej i dolnej fermentacji, kiedy to dotarło do mnie, że praktycznie oprócz porterów i piwa „Palm” wszystkie piwa w Polsce są lagerami. Niemniej lager lagerowi nierówny i nadal się cieszyłem różnorodnością oferty piwnej na polskim rynku.

Bardzo lubiłem produkty białostockiego browaru „Dojlidy”, które można było kupić w butelkach z estetycznymi etykietami lub w równie atrakcyjnie zaprojektowanych puszkach zaopatrzonych w „herb” przypominający nieco prawdziwy znak heraldyczny znany jako „Śreniawa”. Miałem tez okazję przetłumaczyć kilka umów międzynarodowych na dostawy piwa dojlidzkiego na rynki amerykański i kanadyjski, z czego byłem niezwykle dumny. Oprócz honorarium, dostałem wówczas również kilka firmowych kufli, co jeszcze bardziej podnosiło moje poczucie dumy ze związku z tak zacną firmą.

Potem pojawiło się niestety pytanie „I komu to przeszkadzało?” Musimy powiedzieć sobie otwarcie, że na rynku piwa panowały zasady wolnej konkurencji. Niestety właśnie ten piwny rynek doskonale ilustruje fakt, że wolny rynek wcale niekoniecznie sprzyja podnoszeniu jakości produktów, jak również i inny fakt, a mianowicie, że całkowicie wolny rynek działa autodestrukcyjnie, czyli nieuchronnie prowadzi do końca własnej wolności. Nie ma już browaru „Dojlidy”, choć oczywiście istnieją jego budynki i trwa produkcja. Akurat pracuję po sąsiedzku, więc często widzę, jak z terenu browaru wyjeżdżają ciężarówki z wielkimi napisami „Tyskie”. Należy on bowiem do Kampanii Piwowarskiej z Poznania. Browary warszawskie, jak i szereg innych, zostały przejęte przez Grupę Żywiec. W przeciągu kilku lat cała produkcja piwa znalazła się w rękach bodajże trzech monopolistów. Konkurencja między nimi to przecież kpina. Dziesiątki brandów piw po prostu zniknęły z rynku. Ze starych dojlidzkich piw ostał się jeno „Żubr”. A browary warszawskie zostały po prostu zamknięte, o ile dobrze zrozumiałem treść reportażu Onetu. Jeżeli ktoś twierdzi, że konsument na tym skorzystał, to również trzeba będzie to potraktować jak kpinę.

Wielki producent to oczywiście niższe koszty produkcji, a więc tańszy produkt, ale czy aby na pewno? Monopolista przecież dyktuje cenę. Jakość poleciała na łeb na szyję, bo przecież piwa wielkich koncernów produkuje się z chemicznych ekstraktów, a rola dawnych browarów przez te koncerny przejętych sprowadza się do odpowiedniego ich rozcieńczenia wodą.

Wielkie szczęście, że zaczęli się pojawiać ludzie, którzy są wielkimi pasjonatami produkcji piwa, którzy nie mają monopolistycznych zapędów. Jakieś dwa lata temu „odkryłem” „Browar Tumski” na rynku w Płocku, knajpkę serwującą produkowane na miejscu własne piwo – pyszne! Co jakiś czas czytam, że takich małych lokalnych producentów piwa pojawiło się w Polsce już całkiem wielu, co mnie niezmiernie cieszy. Optymistyczne jest bowiem to, że istnieją ludzie, którzy mają ambicję zrobić coś naprawdę na wysokim poziomie, dla których jakość i satysfakcja klienta jest ważna. Niewątpliwie zysk z tego również musi być, ale nie muszą to być zaraz setki milionów. To jest zdrowe i dobre dla wszystkich. Czy jednak produkcja małych browarów prowadzonych przez zapalonych piwowarów jest w stanie zagrozić molochom? Nie sądzę. Istnieje jednak ta nadzieja, że i te molochy nie będą mogły zagrozić tym małym browarom, o ile właściciele tych ostatnich nie skuszą się na worek pieniędzy, które te pierwsze mogłyby zechcieć im zaoferować.

O celu powieści

2012-02-11T13:31:00.003+01:00

Nie wierzę w teleologię, czyli w celowość istnienia świata. Owszem, wszystko jest konsekwencją tego, co było, ale wyciąganie z tego faktu tak daleko idącego wniosku, że wszystko, co się dzieje ma swój określony ostateczny cel, jest bowiem wynikiem jakiegoś planu (czy to boskiego, czy kosmicznego i niezależnie czy dotyczyłby on całego wszechświata, czy tylko ludzkości na naszej planecie) wynika tylko z naszych pobożnych życzeń i próby uporządkowania rzeczywistości, która tak naprawdę jest próbą przykrojenia owej rzeczywistości do możliwości pojmowania przez nasz umysł. Odkrycie najgłębszej struktury leżącej u podstaw rzeczywistości byłoby oczywiście ukoronowaniem działalności naukowo-badawczej człowieka, ale na to się jeszcze długo nie zanosi. Nie znaczy to jednak przy tym, że taka najgłębsza struktura zawierałaby w sobie element teleologiczny.

Cele mają ludzie. Ludzie też tworzą założenia. Wychodząc z nich, budują swoje własne światy i w nich żyją. Nie wszyscy trzymają się swoich celów i nie wszyscy trzymają się swoich założeń. O ile jednak swoje cele osiągają ci, którzy albo wyznaczyli je niezbyt ambitnie, albo ci, którzy do nich dążą najdłużej i najwytrwalej, to do swoich założeń ludzie wydają się bardziej przywiązani. Nawet po zmianie poglądów na świat, co się przecież zdarza, pewne założenia poczynione być może jeszcze w dzieciństwie, towarzyszą nam bardzo długo.

Z pewnością ktoś, kto w dzieciństwie i młodości czytał dużo powieści przygodowych, mógł przeżyć rozczarowanie otaczającą go rzeczywistością. Nie mam tutaj na myśli faktu, że ciekawe przygody przytrafiają się nam bardzo rzadko, bo z reguły większość naszego życia spędzamy na dość nudnych i rutynowych czynnościach, ale to, że nie dostrzegamy w naszym otoczeniu ludzi, którzy by choć trochę przypominali naszych książkowych bohaterów. Dlaczego tak się dzieje? Otóż bohaterowie przygodowych książek dla młodzieży albo przypadkiem, albo całkiem świadomie wchodzili w sytuację, która narzucała im pewien cel. Struktura takich powieści jest dość prosta, praktycznie niewiele się różniąca od struktury baśni rosyjskiej z opracowania Władimira Proppa, a jej zredukowana do najprostszej formy postać to „bohater wyznacza sobie cel/okoliczności narzucają bohaterowi cel – bohater osiąga cel”. Proste, a jakże wdzięczne i dla czytelnika budujące.

W realnym życiu spotykamy ludzi, którzy albo celów w ogóle sobie nie stawiają, czekając na to „co życie przyniesie”, albo tacy, których cele są tak przyziemne i mało ciekawe, że czytelnikowi książek przygodowych wydają się może nawet jeszcze mniej ciekawi od tych, którzy żadnych celów nie mają.

Nie chcę tutaj jednak pisać o marzycielstwie czytelników pewnego typu książek, które niektórych sprowadza na kompletne bezdroża nierealnych rojeń, ale o książkach.

Powieść, jakiekolwiek by sobie stawiała cele, nigdy nie osiągnie doskonałej mimesis, a więc nigdy nie odzwierciedli rzeczywistości, bowiem ze swojej natury jest narracją autora, który pisał ją z pewnymi założeniami. W XVIII i XIX wieku cel dydaktyczny był czymś zupełnie zrozumiałym. Z czasem otoczono go pogardą i dzisiaj każdy tekst narracyjny kończący się „morałem”, albo nawet pośrednio jakąś naukę życiową próbujący przekazać skazany jest na miano literatury bardzo prymitywnej. Jeżeli jednak tekst jest zbudowany na tyle przemyślnie, że nauka zeń płynąca nie jest zbyt nachalna, a czytelnik odnosi wrażenie, że to on sam przez swoją interpretację do niej doszedł, wtedy i krytycy podchodzą do takiej powieści łaskawiej. Stąd Tołstoj, Dostojewski czy Czechow nadal cieszą się zasłużoną sławą wielkich twórców literatury. Henryk Sienkiewicz niestety już nie, ponieważ jego sposób narracji jest dla dzisiejszego czytelnika dość naiwny, zaś założenie np. Trylogii „ku pokrzepieniu serc”, ma przesłanie zbyt transparentne, a jego wartość jest czytelna tylko dla Polaków. Dla postronnych będzie to tylko kolejna powieść porównywalna do twórczości „płaszcza i szpady” (tylko w sarmackiej wersji „kontusza i szabli”).

Potem jednak sprawy uległy komplikacji, ponieważ odkryto w człowieku podświadomość/nieświadomość, w każdym razie tę sferę ludzkiego umysłu, nad którą jego świadoma część nie sprawuje kontroli, a często się okazuje, że jest odwrotnie i to ta właśnie świadoma część jest tylko racjonalizacją nieświadomych pragnień i potrzeb.

Literatura modernistyczna ze swoim strumieniem świadomości to kompletnie odmienna koncepcja narracji. Obiektywna rzeczywistość praktycznie znika, ponieważ świat powieści poznajemy tylko oczami, a właściwie słowami narratora, a ten nie tylko obserwuje to, co jest na zewnątrz, ale przepuszcza to przez wszystkie warstwy swojego umysłu, w tym, jak się domyślamy, również podświadome. Tych ostatnich oczywiście autor powieści opisać nie może, ale czytelnik widzi je w samym sposobie narracji. I na tym polega, wg mnie, genialność dobrej literatury. Nałogowy acz bezrefleksyjny pochłaniacz powieści może nie zauważyć różnicy jakościowej (oczywiście zauważy, bo powieść modernistyczna zapewne go zacznie męczyć, ale robię takie uproszczone założenie), ponieważ będzie się skupiał na tym, „co się dzieje”, nie wdając się w rozmyślania nad pokrętnymi meandrami umysłu narratora.

Pisarze zaliczani do mało precyzyjnie określonego nurtu zwanego postmodernizmem, wg niektórych teoretyków poszli na ustępstwo wobec czytelnika mniej skłonnego do refleksji nad narracją, tak konstruując swoje powieści, żeby on miał swoje „przygody” i „akcję”, zaś czytelnik z pretensjami do większego wyrobienia znajdzie cały szereg podtekstów, które pozwolą mu na rozkoszowanie się ich odnajdowaniem i interpretacją. Jak już nieraz pisałem, sam termin „postmodernizm” jest tak mało precyzyjny, że trudno mi się jednoznacznie wypowiadać na temat jego przedstawicieli, skoro zalicza się do nich pisarzy, których uważam za wielkich i genialnych eksperymentatorów (np. Thomas Pynchon) jak i zwyczajnych hochsztaplerów.

Klasyfikowanie powieści wg szkół czy epok literackich nie jest jedyną możliwością. Można je bowiem poukładać wg innych kryteriów, np. celów nakierowanych na efekt emocjonalny. Myślę, że każdy pisarz ma ambicję wywołać jakąś zmianę, krótszą lub dłuższą, w stanie umysłu czytelnika. Mamy więc szereg powieści humorystycznych, o różnych rodzajach humoru – od satyry politycznej do lekkiego humoru sytuacyjnego, mamy historie wzruszające mające na celu pobudzenie wrażliwości społecznej czytelnika (skrzywdzeni robotnicy, biedne chłopskie dziecko itd.), albo odwołujące się wprost do sentymentalnych tęsknot pewnego rodzaju czytelnika (romanse). Istnieją wielkie dramaty i tragedie, które mają na celu wstrząsnąć czytelnikiem i ukazać mu jego znikomość wobec potęgi sił od niego niezależnych. Są w końcu powieści, które wydają się nie mieć innego celu, jak tylko zburzyć czytelnikowi jego sposób pojmowania świata i pokazać mu, że to wszystko, co nazywamy rzeczywistością, to jest po prostu wielkie bezsensowne nic.

O ile np. Nagi lunch Williama S. Burroughsa jest bardzo ciekawym eksperymentem ukazującym pracę świadomości homoseksualisty pod wpływem narkotyków, co generalnie w chwili publikacji, ale i dziś jest sporym wyzwaniem dla zdolności pojmowania czytelnika, to szereg powieści, których struktura wydaje się rozsypanką sekwencji typu „jadłem-piłem-kopulowałem-rzuciłem ją” (wliczając w to wersję żeńską i homoseksualną) , które powtarzają się w, jak się wydaje, dowolnej kolejności, owszem prowokują czytelnika, burzą jego sposób myślenia oparty na wierze, że ludzie mają jakieś założenia i cele w życiu, ale zadaję sobie pytanie – właściwie po co?

Żeby się zorientować, że generalnie świat nie dąży do jakiegoś ostatecznego celu (do końca owszem, ale nie celowego), wystarczy poczytać filozofów i fizyków. Żeby zrozumieć, że większość zjadaczy chleba żyje z dnia na dzień i nie kieruje się większymi ambicjami czy wyznaczonymi celami, wystarczy się tylko rozejrzeć wokół siebie. Moja wątpliwość dotyczy więc tylko tego, czy warto o tym pisać powieści.

Od czasu do czasu lubię sobie poczytać biografie ludzi sukcesu, czy to w nauce czy w biznesie. Nie traktuję ich jako książek instruktażowych, ponieważ nie do końca wierzę, że można powtórzyć czyjąś drogę życiową. Niewątpliwie jednak książki te dają mi to, co w dzieciństwie dawały mi książki przygodowe – poczucie sensu działania człowieka. Sensu nie narzuconego z zewnątrz, ale założonego przez bohatera, który poprzez konsekwentne trzymanie się swojej drogi, uczynił go również sensem dla innych. To, że jestem bardzo sceptyczny wobec jakiegoś ogólnego i obiektywnego sensu, wcale nie oznacza, że samo pojęcie „sensu” uważam za bezużyteczne. Wręcz przeciwnie. Sens bardzo często stwarzamy sami, a czasami potrafimy go narzucić innym. I to jest bardzo optymistyczne!

Czytanie natomiast kolejnego tekstu o tym, że jakiś fikcyjny bohater przeżył życie niczym bila odbijająca się o inne bile, wywołuje u mnie efekt poczucia straty czasu.

A z drugiej strony...

2012-02-10T09:50:00.010+01:00

Gustave le Bon w swojej Psychologii tłumu, kiedy chwalił angielski system edukacji polegający na poznawaniu rozmaitych zagadnień dzięki praktyce, np. kandydat na inżyniera nie tylko wkuwał teorię, ale pracował na wszystkich stanowiskach w fabryce przechodząc przez kolejne szczeble wtajemniczenia w zawód, równocześnie krytykował system francuski, który w jakimś stopniu podobny był do chińskiego (w Chinach kandydaci na urzędników państwowych musieli m.in. zdać egzaminy z poezji). Przede wszystkim jednak krytykował nadmiar ludzi wykształconych w proporcji do tych niewykształconych. Wykształcenie bowiem automatycznie pobudza ambicje, a niestety liczba stanowisk kierowniczych czy to w sektorze państwowym, czy prywatnym, jest zawsze ograniczona. No nie ma siły, nie ma możliwości, żeby wszyscy byli szefami. Wykształcony podwładny jest więc zawsze jeśli nie zagrożeniem (może stać się pretendentem do kierowniczego stanowiska), to w każdym razie w każdej chwili może przysparzać kłopotów swoim wymądrzaniem się. Takich mądrali szefowie najczęściej się pozbywają, ponieważ większość szefów nie posiada umiejętności mądrego wykorzystania ambitnego podwładnego ku obopólnej korzyści. W związku z tym poza systemem znajduje się niemała grupa sfrustrowanych absolwentów uczelni (w czasach le Bona wystarczała matura, żeby się uważać za wykształconego), którzy są potencjalnymi organizatorami rewolucji i wszelkich niepokojów społecznych.

W Polsce często powtarzamy, że „głupimi łatwiej rządzić”, co jest oczywiście w dużej mierze prawdą. Ludźmi nieświadomymi zachodzących wokół nich zjawisk przede wszystkim łatwo manipulować. Z jednej strony więc wystarczająco cwani rządzący faktycznie mogą sobie lepiej radzić z utrzymaniem mas pod kontrolą, ale z drugiej niewykształcone masy mogą równie łatwo dać się uwieść wszelkiego rodzaju populistom obiecującym łatwe rozwiązania.

Jakieś piętnaście lat temu czytałem artykuł, którego autor twierdził, że w Stanach Zjednoczonych nie ma właściwie klasy średniej, tylko stosunkowo liczna (w porównaniu z proporcjami europejskimi) grupa ludzi bardzo bogatych i olbrzymia masa „biedoty”, którą jednakże stać na wszystko, czego potrzebuje. Amerykański biedak nie cierpi więc głodu, bo się naje tanimi hamburgerami i jest bardzo szczęśliwy. Telewizor czy sprzęt do odtwarzania muzyki kupi na tanie raty, zaś na dom (co prawda często przypominający domek z kart) weźmie kredyt hipoteczny, na który też go raczej stać. Oczywiście trafiają się i takie sytuacje, jak ta, która wywołała obecny kryzys światowy, że Amerykanów jednak na te kredyty nie było stać. Generalnie jednak do tej pory zdecydowanej większości żyło się dostatnio, a przy tym umiejętnie dawkowana propaganda (w Stanach jest to zadziwiające zjawisko – tam praktycznie wszyscy z własnej woli wydają się być pracownikami tejże propagandy) każe im wierzyć, że żyją w najwspanialszym kraju świata, a wszyscy inni tylko im zazdroszczą i o niczym innym nie marzą jak tylko o osiedleniu się w Ameryce.

Amerykańskie uniwersytety z czołowych miejsc w rankingach są najlepsze na świecie. Trudno mi ocenić, na ile te rankingi są obiektywne, ale załóżmy że im wierzę. Absolwenci Harvardu, Yale czy Princeton tak naprawdę tworzą światową naukę (naukowcy na całym świecie cytują ich i powołują się na nich w przypisach) oraz przede wszystkim zajmują czołowe stanowiska w hierarchii społecznej samych Stanów Zjednoczonych. Co prawda różni Amerykanie, których w życiu poznałem, twierdzili, że nie powinienem dać się zwieść, bo poziom wykładów i zajęć na innych uniwersytetach (np. University of Chicago) bywa tak samo wysoki, ale te prestiżowe uczelnie mają po prostu dobry PR. Niewykluczone, że przemawiała przez nich zwykła zawiść, że oni właśnie skończyli te niżej notowane uczelnie.

Od samego wykształcenia nie mniej ważną korzyścią z uczęszczania na zajęcia na prestiżowym uniwersytecie jest nawiązanie kontaktów towarzyskich, które procentują w późniejszej karierze. „Old school ties” są bardzo istotne, ponieważ cokolwiek byśmy w Polsce o tym nie myśleli, żeby cokolwiek zdziałać, musimy pracować z ludźmi i to z ludźmi, którym ufamy. Jeżeli taka grupa działa ku zadowoleniu społeczeństwa nazywamy ją ekipą, jeżeli na niekorzyść – kliką, ale jest to nadal to samo zjawisko.

I teraz taka grupa kolegów z czołowych uniwersytetów w kraju zajmuje w nim najwyższe stanowiska w aparacie federalnym i stanowym, tudzież w sektorze bankowym, handlowym i przemysłowym. Jej zadaniem jest oczywiście pomnażać własne wpływy (w tym na świecie), natomiast w kraju utrzymywanie szerokich kiepsko wykształconych mas na takim stopniu zadowolenia, żeby się nie buntowały. Czasami się buntują, ale wtedy wysyła się policję, a w ostateczności Gwardię Narodową, która robi z buntownikami porządek. Zmiana systemu praktycznie nie jest możliwa, choć oczywiście od czasu do czasu dają o sobie znać populiści, ponieważ generalnie nikt nie ma pomysłu, jak przekształcić cały system (jedyni, którzy mają, to wszelkiej maści marksiści, ale na szczęście nie są w stanie uzyskać szerszych wpływów w społeczeństwie), a z drugiej nikomu tak naprawdę na tym nie zależy. Owszem ludzie wyjdą poprotestować na Wall Street, ale wieczorem zjedzą pyszną a nadal tanią pizzę (która w dodatku ostatnio decyzją Kongresu stała się warzywem), wypiją piwko, albo szklaneczkę burbona, na co nadal ich stać i położą się do ciepłych łóżek z poczuciem sytości a przy tym dobrze spełnionego obowiązku – byłem, protestowałem, a jakże. Bankierzy patrzą na ten tłum z okien, kiwają głowami i robią swoje, ponieważ dobrze wiedzą, że nikt im tak naprawdę nie zagraża. Nie oszukujmy się, nawet Wielka depresja zapoczątkowana w 1929 roku nie doprowadziła w Ameryce do rewolucji. Mimo bowiem nieustannych zmian (one w USA następują w każdym pokoleniu), shiftów w programach partyjnych (jakie by one nie były, zawsze jednak będą dwie partie), system praktycznie się nie zmienia.

Czy to tak do końca źle? Może wcale nie? Może faktycznie wykształceni kolesie z uniwersytetu mający kontrolę nad miliardami dolarów powinni również kontrolować masy? Jeżeli więc jakaś grupa polityków robi przekręty finansowe, mas to praktycznie nie dotyczy, bo gdyby tych przekrętów nikt nie robił, one i tak by na tym nie skorzystały, a z ich robienia i tak nie ponoszą większych konsekwencji w postaci odczuwalnego obniżenia poziomu życia. No chyba, że padną ofiarami takich cwaniaków jak Madoff.

Przy innej okazji z kolei czytałem o tym, jak to śmieszni bywają polscy turyści lub nawet biznesmeni, którzy mają kontakt ze Szwedami. Polacy bowiem lubią czasem zadać pytanie o „potop”, znany nam z lekcji historii i powieści Sienkiewicza (tak na marginesie, podobno wtedy Szwedzi zrabowali nam więcej niż Niemcy i Sowieci w czasie II wojny światowej). Autor tekstu wyszydził te pytania, ponieważ przeciętny Szwed nic o tym nie wie! Szwedzi bowiem nie uczą się historii. Gdyby ktoś zapytał, czy Szwedzi są przez to mniej szczęśliwi, odpowiedź, jaka musiałaby paść to „oczywiście nie”.

W Bhutanie nie podaje się do publicznej wiadomości wskaźników gospodarczych, np. PKB, ale „poziom szczęścia obywateli”. Podobno istnieje plan, żeby ten system wprowadzić w rozwiniętych gospodarczo krajach Zachodu. Dlaczego nie? Szczęście to rzecz pożądana, choć często jego określenie natyka się na pułapkę względności. Każdy je przecież może pojmować inaczej. Jeżeli jednak przyjmiemy, że chodzi o stan samozadowolenia, poczucia bezpieczeństwa (w sensie braku bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia) oraz częstych chwil radości, to dla polityków otwiera się szerokie pole do popisu.

Znanym od wieków stymulatorem szczęścia jest alkohol. Sowieccy komuniści uważali, że powszechny dostęp do wódki jest wielkim osiągnięciem klasy robotniczej. Tutaj w całkowitym szczęściu przeszkadza tylko kac. Gdyby więc rządzące elity wymyśliły naprawdę skuteczne lekarstwo na kaca, myślę, że poziom szczęścia zdecydowanie by wzrósł.

Ale co tam alkohol! Skądinąd wiadomo, że na Jamajce ludzie są raczej szczęśliwi, bo z jednej strony klimat sprzyja temu, że można się wyżywić tylko tym, co spadnie z drzewa, natomiast pełnię szczęścia daje marihuana. U nas niestety na jedzenie trzeba nadal pracować, ale dostęp do marihuany u wielu podniósłby poziom poczucia szczęścia.

Żeby podnieść poziom szczęścia należy jednak przede wszystkim obniżyć poziom poczucia nieszczęścia. Skoro szkolna nauka frustruje dzieci i młodzież, dlaczego nie pozwolić im robić to, co im zapewnia radość? Jeszcze 20 lat temu byłyby to gry i zabawy na świeżym powietrzu. Teraz są to godziny spędzone przy komputerze. Komputer daje ci szczęście? A proszę bardzo, kocham cię córko/synu i pragnę twojego szczęścia, więc sobie nie żałuj gier tudzież radosnych czatów.

Stare polskie przysłowie mówi, że „czego oczy nie widzą, tego sercu nie żal”. Można je łatwo i wiarygodnie sparafrazować na „o czym głowa nie myśli, tego sercu nie żal”. Dlaczego współczesny Szwed miałby się przejmować jakimiś wojnami spowodowanymi przez jego przodków? Dlaczego my mamy się stresować Katyniem, Oświęcimiem czy Jedwabnem? Myślenie o tych sprawach wcale szczęścia nie przysparza. Dlaczego mamy się przejmować wojną w Afganistanie? A już zmuszanie do czytania jakichś ponurych książek, jakichś Medalionów czy Proszę państwa do gazu jest wręcz zbrodnią przeciwko szczęściu czytelnika. Jakie byłoby najlepsze rozwiązanie? Wyeliminować te wszystkie czynniki, które nas wpędzają w stresy i frustracje. Bądźmy szczęśliwi! Make love, not school!

Oczywiście każdy pewnie od razu zauważył, że sprowadzam temat ad absurdum, co jest dość prymitywnym chwytem erystycznym. Niemniej warto się zastanowić, czy nie ma w tym prawdy. Jak już wspomniałem w poprzednich wpisach – ci, którzy coś osiągają, zdają sobie sprawę, że to na pewnym etapie musi boleć. Przez ten ból warto jednak przejść, jeżeli owoce tego działania są tego warte. Elity krajów zachodnich wywodzące się z zamożnych rodzin dlatego są elitami, że swoje dzieci jednak poddają pewnemu stresowi związanemu z dobrze pojętą edukacją. Wobec szerokich mas idzie się na nieustanne ustępstwa. Normalnie każdy człowiek, jeśli nie musi się wysilać, czy to fizycznie czy umysłowo, to tego po prostu nie robi. Wielu ludzi wysiłek umysłowy wręcz boli. Dlatego zapewnienie ludziom szczęścia przede wszystkim polega na tym, żeby ich uwolnić od stresu, a więc w tym wypadku od myślenia.

Dodajmy, że społeczeństwo doskonale może funkcjonować w ten sposób. Masom należy dać poczucie szczęścia, a do tego złudzenie współdecydowania o losach kraju, a elity mogą wtedy spokojnie rządzić i cieszyć się swoja pozycją w hierarchii społecznej. Do tego jednak te elity muszą nie tylko posiadać inteligencję, wiedzę i umiejętność rządzenia, ale do tego pewną klasę, która trzyma masy w pewnym poczuciu onieśmielenia i podziwu. W Polsce elit tak naprawdę w ogóle nie ma, a stopień frustracji mas rośnie.

"Kiniarze z Kalkuty", krótka refleksja

2012-02-09T23:48:00.002+01:00

Obejrzałem właśnie w telewizji polsko-niemiecki dokument pt. "Kiniarze z Kalkuty" z 1998 r. O tym, że Indie produkują najwięcej filmów na świecie powszechnie już dzisiaj wiadomo. Faktem jednak pozostaje, że miliony ludzi na wsiach nie stać ani na telewizor ani na bilet do kina w mieście. Ci są klientami kin objazdowych.

Przyjazd kina pana Battu jest w wiosce wielkim świętem. Sam pamiętam jeszcze kina objazdowe w Polsce w latach 70. ubiegłego stulecia. Na pokaz "Płonącego wieżowca" zebrała się pełna sala gimnastyczna w Lasocinie, gdzie akurat byłem na wakacjach. Projekcje pana Battu odbywają się na świeżym powietrzu - wiadomo, klimat na to pozwala, a w dodatku w wioskach nie ma żadnych większych budynków.

Najciekawszy wg mnie fragment dotyczył wizyty w wiosce, której mieszkańcy w ogóle nie wiedzieli, co to jest film, ponieważ nigdy wcześniej żadne kino do nich nie przyjeżdżało . Mieszkańcy tej wioski żyli z łapania małp w sieć i ich konsumpcji. Na surowo.

Wyprawę do tej wioski organizuje Mama, były fryzjer, który twierdzi, że ma 80 lat, i w odróżnieniu od pana Batty ma bardzo rozrywkowe podejście do życia. Tym razem jednak sprawę potraktował bardzo poważnie. Pokazał mieszkańcom jak się kręci film, jak się nagrywa dźwięk i wytłumaczył, co się potem robi z taśmą. Potem pokazał taką taśmę filmową z kadrami, żeby unaocznić wieśniakom techniczne sekrety ruchomych obrazów. Na koniec nastąpiła projekcja filmu z szeregiem brutalnych scen walki, podpaleń, wybuchów i innych atrybutów bollywoodzkiego kina akcji.

I tu następuje najciekawszy moment. O ile w innych wioskach, w których kina już nieraz bywało, ludzie podczas projekcji popadają w stan błogiego otępienia i wielkiego szczęścia (pan Battu zapowiadając projekcję tłumaczy im zresztą, że będą uczestniczyć w świecie piękna, który jest światem prawdziwym), o tyle prymitywni łowcy małp w pewnym momencie zaczęli odchodzić sprzed ekranu. Co wrażliwsi zakrywali oczy i wkrótce też odchodzili.

Właściciel objazdowego kina był bardzo zainteresowany reakcją mieszkańców tej wioski. Okazało się, że jej przedstawiciele uprzejmie podziękowali za przybycie ekipy projekcyjnej, ale równocześnie poprosili, żeby więcej już nie przyjeżdżali. "Nie ma takiej potrzeby. My ciężko pracujemy i dużo myślimy, mamy mnóstwo spraw na głowie"- mówi starszy mężczyzna. "A wasz flim tylko nas rozprasza. Teraz bolą nas brzuchy."

Bardzo mi się ta reakcja spodobała! Ileż życiowej mądrości przebijało ze słów ludzi prowadzących tak proste życie. Świat sztucznie kreowanych emocji do niczego im nie był potrzebny. Obawiam się, że nasze uzależnienie od mediów (wszystkich) sprawia, że wirtualna rzeczywistość wymyślona przez speców o jej stwarzania niejednokrotnie zastępuje nam prawdziwe życie, rozprasza i odrywa od tego, co akurat dla nas byłoby o wiele bardziej istotne.

Nadchodzą nowe czasy

2012-02-08T09:09:00.004+01:00

Pewna grupa moich znajomych, którzy są zwolennikami PiSu, po katastrofie smoleńskiej popadła w nastrój wielkiego pesymizmu. Sprawa krzyża na Krakowskim Przedmieściu przez pewien czas dostarczała im paliwa do istnienia, ale kiedy się okazało, że poparcie społeczne nie jest zbyt duże, a wręcz pojawiły się grupy im wrogie, znaleźli się na skraju załamania nerwowego. Oto zawalił im się świat. Nie do końca potrafiłem to zrozumieć.

W ostatnich dniach również znalazłem się na skraju paranoi, kiedy to zaangażowałem się emocjonalnie w sprawę obrony liceum ogólnokształcącego. Okazuje się, że sprawa nie budzi wielkich emocji nawet wśród moich znajomych, którzy zdają się być pogodzeni z losem polskiej oświaty.

Państwowa darmowa szkoła to jest wartość, której warto bronić. Nie oznacza to, że jestem przeciwnikiem szkół prywatnych i społecznych. Wręcz przeciwnie. Jeżeli szkoła prywatna nie jest tylko zwykłą maszynką do wyciągania pieniędzy od bogatych acz naiwnych rodziców, a zapewnia mądry i wartościowy program dydaktyczno-wychowawczy, to jestem absolutnie za. Jestem jednak zwolennikiem równych szans i tego, żeby obywatele naszego państwa aktywnie uczestniczyli w jego życiu. Ci natomiast, którzy w tym życiu już będą uczestniczyli, żeby w ogóle wiedzieli w czym uczestniczą. Żeby np. uczestniczka jakiejś lewicowej demonstracji nie mówiła, że ten a ten polityk jest nacjonalistą, bo ma portret Piłsudskiego w domu, bo to oznacza, że owszem, jest zaangażowana, ale jest przy tym zwyczajną idiotką. Nie chcę bowiem, żeby z jednej strony zawładnęły nami bez reszty jakieś siły, które są całkiem konkretne, ale tajemnicze, ponieważ nic o nich nie wiemy – mam tu na myśli zarządy wielkich korporacji, ale z drugiej strony nie chciałbym, żeby owładnęło nami oszołomstwo wszelkiej maści, czy to lewicowe czy prawicowe. Dlatego nacisk na oświatę dla każdego jest wg mnie taki ważny.

Mój kolega, który od prawie 20 lat mieszka w USA, a wyjechał tam wiedziony wizją „amerykańskiego snu” – może nie tyle bogactwa ile wolności – dzisiaj przeżywa wielkie frustracje, bo choć żyje na dość wysokiej stopie, twierdzi, że życie polityczne tego kraju go głęboko rozczarowało, zaś poziom świadomości przeciętnego Amerykanina jest żenujący. Ja akurat miałem to szczęście, że Amerykanie, których poznałem, to ludzie wykształceni i nieustannie się dokształcający, ale nawet oni ulegają jednorazowym otumanieniom, jak to było przy okazji wyborów prezydenckich, kiedy to poddali się obamomanii. W ogóle takie okresy nieograniczonego entuzjazmu bardzo mnie u Amerykanów dziwią, ponieważ jakaś podstawowa znajomość historii i psychologii powinna kazać im być bardziej ostrożnymi.

Dorosła córka moich znajomych, wspaniała i inteligentna dziewczyna, twierdzi, że „ciarki przeszły ją po plecach”, kiedy jedna z posłanek do Kongresu wygłosiła płomienne przemówienie na temat przełomu jaki dało prawo do zawierania małżeństw przez gejów. Osobiście nie mam nic przeciwko kontraktom, jakie dorośli ludzie między sobą zawierają, ale żeby zaraz ciarki przechodziły? Amerykańska posłanka użyła bowiem takich argumentów, jak posłużywszy się przykładem starszej pary gejowskiej, że oto od tej pory „nikt nie zabroni im się kochać”. Tak jakby wcześniej prawo im tego zabraniało (co innego otoczenie, ale pod tym względem może się okazać, że niewiele się zmieniło). Argument logicznie bez sensu, ale wywołujący ciarki u szlachetnych a naiwnych Amerykanów. O drugiej stronie medalu, czyli o redneckach i członkach Ku-Klux-Klanu nie ma nawet co wspominać, ponieważ ci ludzie odebrali wykształcenie od swoich rodziców, takich samych rednecków i rasistów.

Mogę w jakimś stopniu zrozumieć politykę PO polegającą na redukcji liczby szkół – jest niż demograficzny, choć podobno dołek mamy już za sobą, o czym władze skwapliwie zapominają, trzeba racjonalnie wydawać pieniądze itd. Sposób w jaki się do tego zabierają rządzący, jest jednak skandaliczny. Argument, że trzeba likwidować szkoły słabsze, wydaje się logiczny. Jak jednak określić, która szkoła jest słabsza, a która lepsza? Są na to sposoby, takie jak ewaluacje, wyniki na maturze, liczba laureatów konkursów, liczba absolwentów na studiach itd. Podstawowym argumentem powinno być przy tym kryterium popytu. Otóż wczoraj obejrzałem sobie w Internecie dyskusję na temat likwidacji jednej z białostockich szkół o profilu zawodowym, (a teraz podobno znowu stawiamy na kształcenie zawodowe, co mnie bardzo cieszy), która ma doskonałe wyniki, niedawno bardzo pozytywnie przeszła ewaluację, zaś kandydatów jest mnóstwo. Jak jednak pracuje mózg urzędnika? Przychodzi prikaz z góry: „macie zlikwidować tyle to a tyle szkół”, więc ten urzędnik bierze listę szkół, długopis i wykreśla te, które mają najwyższe numery. Żadne tam lepsze-gorsze. Kto by sobie tam głowę zawracał. Liczby mają się zgadzać i to wszystko.

Koleżanka z Łodzi podaje mi przykład swojego liceum, do którego był nabór, co wykazuje centralny system komputerowy, czy np. zebrała się klasa, nauczyciele się cieszą, że będą mieli kogo uczyć, a tu któregoś ranka się okazuje, że ta cała zebrana klasa z systemu komputerowego wyparowała i to bynajmniej nie na skutek wycofania się uczniów. Wytłumaczenie jest tylko jedno – to urzędas arbitralnie zadecydował.

Jak już wspomniałem na wstępie ta sytuacja doprowadza mnie na skraj paranoi, ponieważ o ile rozumiem, że natury urzędasa się nie zmieni, to dziwi mnie apatia społeczeństwa.

Skoro jednak większość z nas zachowuje się jak pod wpływem zbiorowej hipnozy i poddaje się tragicznej ale jednocześnie błogiej atmosferze rezygnacji, pozostaje się zastanowić, jaką postawę przyjąć wobec tak nieciekawej rzeczywistości.

Mój wujek, którego niejednokrotnie wspominałem, a który odkąd pamiętam był biznesmenem, w szkole średniej nie miał imponujących wyników. Zawsze jednak wiedział, czego chciał i to osiągał. Później, kiedy go było na to stać, nieustannie poszerzał swoją bibliotekę (nie tylko kupował książki, ale je również czytał!), więc wiedzę w wielu interesujących go dziedzinach posiada imponującą. Kiedy jako licealista narzekałem na to, że każą nam się uczyć czegoś, co mi się nigdy w życiu nie przyda, mówił mi tak: „to co ci się przyda, staraj się opanować jak najszybciej i jak najlepiej, natomiast to co ci się nie przyda potraktuj jako trening mózgu i też się tego ucz”. Kiedy z kolei opowiadałem o kolegach, którzy też mówili, że tego czy tamtego nie będą się uczyć, wujek spokojnie mi tłumaczył: „No i dobrze, niech tak mówią i niech tak robią, a ty im tylko przytakuj. Ty natomiast się tego naucz i sam szybko zobaczysz jaką będziesz miał nad nimi przewagę.” W wielu przypadkach żałuję, że w młodym wieku bardziej nie brałem do serca rad wujka, ale myślę, że, co prawda dość późno, doceniłem wartość tych rad.

Mój problem polega przede wszystkim na tym, że chciałbym, żebyśmy wszyscy żyli wśród ludzi na pewnym poziomie. Wierzę, że należy nieść „oświaty kaganiec”. Mój wujek miał podejście mniej idealistyczne, wychodząc z założenia, że przede wszystkim trzeba myśleć o sobie, bo inaczej nikt o nas za nas nie pomyśli.

W sytuacji, kiedy system państwowej oświaty idzie w kierunku, który możemy obecnie zaobserwować, wypada myśleć, w jaki sposób da się pewne rzeczy ocalić. W czasie okupacji młodzi ludzie zdobywali wykształcenie na tajnych kompletach. Być może wśród bardziej świadomej warstwy rodziców pojawi się potrzeba zapewnienia dzieciom nieco szerszych horyzontów, niż daje im szkoła państwowa i utworzy się rynek szkolnictwa prywatnego i społecznego na wysokim poziomie? Jak dotąd doświadczenie pokazuje, że niewielu prywatnym szkołom udaje się utrzymać poziom, który choć w przybliżeniu przypominałby słynne angielskie „public schools”. Często idea prywatnego liceum sprowadzała się w Polsce do tego, że grupa kolegów-nauczycieli (oczywiście po załatwieniu wszystkich formalności urzędowych) wynajmowała budynek, kupowała tablicę i kredę i prowadziła zajęcia dla niezbyt zapalonych do nauki i nie do końca utalentowanych dzieci bogatych rodziców. Kiedy zatrudniałem się w jednej z takich szkół, a przed oczami miałem obraz z amerykańskich i brytyjskich filmów, zimny prysznic, jaki mnie tam spotkał w postaci siermiężnych warunków jak z polskich filmów o wiejskich szkołach z lat 40., był bardzo bolesny.

Czy nowe czasy zmuszą nas do jakichś pozytywnych zmian? Do myślenia bardziej odpowiedzialnego i logicznego?

Czekają nas ciężkie czasy, ponieważ dziesiątki, jeśli nie setki nauczycieli w skali kraju, będą musiały coś ze sobą zrobić. Uśmiechnięci politycy, czy ekonomiści na ich usługach powiedzą, że trzeba się przekwalifikować. Na co jednak, tego już nie mówią. Znam dużą firmę budowlaną, która potrzebuje kierowników budów, więc bracia i siostry nauczyciele i nauczycielki – może tak na politechnikę?

O cichych zmianach i głośnych protestach, czyli my tu gadu gadu, a diabeł śliwki rwie

2012-02-06T12:14:00.002+01:00

Na forach internetowych często pojawiają się pełne goryczy wpisy, że oto „benzyna po 6 zł, ludzie żyją za 1500 zł miesięcznie, rosną czynsze i inne opłaty” itd. itp., a „głupie lemingi nadal głosują na PO”.

Żeby było wszystko jasne, od kilku dobrych lat, zanim udam się do urny, szperam po Internecie, szukam kandydata z zupełnie innej partii niż PO, PiS i SLD, wybieram sobie kogoś z –nastej pozycji i studiuję jego życiorys. Jak mi się nie podoba, to szukam kogoś innego o podobnym miejscu na liście wyborczej. Kiedy znajduję człowieka uczciwego i szanowanego w swoim środowisku, „daję mu kreskę”, jakby to powiedział pan Zagłoba. Oczywiście wiem, że kandydaci na pozycjach dalszych to tzw. „zające” i szans na stanowisko w Sejmie czy w samorządzie lokalnym nie mają, ale ja w ten sposób uspokajam swoje sumienie, że w wyborach uczestniczę, głosuję zgodnie z własnym sumieniem – na człowieka, którego uważam za godnego stanowiska, o które się ubiega, a w dodatku protestuję przeciwko partyjnemu establishmentowi, który nie ma niczego wspólnego z obywatelami i obywatelskością. Na „dworze rozdanych ról” nie widzę miejsca na swój głos.

Przyjaciele, znajomi i koledzy zarzucają mi, że się po prostu tylko wygłupiam i marnuję głos niczego nie osiągnąwszy, bo przecież ten mój „protest” jest śmieszny – wybory są tajne, a więc nikt go nie zauważy. Oczywiście mają rację, ale przede wszystkim robię to dla siebie i dla własnego sumienia. Nie chcę się przyczyniać do umacniania ludzi, których uważam albo za nieuczciwych, albo za durniów.

Na szczeblu lokalnym, ale też i centralnym, w ramach jednej partii mogą znaleźć się cyniczni cwaniacy i ludzie kryształowo uczciwi szczerze wierzący w swoją misję. W Białymstoku obecny prezydent i samorząd z partii rządzącej robią mnóstwo dobrych rzeczy, miasto się rozwija, zbudowano nowoczesne ulice. Tych ludzi mógłbym poprzeć. W Łodzi przedstawiciele tej samej partii prowadzą politykę prowadzącą, moim zdaniem, do upadku miasta, a przede wszystkim do ruiny (jeszcze większej, bo ona już jest) jego mieszkańców i na pewno nigdy bym na nich nie zagłosował. W Warszawie radni i pani prezydent z PO likwidują kilkanaście szkół, żeby zaoszczędzić 6 mln złotych, w tym samym czasie lekką ręką przeznaczając 70 mln na „promocję miasta”. Tam też nie mogliby liczyć na mój głos.

Otóż te zarzuty zwolenników PiS wobec wyborców PO, które zamieściłem na samym początku tego wpisu, są o tyle słuszne, że faktycznie ludzie wydają się kompletnie niewzruszeni kolejnymi przykładami działań obracających się przeciwko nim samym. Ci jednak zwolennicy PiS nie zdają sobie sprawy z tego, jak bardzo sami przyczynili się do zwycięstwa znienawidzonej przez siebie partii Tuska. Już nawet nie wspominam o agresywnej retoryce, o której wie każdy, kto obserwował życie polityczne Polski przez ostatnie dziesięć lat. Przez poparcie toruńskiej rozgłośni PiS zaczął się dodatkowo kojarzyć z ideologią państwa wyznaniowego, w którym Kościół Katolicki odgrywałby rolę wiodącą. Mało kto przy tym widzi, że Platforma Obywatelska jest w swojej masie równie klerykalna, tylko że związana z nieco innego rodzaju duchownymi, pozującymi na bardziej tolerancyjnych (no, czasami faktycznie bardziej tolerancyjnymi). W wyobraźni wyborcy podział PO-wolność i nowoczesność kontra PiS-klerykalizm i zaścianek tak się utrwalił, że rzeczywistość przestała mieć dla nich jakiekolwiek znaczenie. Niestety akcje typu „brońmy krzyża”, który akurat w porywie spontanicznych i szczerych uczuć przynieśli harcerze, i urządźmy permanentny cmentarz na jednej z głównych ulic Warszawy, stereotyp taki utrwalały. Tego typu akcje robiły jednak coś o wiele gorszego.

Otóż kiedy Jarosław Kaczyński i jego ludzie przyciągali uwagę społeczeństwa protestami dotyczącymi źle prowadzonego śledztwa smoleńskiego, jak się teraz okazuje, nie bez racji, kiedy PO wytypowało swoich ludzi, żeby z nimi dyskutowali, media miały swoją sensację, a „ciemny lud” to kupował. W miejscach spotkań, a więc w pracy, w domach czy na forach internetowych odbijały się echa zażartych polemik ze studiów telewizyjnych. W dodatku były to polemiki najeżone „argumentami” typu, że Tusk to rudy Niemiec, albo że to znowu wszystko Żydzi w pseudo-polskim rządzie, czyli nie wnoszące niczego do meritum, a ludzi o nastawieniu tolerancyjnym znowu odstraszały od PiSu (obecnie też od jego klonów).

Tymczasem na początku tego roku wyskoczyła sprawa ACTA. Polska ma już podpisać, a media się „obudziły” i przypomniały, że jest coś takiego, za czym wcześniej głosowały zgodnie i PO i PiS. Sprawa podobno znana od co najmniej roku, a my, społeczeństwo, dowiadujemy się w ostatniej chwili. Sprawna akcja internautów na jakiś czas, miejmy nadzieję, przystopowała ten dokument. Najciekawsze jest to, że choć jest to prawo szkodliwe z kilku względów, to co prawdopodobnie przeważyło i doprowadziło do tak wielkiej mobilizacji ludzi młodych, był strach przed ukróceniem możliwości nielegalnego transferu filmów i muzyki (no, może jestem niesprawiedliwy, ale takie mam wrażenie).

Inne kwestie już tak społeczeństwa wydają się nie boleć. Sprawa refundacji lekarstw, czyli prawo przygotowane przez poprzednią panią minister zdrowia, spowodowała wściekłość lekarzy, aptekarzy i przede wszystkim pacjentów. Tę żabę musi jakoś przełknąć obecny minister, którego ambicją polityczną było zostać ministrem właśnie przed czterdziestką. O jaka ironia losu – jest chyba jakieś powiedzonko, które przestrzega o tym, że marzenia czasami się spełniają, tylko że nie wychodzi nam to na dobre. Kilka dni temu pisałem o Rzymianach, którzy zdobyli władzę, żeby przeprowadzić niezbędne wg nich reformy i zejść ze sceny politycznej. Samo postawienie sprawy w ten sposób, że oto „moim marzeniem jest zostać ministrem”, a nie np. że „moim marzeniem jest zapewnienie wszystkim obywatelom taniej i dobrej opieki zdrowotnej”, świadczy o podejściu do życia tego człowieka, który robi skądinąd bardzo sympatyczne wrażenie, ale dla spełnienia tego swojego marzenia, opuścił szeregi własnej partii, żeby przejść do tej, która go zwabiła tą możliwością.

Kwestia reformy szkół ponadgimnazjalnych jest podobno znana od dwóch lat. Podobno, ponieważ skoro media o tym nie mówiły, to i nikt nie wiedział. Przypominam sobie, że chyba jakiś rok temu ktoś protestował przeciwko planom redukcji godzin historii w starszych klasach liceum, ale głos tego człowieka pozostał „głosem wołającym na puszczy”, ponieważ PiS wykazał jakieś dziwne désintéressement całą tą sprawą. Poza tym w mediach panowała na ten temat idealna cisza. W zeszłym tygodniu w prasie (wcale nie całej) i na kilku stronach internetowych pojawiła się wzmianka na ten temat i wywołała dość krótkie poruszenie wśród niektórych moich znajomych na Facebooku. Ponieważ mam córkę w gimnazjum, sprawa ta mocno mnie obchodzi. Ponieważ nie znalazłem żadnej grupy protestującej przeciwko reformie, pod wpływem impulsu sam taką założyłem, wciągając do niej szereg moich znajomych. Koleżanka, która jest bliższa tematowi, ponieważ uczy w liceum, oblała mnie zimną wodą, mówiąc, że to już przecież „przyklepane”, i rząd się na pewno nie wycofa. Kilka osób przyłączyło się do grupy na własne życzenie, z czego się niezmiernie cieszę, ale okazuje się, że cała sprawa nie wywołuje jakichś wielkich emocji. Przyszłość poziomu intelektualnego kolejnych pokoleń Polaków (bo przecież jak reforma wejdzie w życie, to zanim ktoś się opamięta, jeśli już, i ją zmieni, co najmniej dziesięć roczników wypuści) wydaje się problemem zbyt abstrakcyjnym, żeby jakoś mocniej reagować. ZNP owszem wydało w zeszłym rok negatywną opinię na temat reformy, zaś „Solidarność” oświatowa umieściło tylko link do artykułu o zmianie statusu szkół ponadgimnazjalnych – bez żadnego komentarza!

Do grupy zaprosiłem m.in. znanego w pewnych środowiskach blogerskich krytyka rządu Donalda Tuska, ale on umieścił na stronie grupy odnośnik do artykułu na temat tego, jak Donald Tusk inwigilował Lecha Kaczyńskiego. Bez komentarza.

Rząd Platformy Obywatelskiej czasami bardzo po cichu przygotowuje nam zmiany, które już nam się odbijają czkawką, a inne przyniosą szkody później, ale czasami te szkodliwe zmiany nie są wcale ukrywane, tylko, że się okazuje, że nikogo one nie wzruszają. Gdzie są protesty PiSu wobec degradacji polskiej oświaty, gdzie jest Roman Giertych, który przecież na oświatę miał pomysły zgoła inne? A może siły te siedzą cicho, bo w zamian za tę ciszę, PO obiecało nie ruszać pensum nauczycieli religii? Parafrazując słowa pewnego polityka z lat 90. ubiegłego stulecia, może chodzi o to, że „nieważne że Polska będzie głupia, byle była katolicka”?

Pewien znajomy swego czasu napisał, że sprawa krzyża na Krakowskim Przedmieściu to temat zastępczy, odciągający opinię publiczną od prawdziwych problemów. Trochę sobie gorzkich żartów z niego postroiłem, kpiąc, że przecież PiS i jego wyborcy z całą pewnością nie chcą odciągać uwagi społeczeństwa od błędów PO. Nie wierzę w aż tak makiaweliczną zmowę PO i PiS. Oczywiście nadal nie wierzę. PiS wystąpiło tylko w roli niczego nieświadomego „pożytecznego idioty”, który przyciągał uwagę mediów, a poprzez nie nas wszystkich, do sprawy, która dla życia poszczególnego obywatela ma niewielkie znaczenie (jeśli jakiekolwiek), a tymczasem PO przygotowywało sobie spokojnie "reformy", od których wkrótce owo życie zdecydowanie się zmieni. Na gorsze.

Bo my tu, panie, gadu gadu, a diabeł śliwki rwie.

O reformie liceum

2012-02-05T12:56:00.003+01:00

Pojawiła się kolejna kwestia, która mnie mocno bulwersuje. Problem w tym, że gdyby to były jeszcze późne lata dziewięćdziesiąte ubiegłego stulecia, z całą pewnością poparłbym taka reformę liceum, jaka ma teraz nastąpić, tak samo jak entuzjastycznie witałem reformę oświatową rządu Jerzego Buzka.

Człowiek się zmienia nie tyle pod wpływem wieku, no może zdrowie staje się coraz gorsze, ile pod wpływem doświadczeń i przemyśleń, które powinny nas czegoś uczyć. Nawiązując do niedawnego posta, w którym pisałem o Steve’ie Jobsie oraz o ludziach, którzy od najmłodszych lat wiedzą czego chcą, stwierdzam, że dzisiaj jestem przeciwny reformie oświaty wg modelu anglosaskiego, a w tym wypadku konkretnie angielskiego.

Jedno z najlepszych liceów w Polsce, a z pewnością najlepsze w Łodzi, I LO im. M.Kopernika, znane było już w czasach komuny, że tak naprawdę stawia nie tyle na „ogólność” kształcenia, co na produkcję olimpijczyków, którym daje się ciche przyzwolenie na mniejszy nacisk na inne przedmioty, zaś w zamian za to „trenuje się” ich intensywnie w jednym przedmiocie tak, żeby mogli wygrać z niego konkurs. Nie ma co owijać w bawełnę – ten system doskonale się sprawdzał i nadal sprawdza.

Kiedy porównywałem drogę do sukcesu Soichiro Hondy i Steve’a Jobsa, zwróciłem uwagę na to, że ten pierwszy od początku wiedział co chce robić, i tylko po drodze (w tym na politechnice w Osace) zbierał informacje potrzebne mu do celu, jaki sobie wyznaczył. Myślę jednak, że zdecydowana większość z nas takiego precyzyjnego planu nie ma – często przez całe życie, a co dopiero szesnastolatek, któremu każde się wybrać już te przedmioty, które będą przydatne na studiach. A jeśli ktoś po roku czy dwóch stwierdzi, że np. politechnika to nie dla niego i woli jednak studiować politologię na uniwersytecie? Czy będzie musiał wrócić na dwa lata do szkoły, żeby się przygotować do matury z przedmiotów potrzebnych na tym kierunku?

Steve Jobs mówił o łączeniu punktów, czyli o tym, że na pewnym etapie życia, możemy spojrzeć wstecz i wszystko nam się poukłada w jakąś logiczną całość. Z powodzeniem można to porównanie odnieść do przedmiotów szkolnych. Nie wiemy, co nam się przyda i kiedy nam się przyda. Na pewnym etapie życia może się okazać, że wiedza nabyta na lekcjach niezbyt lubianego przedmiotu jest nam nadzwyczaj potrzebna.

Uważam jednak, że zmiany w podejściu nauczycieli do swoich przedmiotów są niezbędne. Jeżeli w liceach są klasy profilowane, to faktycznie powinniśmy się umówić, że ten kto idzie na mechanikę, nie musi być zmuszany do wkuwania wiadomości z biologii na poziomie klasy biologiczno-chemicznej. Może nawet faktycznie z pewnych przedmiotów można zrezygnować. Pod żadnym pozorem jednak nie wolno rezygnować z języka polskiego i historii! To nie są takie sobie przedmioty, które „nigdy w życiu mi się nie przydadzą”! Czy sobie z tego zdajemy sprawę, czy nie, one się nam cały czas przydają. Człowiek, którego „język giętki” mówi „wszystko co pomyśli głowa” z pewnością lepiej sobie w życiu radzi, niż ktoś kto nie potrafi sklecić poprawnie dwóch zdań (wiem, wiem – tutaj zaraz ktoś mi poda setki przykładów karierowiczów, którzy faktycznie tych dwóch zdań skonstruować nie potrafią, ale pną się wysoko, tylko że to jest patologia!). Często zdarza mi się tłumaczyć artykuły naukowe na j. angielski. Z przerażeniem stwierdzam, że ludzie z wysokimi tytułami akademickimi mają ogromny problem z użyciem poprawnej polszczyzny. Zaśmiecają naszą mowę już nie tylko zupełnie niepotrzebnymi zapożyczeniami (żeby tylko brzmiało bardziej „naukowo”), ale często mają problemy ze składnią języka polskiego. Mądrze przygotowane lekcje z języka polskiego dają nam narzędzie na całe życie!

Historia również nie jest przedmiotem, „który mi się w życiu do niczego nie przyda”, ponieważ w historii jesteśmy zanurzeni, ponieważ jesteśmy jej częścią. Każda chwila po sekundzie staje się historią. Jeżeli ktoś nie posiada elementarnej wiedzy o przeszłości, ten praktycznie w ogóle nie rozumie w jakiej żyje rzeczywistości i dlaczego zachodzą pewne zjawiska.

Problem z tymi przedmiotami oczywiście jest. Często nauczyciel widzi swoją rolę jako „zadawacza” i „odpytywacza”, ponieważ jest to rzecz najłatwiejsza technicznie do wykonania. Zorganizowanie mądrej dyskusji z wykorzystaniem faktów jest często niemożliwa, bo z kolei program zakłada szereg tematów, których się nie da zrealizować w obecnej siatce godzin. Tymczasem uważam, że młodzież bardzo chętnie dyskutuje o historii, a podczas takich dyskusji wiele się uczy.

Lekcje języka polskiego z kolei tak naprawdę polegają na kursie historii literatury polskiej, i to często w takiej formie, że trzeba przed tym, który „wielkim poetą był” nadal zginać kolana i na twarz padać, choć tak naprawdę w ogóle nie rozumiemy jego tekstów. Tutaj jest wielkie pole do popisu dla reformatorów. Literatura jest bardzo ciekawa, a dyskusje o problemach ogólnoludzkich, do których pretekstem są teksty literackie, również są wciągające. Od czasu do czasu pojawiają się głosy, że zamiast pisać wypracowań o „Kordianie” nasze dzieci powinny się uczyć pisać podań. Jestem w stu procentach przekonany, że ktoś kto potrafi skonstruować dobry tekst o tymże „Kordianie” w piętnaście minut nauczy się pisać podanie (5 minut – przestudiowanie przykładu i wykrycie struktury, kolejne 5 minut – wychwycenie charakterystycznego słownictwa, ostatnie 5 minut – samodzielne napisanie własnego podania). Kto ma problemy z właściwą budową jakiegokolwiek tekstu, ten i z podaniem będzie miał problemy.

Tymczasem, jeśli komuś się znudziły zajęcia z języka polskiego i historii, ten będzie mógł sobie z tych przedmiotów zrezygnować w dwóch ostatnich latach liceum. Zamiast tego będzie mu wolno uczyć się tańca nowoczesnego. Oczywiście nie mam nic przeciwko tańcowi ani żadnym warsztatom artystycznym, ale czy one zastąpią pewną wiedzę i umiejętności?

Słynna „Krótka historia czasu” Stephena Hawkinga dlatego między innymi stała się takim przebojem wśród zwyczajnych śmiertelników, którzy fizyką się nie parają, ponieważ nie zawiera żadnych wzorów i skomplikowanych wyliczeń, niemniej, jeśli laik tę książkę przeczyta, pewne rzeczy mu się rozjaśnią. Jeśli zaś będzie chciał je poznać głębiej, sięgnie do opracowań już z tymi wzorami i wyliczeniami. Podobnie może być z historią. Jedna data na jedną lub dwie lekcje historii jest potrzebna, żeby umieścić opowieść w czasie. O wiele ważniejsze od tych dat jest jednak to, co się wtedy stało, dlaczego, czyli co do tego doprowadziło, i jakie skutki wywołało. Narracja, czyli forma jaka się sama narzuca na lekcji historii, jest dla większości z nas formą przyjemną w odbiorze, dlatego gdyby na lekcjach historii było więcej „historii”, a mniej danych do linearnego wykucia, byłoby na pewno lepiej.

Po co nam jednak ten polski i historia? W naszej tradycji edukacyjnej są to jedyne przedmioty, które uczniowie do tej pory traktowali poważnie, a które przygotowują do życia obywatelskiego. Nie wydaje mi się, żeby słynny przykład na to, że demokracja jest zła autorstwa Janusza Korwina-Mikke, że głos dwóch pijaczków przeważa głos profesora, przemawiał za tym, żeby automatycznie likwidować demokrację. Uważam, że żeby ona była faktycznie głosem wszystkich obywateli i do tego mądrym głosem, obywatele muszą znać historię i geografię, żeby się orientować w zagadnieniach gospodarczych niestety matematyka, a przynajmniej jej podstawy też jest bardzo ważna, a język polski jako uniwersalne narzędzie logicznego ale i estetycznego porozumiewania się, przekonywania, czy odpierania słabych argumentów powinien być wszelkiej wiedzy spoiwem.

Dlaczego ktoś uparł się, żeby zamiast wziąć za przykład np. model fiński (wyniki fińskiej młodzieży są najlepsze w Europie), koniecznie pakować nas w system anglosaski, który jest doskonały dopiero na poziomie wyższej uczelni (też oczywiście nie wszystkich)? Czy chcemy wychować pokolenie ludzi, którzy będą z pokorą wierzyć we wszystko, co im podadzą dziennikarze i politycy w telewizji? A może chcemy takich obywateli, jak młodzi Anglicy, którzy zrobili bandycką zadymę w Londynie w sierpniu zeszłego roku?

Ktoś może powiedzieć, że to, co się dzieje teraz to wielka fikcja, bo przecież młodzież w liceach jest teraz w większości taka, jak kiedyś w szkołach zawodowych. To jest prawda, ale dlatego jestem za przywróceniem pewnej elitarności liceum ogólnokształcącym i przywróceniem szkolnictwa zawodowego na szeroką skalę.

Matura powinna jednak do czegoś zobowiązywać. Człowiek z maturą powinien być nie tylko fachowcem ze swojej wąskiej dziedziny, ale również świadomym otaczającej go rzeczywistości obywatelem i to nie tylko swojego kraju, ale i świata. Pomijam tutaj już zupełnie aspekt towarzyski, ponieważ uważam, że z człowiekiem po maturze każdy powinien być w stanie przeprowadzić przyjemną konwersację na wysokim poziomie o różnych sprawach. Pomijam to jednak, ponieważ ten argument dla wielu nie ma zbyt wielkiej wartości użytkowej, chociaż osobiście uważam, że to szkoda.

Zmiany w polskiej oświacie są oczywiście potrzebne, ale nie takie, które doprowadzą do kompletnej degradacji rangi egzaminu zwanego maturą. Już jest źle, ale po kolejnej reformie będzie fatalnie.

O potrzebie i o problemach logiki

2012-02-04T15:08:00.003+01:00

Uczestnicząc w różnych seminariach i konferencjach, które z racji tego, czym się zajmuję, mają charakter humanistyczny (określenie niestety nieprecyzyjne, ale tradycyjnie przyjęte), zauważyłem, że wiele wypowiedzi kompletnie się rozmija, zaś uczestnicy nie do końca potrafią znaleźć płaszczyznę, na której mogliby podjąć dyskusję. Owszem, zabierają głos, ale przeważnie czepiają się jakiegoś drugorzędnego szczegółu, przeważnie technicznego, natomiast mało kto ma odwagę poruszyć temat innych szczegółów, bardziej dla przedmiotu dyskusji istotnych, lub też o samym owym przedmiocie. Dzieje się tak m.in. dlatego, że tematów badań w humanistyce jest tyle, że bez trudu na jednej konferencji może się spotkać kilkadziesiąt osób, których tematyka pracy w ogóle na siebie nie zachodzi, a często nawet się nie styka.

Dyskusje mimo wszystko mogłyby się toczyć i to nawet burzliwie, gdyby istniał jakiś zespół aksjomatów, na które wszyscy by się zgadzali, a od którego można byłoby zaczynać wszelką wymianę zdań. W humanistyce czegoś takiego nie ma, a wiemy w dodatku z historii nauk humanistycznych, że próby wprowadzenia np. do literaturoznawstwa tzw. „twardej nauki”, spełzło niemal na niczym, choć osobiście uważam, że nie należy lekceważyć ani w czambuł potępiać osiągnięć strukturalizmu. Mnogość szkół proponujących odmienne założenia, a co za tym idzie odmienne metajęzyki (często czytaj: bełkotliwe żargony pseudo-intelektualne), czyni dyskusję między ich przedstawicielami nawet na temat jednego zagadnienia, kompletnie jałową.

Co więcej, prelegenci często wychodzą z tak zaawansowanych założeń (czytaj: przypuszczeń branych za aksjomaty), że całe ich, często elegancko i misternie zbudowane konstrukcje myślowe, można byłoby obalić przy pomocy obalenia jednego z tych założeń. Zdolność umysłu ludzkiego do budowania bardzo skomplikowanych i pozornie przekonujących systemów jest przeogromna i zadziwiająca. Niemniej, kiedy dotrzemy do elementu w założeniu, które jest błędem, cały ten piękny gmach musi lec w gruzach.

Swego czasu pewna koleżanka, która akurat przedstawiała koncepcję swojego doktoratu na temat relacji międzykulturowych wśród studentów wyższych uczelni, stwierdziła niejako mimochodem, że zdarza się, ze osoba wyrażając w pewnym momencie jakiś rasistowski pogląd po prostu odsłania swoje myślenie, któremu już wcześniej hołdowała. Oczywiście z praktyki życia wszyscy wiemy, że tak często, jeśli nie najczęściej, jest. Logika każe jednak powstrzymać się od wyrażania takiego sądu, ponieważ teoretycznie jest możliwe, że pewna opinia, czy postawa kształtuje się dopiero w trakcie dyskusji. Nie omieszkałem wyrazić głośno tej opinii, ale w tym momencie zarówno prowadzący spotkanie, jak i inni jej uczestnicy nie tyle może mnie zakrzyczeli, ile po prostu spokojnymi, żeby nie powiedzieć zrezygnowanymi, głosami stwierdzili „ale najczęściej tak jest, że z człowieka wychodzi to, co już w nim było”. Zgoda, tak nam wskazuje obserwacja rzeczywistości, ale czy jest to twierdzenie naukowo poprawne? Czy na tym można opierać pewną wiedzę? Owszem w celach praktycznych, czyli gdybyśmy np. byli policjantami prowadzącymi śledztwo w sprawie morderstwa na tle rasistowskim, albo politykami, którzy skwapliwie wykorzystują każdą niepoprawną politycznie wypowiedź przeciwnika, to i owszem, na takie „życiowe” stwierdzenie można sobie pozwolić. Kiedy jednak działamy w dziedzinie, która rości sobie pretensje to miana „nauki”, nie powinniśmy opierać swoich sądów jedynie na obserwacji kilku, a nawet kilku milionów przypadków, ale powinniśmy się przynajmniej postarać o jakąś pewną podstawę naszych sądów, którą dać może elementarna logika.

Wszystko pięknie, ale sam sobie wkrótce odpowiedziałem na te swoje wątpliwości, kiedy poczytałem więcej tekstów uczonych humanistów, a dodatkowo kiedy dowiedziałem się, że w naukach humanistycznych panują przemijające mody. Nie chodzi więc nawet o to, że lepsza teoria zastępuje gorszą (teoria, bo o wiedzy pewnej żadnej mowy być nie może), ale że po prostu pewna moda przemija i już, i to wcale nie z powodu obalenia jej założeń, ale znudzenia ludzi zajmujących się daną dziedziną. Zdałem sobie sprawę, że gdyby na szeroko pojętą humanistykę nałożyć większe rygory co do logiki wypowiedzi, radosne tekstotwórstwo ludzi, którzy bynajmniej nie są powieściopisarzami ani poetami, musiałoby ulec poważnemu ograniczeniu. Brzytwa Okhama wydaje się obecnie czymś, czego nauki humanistyczne naprawdę potrzebują. Ponieważ jednak do dyskusji na gruncie logiki w naukach humanistycznych tylko nieliczni czują się na siłach, na naukowych spotkaniach przeważnie „zagina” się adwersarza pytaniami „A czytał/a pan/i taki to a taki tekst profesora Romanescu z West University of Timisoara? Ach nie dotarł/a pan/i? Wielka szkoda. A czy może zapoznał/a się pan/i z artykułem profesora XY umieszczonym w Aztlán: A Journal of Chicano Studies? O, też nie? Szkoda, wielka szkoda! Gorąco panu/pani polecam, kolego/koleżanko!” W świecie humanistyki bowiem sam dyskutowany problem często wydaje się najmniej ważny, gdyż ustępuje konieczności znajomości setek nazwisk współczesnych badaczy, którym należy okazać szacunek.

Pewne pocieszenie co do możliwości stanięcia na mocniejszym gruncie zawsze stanowiły dla mnie nauki ścisłe, a najbardziej ich królowa, czyli matematyka. Oczywiście nie dlatego, żeby się zaraz nimi zajmować – na to jest już nieco za późno – ale w najbardziej ogólnym i metaforycznym sensie. Sam fakt, że matematyka istnieje i że ktoś się nią zajmuje stanowi dla mnie wystarczający powód do radości.

Tymczasem okazało się, że z tą matematyką to wcale nie taka prosta sprawa i że jej założenia często wywodzą się z czystej empirycznej obserwacji świata lub wręcz z intuicji badacza. Bertrand Russell, rozczarowany tym brakiem pewnych podstaw w matematyce, postanowił odnaleźć dla niej takowe w logice. Praca nad tym projektem pochłonęła długie lata jego życia, ale, jak się okazuje, również zdrowia, ponieważ zadanie co rusz trafiało na wewnętrzne przeszkody w postaci paradoksów i sprzeczności. W końcu to jego uczeń i przyjaciel Ludwig Wittgenstein pokazał, że logika jako wywodząca się z języka i w języku tkwiąca, a przez co produkująca tautologie, nigdy nam pełnej pewności co do zjawisk tego świata nie da.

Wczoraj wieczorem „pochłonąłem” Logikomiks, czyli historię obrazkową o Bertranda Russella drodze do odkrycia prawdy o świecie opartej na mocnych fundamentach. Gorąco tę kolorową książkę polecam. Obok niezwykle ciekawych zagadnień, z jakimi zmagał się brytyjski uczony i filozof, czytelnik ma do czynienia z estetycznie wydanym komiksem o pięknej kresce, oraz z mądrze skonstruowaną fabułą – Russell przedstawia zarys swojego życia w formie wykładu, na który zaprasza amerykańskich demonstrantów przeciwko udziałowi swojego kraju w europejskiej wojnie (II wojna światowa). Wykład ten ma miejsce już po ataku Niemiec na Polskę. Amerykańscy izolacjoniści liczą na Russella jako na starego pacyfistę. Jaką im wielki logik dał radę, nie powiem, bo chcę, żeby jak najwięcej osób Logikomiks przeczytało.

Logika jako uniwersalna platforma i pewny fundament dla nauk wszelkich? To byłoby kuszące. Wiemy jednak dzisiaj, że to pewnie nie nastąpi tak szybko. Ten sceptycyzm bierze się m.in. z tego, że logika okazuje się mieć granice, zaś człowiek, myśląc niekoniecznie logicznie, potrafi czasami wiele osiągnąć. W naukach humanistycznych prawdopodobnie nadal wielu będzie tworzyć teksty teoretyczne, w których interpretacje wierszy czy prozy często same są dziełami literackimi, bo nie tyle interpretują, ile tworzą własne wizje, do których oryginalny tekst jest jedynie pretekstem. Czy jednak należy powiedzieć, że oto teraz pora dać sobie spokój z logiką, bo ona i tak nas do niczego nie doprowadzi? Nic bardziej błędnego. Jeżeli zrezygnujemy z logiki jako podstawowego narzędzie podchodzenia do zjawisk, wpędzimy się w świat irracjonalnych rojeń i w szpony szarlatanów wszelkiego autoramentu. Nadal pocieszeniem dla mnie jest fakt, że istnieje jeszcze pewne grono matematyków i logików, mimo, że i oni nie mogą się obejść bez metafor.

Doxiadis Apostolos, Papadimitriou Christos H., Logikomiks. W poszukiwaniu prawdy, Wydawnictwo W.A.B., 2011

Moskaliki

2012-02-03T11:57:00.004+01:00

Dzisiaj koleżanka umieściła link do artykułu o humorystycznych utworach, a właściwie o zabawach literackich nieodżałowanej Pani Wisławy Szymborskiej.

http://www.tokfm.pl/Tokfm/1,102433,11065022,Limeryki__z_lekka_plugawe___Mniej_znana_twarz_i_tworczosc.html

Przypomniało mi się, że oprócz limeryków, Pani Wisława namiętnie bawiła się tzw. moskalikami, które polegają na parodii fragmentu utworu Rajnolda Suchodolskiego pt. Polonez Kościuszki z 1831 r.:

Kto powiedział, że Moskale
Są to bracia dla Lechitów,
Temu pierwszy w łeb wypalę
Przed kościołem Karmelitów.

Ponieważ mamy surową zimę, a wśród tych mrozów jedynym pocieszeniem jest jasno świecące słońce, proponuję zabawę w pisanie moskalików. Kiedy się już wejdzie w rytm i znajdzie odpowiednie rymy, nie jest to trudne, ale jakże wdzięczne ;) Chodzi o to, żeby zacząć od „kto powiedział” i skończyć miejscem, w którym nieszczęśnika za te słowa spotka kara.

A oto, co mi przyszło do głowy w ten mroźny piątkowy poranek:

Kto powiedział „ja ich chwalę”
O niektórych politykach
Temu szablą łeb rozwalę
Przy meczecie w Bohonikach

Kto powiedział, że Polacy
Żyją w gospodarczym raju
Temu łeb urwą rodacy
W Swarożyca świętym gaju

Kto powiedział, że cwaniaki
Mają prawo zgrywać panów
Temu wnet wypruję flaki
Przed kościołem salezjanów

Kto powiedział, że Francuzi
Są narodem kulturalnym
Temu chętnie dam po buzi
Przed samym Dworcem Centralnym

Kto powiedział, że na ropie
Jeździ w Polsce się najlepiej
Temu dupę zaraz skopię
Przy monopolowym sklepie

Kto powiedział, że stadiony
Naszym teraz priorytetem
Będzie wkrótce ośmieszony
Przed UEFA Komitetem

Kto powiedział, że lekarstwa
Tańsze są dla nas, Polaków,
Temu wprost zarzucę łgarstwa
Pod pomnikiem Sybiraków

Kto powiedział, że opłaty
Są za niskie w naszym kraju
Temu spuszczę tęgie baty
O północy przy ruczaju

Post-scriptum, czyli refleksje na temat wiedzy książkowej i empirycznej

2012-02-01T11:24:00.003+01:00

Pewien mój kolega mieszka w Kanadzie. Ponieważ ma skłonności do przesady w wyrażaniu tego, co myśli, nadużywając często górnolotnych metafor, czasami efekt tego, co powie czy napisze w zupełnie dobrej wierze, jest odwrotny od zamierzonego, bo nawet ktoś, kto normalnie by się z nim zgodził, od razu ma ochotę mu zaprzeczyć z czystej złośliwości. A wszystko przez ten jego przesadzony styl wypowiedzi.

Otóż kolega ten często podkreśla jak to już długo mieszka w Kanadzie i jakim jest ekspertem od spraw tego kraju. Podkreśla bowiem, że, żeby poznać jakiś kraj, trzeba w nim spędzić dużo czasu, gdyż tam nawet powietrze i trawa są inne. Oczywiście w takich chwilach od razu mnie korci, żeby mu rzucić wyzwanie i np. zadaję mu jakieś pytanie z historii Kanady, albo o jakieś plemię indiańskie mieszkające w pobliżu jego miasta. Najczęściej na te pytania nie zna odpowiedzi, co daje mi dziką satysfakcję, ponieważ żadnym ekspertem od Kanady nie jestem, ale człowieka, który się za takiego podaje, „zagiąłem”.

Innym razem kolega ów zaczął dawać nam do zrozumienia, że jest również ekspertem od Stanów Zjednoczonych, bo on z okien swojego miejsca pracy podobno widzi ziemię po drugiej stronie granicy. Metafora ta jest bardzo mocno przesadzona, ponieważ od terytorium USA oddziela go olbrzymie jezioro, natomiast w złośliwości uprzedził mnie wówczas inny kolega, który porównał go do Sary Palin. Ta bowiem stwierdziła kiedyś, że jako gubernator Alaski jest świetnym ekspertem od Rosji.

Piszę o tym dlatego, że postawy zarówno tego kolegi, jak i moja, są śmieszne i niczego do sprawy nie wnoszące. On się przechwala swoim długim kanadyjskim stażem, a ja się popisuję książkową wiedzą, a robię to w tym wypadku tylko po to, żeby koledze trochę podokuczać (bez złych intencji, bo bardzo faceta lubię).

Powiedzmy sobie otwarcie, gdybym pojechał do Kanady, a wcześniej się naczytał setek książek o niej, i tak na miejscu zdałbym się na rady tegoż kolegi. Rzecz bowiem polega na tym, że ktoś, kto w danym miejscu mieszka wystarczająco długo, a przy tym nie jest odludkiem, tylko człowiekiem towarzysko aktywnym, z pewnością ma wyczucie bieżącej rzeczywistości swojego otoczenia. Co do tego nie ma żadnej wątpliwości. Będąc, powiedzmy od 20 lat częścią tej rzeczywistości, człowiek wie mniej więcej, jakie instynkty uruchomić, żeby w danej sytuacji „przetrwać” lub nawet „zabłysnąć”.

Oczywiście zupełnie innym problemem jest to, czy mieszkaniec danego kraju naprawdę rozumie jego politykę i wszystkie jej niuanse. Do tego naprawdę trzeba znać historię i geografię już nie tylko własnego kraju, ale i sąsiednich, tudzież nie zaszkodziłoby mieć wiedzy o innych regionach świata. Warto poznać stosunki społeczne własnego kraju, w tym stosunki etniczne i religijne. Wielu ludzi się tym po prostu w ogóle nie interesuje. W samym Białymstoku znam co najmniej kilkoro inteligentnych ludzi, którzy o stosunkach etnicznych regionu praktycznie nie wie nic, bo do życia potrzebna jest im tylko wąska wiedza wyniesiona z domu. W Chicago mieszkają Polacy, którzy przeżyli tam pół stulecia i nie nauczyli się języka angielskiego.

Poznałem też kilka osób mieszkających już od paru lat w Londynie, które również nie nauczyły się języka, zaś ich wiedza o stosunkach etnicznych ogranicza się do tego, że trzeba się strzec Murzynów, u Turka kupuje się w nocy piwo i wódkę, zaś „żydki” chodzą śmiesznie ubrani. I to im do życia wystarczy. Gdybym więc miał zaczerpnąć wiedzę o tym jak żyją i co myślą Polacy w Londynie, z pewnością poszedłbym do nich jak w dym. Gdybym miał jednak na podstawie ich relacji wyrobić sobie zdanie od tym jaka jest stolica Wielkiej Brytanii, byłaby to zaiste wiedza bardzo szczątkowa.

Wydawałoby się więc, że postawiłem problem tak: wiedza „książkowa” kontra wiedza z doświadczenia. Wielu zresztą faktycznie tak ten problem widzi, ustawiając to przeciwieństwo jako dychotomię nie do pogodzenia. Oczywiście jest to błąd metodologiczny, który prowadzi jedynie do pogłębienia braku zrozumieniu szeregu problemów, z jakimi się stykamy.

Fakt jest taki, że najlepszym rozwiązaniem jest połączenie obu tych typów wiedzy. Człowiek kierujący się jedynie tym, co przeczytał w książkach, może przeżyć rozczarowanie, ponieważ rzeczywistość zawsze wyprzedza pisarzy. Ci bowiem opisują to, co widzą i słyszą w danej chwili, a przecież sytuacja może się zmienić w przeciągu kilku miesięcy. Piszący książki i artykuły prasowe mają określone poglądy, więc to również może powodować pewne zniekształcenie zjawisk przedstawianych w ich tekstach.

Wielu z nas, miłośników historii, ma niebezpieczną tendencję do zgłaszania pretensji do wszechwiedzy na temat danego regionu, ponieważ znamy jego dzieje od zarania do czasów współczesnych. Najśmieszniejsze w tym często bywa to, że mieszkańcy tych regionów mogą tej historii wcale nie znać (i najczęściej faktycznie nie znają), natomiast to oni właśnie tworzą współczesną rzeczywistość obszaru, który zamieszkują.

Przypomniała mi się wizyta przedstawiciela ambasady amerykańskiej w jednej z białostockich prywatnych szkół wyższych (tak na marginesie, szkoły te organizowały fantastyczne spotkania z uczonymi, dyplomatami i intelektualistami z całego świata, co niestety w zdecydowanej większości okazywało się „rzucaniem pereł przed wieprze” – z góry przepraszam tych nielicznych studentów, którzy autentycznie słuchali wystąpień tych gości). Otóż ten stosunkowo młody człowiek (mógł mieć ok. trzydziestki) był doskonale przygotowany do wizyty w Białymstoku. Na początek popisał się (w pozytywnym znaczeniu tego słowa) znajomością czterech znanych na całym świecie białostoczan (oprócz Ludwika Zamenhofa, bo ten akurat jest i w Polsce doskonale znany), o których nikt z nas nawet nie słyszał. Jedną z przyczyn jest również i to, że wymienieni biznesmeni i naukowcy byli bez wyjątku Żydami urodzonymi i wychowanymi w przedwojennym Białymstoku. Nie oszukujmy się – myślenie w kategoriach etnicznych i religijnych w Europie środkowej i wschodniej jest o wiele silniejsze niż myślenie obywatelskie. Nasz sąsiad może być słynnym muzykiem czy uczonym, ale jeśli to Żyd, to od razu go wypisujemy ze swojej społeczności, dumy żadnej nie odczuwamy, a wręcz wściekłość nas ogarnia, że to „znowu jakiś Żyd” zdobywa sławę i uznanie. W Białymstoku natomiast, który przed II wojną światową był w zdecydowanej większości żydowski, o tym aspekcie przeszłości miasta większość jego współczesnych mieszkańców albo nic nie wie, albo chciałaby jak najszybciej wymazać z pamięci.

Żeby pojąć układ urbanistyczny Białegostoku oraz jego architekturę, warto poznać historię. Z drugiej strony jednak bez tej wiedzy można również żyć bez problemu. Mieszkańcy Rzymu np. żyjący pośród pereł europejskiej kultury, w większości wcale nie mają o tym pojęcia (no, może mgliste), nie mówiąc już o jakiejkolwiek wiedzy szczegółowej, bo zabytkowe budynki to dla nich po prostu część rzeczywistości, jaką znają od dziecka i biorą ją za coś najnormalniejszego w świecie. Gdybym więc miał zwiedzać zabytki Rzymu, robiłbym to z moją koleżanką Basią, która jest Polką mieszkającą w Wiecznym Mieście i zarabiającą na życie jako przewodniczka po nim. Gdybym jednak badał nastroje społeczne przeciętnego Włocha z Rzymu, lub gdybym chciał zrobić rajd po dobrych a przy tym tanich knajpach, pewnie w tym celu zaprzyjaźniłbym się z jakimś cwaniakiem, który na historii się nie zna, ale za to „zna życie”.

Tak było podczas mojej wizyty w Wilnie kilka lat temu, kiedy to mieszkaliśmy u kuzynki naszych dobrych znajomych. O zabytkach i historii miasta wiedzieliśmy od niej zdecydowanie więcej, natomiast gdzie tanio a smacznie i suto zjeść, oraz gdzie się wieczorem zabawić, nasza gospodyni wiedziała jak nikt. Posiadała wiedzę, której nikt by nie wyczytał w najlepszym przewodniku. To od niej i jej znajomych dowiedzieliśmy się, że Polacy na Litwie faktycznie często trzymają z Rosjanami, a to z tego prostego względu, że obie te słowiańskie mniejszości etniczne, tak samo są prześladowane przez litewskich nacjonalistów. Nabywszy tę wiedzę, nadal nie mogę się uważać za jakiegoś eksperta od Litwy, ponieważ tak naprawdę poznałem tylko niewielki odcinek pewnej wileńskiej ulicy, spotykając Polaków i Rosjan w pewnej knajpce. (Oczywiście zwiedziliśmy zabytki Wilna i cmentarz na Rossie, ale sami wiecie, jaka jest różnica między zwiedzaniem, a poznawaniem ludzi). Być może już na sąsiedniej ulicy jest inaczej, a w innych miastach i wsiach jeszcze inaczej. Nie roszczę sobie pretensji do wszechwiedzy.

Pojawia się teraz zasadnicze pytanie. Czy planując politykę powinniśmy wziąć sobie do serca pozycję deskryptywną czy preskryptywną? Wydaje mi się, że polityka i planowanie z samej definicji zakładają tę drugą. Planując coś, automatycznie zakładamy jakąś zmianę, a więc chcemy rzeczywistość ukształtować wg naszego zamysłu, który narodził się w naszej głowie. Opracowując jednak naszą receptę na pozytywną zmianę, musimy się kierować wiedzą nabytą metodą deskryptywną, czyli opisową. Jeżeli dane nam dostarczone będą się opierały jedynie na wiedzy historycznej (jak tego przedstawiciela ambasady amerykańskiej, który chyba nie zdawał sobie sprawy ze stanu świadomości młodych białostoczan na temat historii ich miasta), klęskę projektu mamy prawie zapewnioną. Jeżeli z kolei jedynie na współczesnych nastrojach społecznych, na dłuższą metę również plan nasz jest skazany na niepowodzenie. Korzystając z historii możemy spróbować zaplanować coś na przyszłość, to pewne. Do tego natomiast należy przekonać ludność, która najczęściej jest taka, jaka jest, a nie taka jak byśmy chcieli żeby była.

O pomyśle na Hollywood w Białymstoku (2)

2012-01-31T00:01:00.001+01:00

Kilka lat temu mój zmarły przyjaciel zadzwonił do mnie z Łodzi i głosem pełnym entuzjazmu oznajmił, że w najbliższym czasie przyjeżdża na Białostocczyznę ze swoim kolegą-fotografem, bo mają pomysł na biznes. Kiedy spytałem, na czym będzie on polegał, poinformował mnie, że wraz z owym kolegą będą jeździć po podlaskich wsiach i fotografować cerkwie i cerkiewki, żeby z tych zdjęć przygotować album, bo przecież czegoś takiego jeszcze nie ma. Zrobiło mi się przykro, ponieważ nie lubię ludzi oblewać zimną wodą, sam bowiem nienawidzę tego stanu, kiedy ktoś gasi mój entuzjazm. Wobec przyjaciół i kolegów mam bardzo dużo empatii, więc często nie wiem, jak się w takich chwilach zachować. Udałem więc, że jest mi wesoło i spytałem dlaczego on chce wozić drewno do lasu, skoro m.in. ja pracuję dla wydawnictwa, które już kilka takich albumów ma na koncie. Potem wymieniłem mu ich tytuły i autorów, czym wyraźnie zepsułem mu humor, a ponieważ był to mój przyjaciel, mój humor też nie reprezentował najlepszego stanu. Problem jednak był głębszy, a biorący się z kompletnej nieznajomości realiów Podlasia. Jak zdążyłem się zorientować, ludzie w Polsce centralnej wyobrażają sobie ten region jako jakiś Dziki Wschód, zaś sam Białystok jako wielką wioskę zamieszkałą przez powolnie myślące dobroduszne misie, które tylko czekają na przedsiębiorczych i pomysłowych rodaków z dużych miast, którzy przybędą łaskawie z misją cywilizacyjną i podniosą Podlasie na wyższy poziom rozwoju.

I teraz ten bez wątpienia szlachetny i mądry człowiek, mój kolega ze studiów, sympatyzujący z partią, nawiązującą do tradycji Marszałka Józefa Piłsudskiego, która przez dwa lata rządziła Polską, wysuwa projekt oparty o marzenia kogoś, kto się naczytał Sienkiewicza, tudzież mnóstwa książek i opracowań historycznych, tudzież na podstawie wiary we własną inteligencję, stworzył sobie obraz całego regionu, a w szerszym kontekście całych obcych państw, w których nie wiem, czy przebywał dłużej niż tydzień. Znajomość i wyczucie realiów współczesnych to w dzisiejszej polityce podstawa. Nie można budować planów na „opowieściach drużynowego”, który „bohaterski wskrzesza czas”, bo on go tak naprawdę nie jest w stanie wskrzesić. Nikt nie jest.

Pierwsza rzecz, jaka mi przyszła do głowy, to chęć zapytania mojego kolegi, czy konsultował swój pomysł z kimś z partii, której jest sympatykiem (może nawet członkiem – tego nie wiem); czy zasięgał opinii np. posła Jurgiela, albo innych polityków z Podlasia. Znając prywatne opinie kół katolicko-narodowych bądź katolicko-niepodległościowych, taki plan zostałby „zmasakrowany” przy pierwszej wzmiance. Politycy z tych kół wiążą bowiem wszystko, co jest związane z białoruskością z czasami komunizmu, kiedy faktycznie Komitet Wojewódzki czy Komitet Miejski PZPR składał się w zdecydowanej większości z ludzi bądź to o białoruskich korzeniach, bądź za Białorusinów się uważających. I nie ma tu żadnego znaczenia, że ludzie ci już wtedy większą miłością pałali chyba do rosyjskiej sowieckości niż do faktycznej białoruskości. Ich dominację w komunistycznych władzach się pamięta i nie ma zmiłuj się (a tym bardziej „pomyłuj”).

Na Podlasianach z własnej opcji politycznej zwolennicy koncepcji jagiellońskiej rozbiliby więc głowy na samym początku nawet nieśmiałych prób wprowadzenia pomysłu w życie.

Zostawmy jednak podlaskich ksenofobów. Pytanie o wiele ciekawsze bowiem brzmi: Kto za to miałby zapłacić? Takie centrum filmowe to nie w kij dmuchał, bo filmy kosztują. Jestem bardzo ciekawy, jak mój kolega wytłumaczyłby polskim reżyserom, ale również i polskim podatnikom, że oto państwo polskie za ich pieniędzy finansuje produkcję filmów, jak by nie patrzył, przeznaczonego albo dla mniejszości narodowej albo dla obywateli obcego państwa, podczas gdy brakuje pieniędzy na ambitne filmy polskie. Nie mówiąc już o tym, że coś takiego, jak Centrum Filmów Polskich w ogóle nie istnieje! Propozycja więc zakłada budowanie za nasze pieniądze białoruskiego Hollywood w imię dalekosiężnych i zupełnie nierealnych potencjalnych korzyści politycznych, podczas gdy nie ma czegoś takiego, jak polskie Hollywood.

Gdyby jednak plan oparty na marzeniu, które z kolei wypływa z patriotycznej lektury historycznych ksiąg, zdołał się przebić przez niechęć lokalnych białorusofobów, jakimś cudem znalazł miliardy złotych na te ambitne produkcje o białoruskich bohaterach i ludziach kultury, to i tak zbyt poważnego efektu bym się nie spodziewał. Rosyjskojęzyczna większość na Białorusi nie zacznie się nagle uczyć języka białoruskiego tylko po to, żeby te filmy rozumieć, bo ona ten język i tak raczej bez trudu rozumie, co nie znaczy, że sama chciała by się nim czynnie posługiwać.

Pomysł generalnie jest utopijny. Założywszy jednak zupełnie hipotetycznie, że cały by się powiódł, i to do najmniejszego szczegółu, to jaka jest pewność, że odrodzony przy pomocy bohaterskich filmów wyprodukowanych w Białymstoku białoruski nacjonalizm nie skierowałby się przeciwko Polsce? Doskonale pamiętam wypowiedzi młodzieży białoruskiej (z Białorusi, nie mniejszości mieszkającej w Polsce) przyjeżdżającej na wycieczki do Białegostoku, w duchu ichnich „snów o potędze”. Nacjonalizm litewski właśnie przerabiamy. Gdybyśmy więc za sprawą pomysłu mojego kolegi mieli sobie „wyhodować żmiję na własnym łonie”, to ja serdecznie dziękuję.

Tak sobie oczywiście lekko żartuję i mam szczerą nadzieję, że kolega mój nie weźmie tego zbyt osobiście. Nie osobę bowiem krytykuję, ale pomysł, który fortunny niestety nie jest.

Białorusinom życzę jak najlepiej. Bardzo bym chciał, żeby między naszymi narodami zapanowały normalne i przyjazne stosunki. Trudno na razie przewidzieć jak się rozegra polityczna rzeczywistość na wschód od Polski. W jakim kierunku natomiast pójdzie rozwój samego języka białoruskiego również nie można przesądzać, choć tutaj niestety optymistą nie jestem. Niemniej proponuję, żebyśmy w tak delikatną materię jak świadomość narodowa, zwłaszcza cudza, nikomu się z pomocą nie narzucali. Sami tego nie lubimy, więc powinniśmy zrozumieć, że inni również nie byliby z tego powodu szczęśliwi.

Natomiast przy planowaniu jakichkolwiek konkretnych działań naprawdę gorąco zachęcam do zapoznania się z realiami, których nasze własne marzenia i pobożne życzenia nie powinny przysłaniać. Przez „mierzenie sił na zamiary” dostaliśmy w historii niejedną nauczkę i to bardzo bolesną.

O pomyśle na Hollywood w Białymstoku (1)

2012-01-30T01:16:00.011+01:00

Jednym z największych i najbardziej znienawidzonych wysiłków, jakich ludzie pragną uniknąć, kiedy tylko mogą, jest wysiłek umysłowy polegający na uczeniu się. Przyglądając się temu właśnie zjawisku, doszedłem już dość dawno do wniosku, że myślenie jednak boli, powoduje napięcie nerwowe, a to z kolei przekłada się na całkiem konkretne dolegliwości fizyczne. Z powodu unikania stresu wielu ludzi odczuwa wielką abominację do przyswajania wiadomości i umiejętności.

Opanowanie języka, którego nie nauczyliśmy się w dzieciństwie od naszych najbliższych, wymaga pewnej motywacji. Może nią być perspektywa lepszej pracy, albo atrakcyjnych podróży wakacyjnych lub też chęć nawiązania kontaktów z ludźmi spoza naszego kręgu językowego. Co jednak, kiedy proponowany język żadnego z tych punktów nie gwarantuje. Ba, być może wręcz przeciwnie, odizoluje nas od tych jakże atrakcyjnych możliwości i zamknie w coraz mniejszym getcie kulturowym?

Mam tutaj na myśli języki wymierające czy też te poważnie zagrożone. Za mojego życia zniknęła wersja języka gaelickiego z wyspy Man. Niewykluczone, że niektórzy z czytających te słowa doczekają naturalnego wygaśnięcia szkockiego gaelickiego, choć chciałbym się mylić. Irlandczycy niby narzucili naukę swojej wersji tego zachodnioceltyckiego języka dziatwie i młodzieży szkolnej, ale nie oszukujmy się – dla owej dziatwy jest on jak łacina. Na co dzień w domu najbardziej rdzenni Irlandczycy-katolicy mówią po angielsku. Procent użytkowników irlandzkiego gaelickiego jako naturalnego środka porozumienia między ludźmi kurczy się dosłownie z miesiąca na miesiąc.

W naszym sąsiedztwie obserwujemy systematyczny spadek populacji używającej języka białoruskiego. Kiedy Aleksander Łukaszenka po raz pierwszy wygrał wybory prezydenckie w swoim kraju, zupełnie legalnie, nastąpiło to m.in. dlatego, że dotarł ze swoim bardzo jasnym przekazem do zdecydowanej większości na co dzień posługującej się językiem rosyjskim: „towariszczi, wam nie nużno uczit’sja biełaruskowo”. Ta większość wybrała go na prezydenta i odetchnęła z ulgą, że nikt jej do jakiejś nauki nie będzie zmuszał. Jeśli więc białoruski na Białorusi wymrze, prawdopodobnie nikt po nim nie będzie płakał, oprócz wąskiej grupy świadomych historycznej roli tego języka w rozwoju Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Na początku lat 90. ubiegłego stulecia, kiedy jeszcze „wszystko się zdarzyć mogło”, bo oto rozpadł się Związek Sowiecki, a „ciężka czapka Monomacha” naprawdę poważnie ciążyła albo pijanemu albo skacowanemu Borysowi Jelcynowi, wielu z nas, Polaków zainteresowanych polityką, wierzyło, że należy jak najsilniej wesprzeć młode państwo białoruskie, które m.in. będzie odgrywało rolę bufora między nami a Rosją. Tak naprawdę mało kto sobie wówczas zdawał sprawę z tego, jakie stosunki językowe panują na samej Białorusi. Entuzjaści odrodzenia polityki jagiellońskiej karmili się mitami, że oto Białorusini, w odróżnieniu od Ukraińców i Litwinów, to naród bardzo, ale to bardzo nam przyjazny, a niektórzy hiperentuzjaści wyrażali opinie, że Białorusini tak nas kochają, że najchętniej by się przyłączyli do naszej państwowości. Wszystkie te mrzonki były budowane na niczym nie uzasadnionych pobożnych życzeniach i „opowieściach drużynowego”.

W tym samym czasie entuzjaści odrodzenia niepodległej Białorusi (no może bardziej pojawienia się, bo trudno odradzać coś, co się było po raz pierwszy praktycznie nie narodziło, nie licząc epizodu pod koniec I wojny światowej) w samym tym państwie, ale również dość wąska grupa wśród mniejszości białoruskiej północnego Podlasia (czyli Białostocczyzny, bo mam na myśli Podlasie historyczne, a nie dzisiejsze województwo o tej nazwie) z kolei w swoich mrzonkach roiło o Wielkiej Białorusi terytorialnie obejmującej Wileńszczyznę i Białostocczyznę. Te „sny o potędze” zostały szybko utemperowane przez zwyczajną rzeczywistość, ale przez jakiś czas nurt białoruskiego nacjonalizmu był całkiem widoczny zarówno na samej Białorusi nawiązującej nawet godłem do Wielkiego Księstwa Litewskiego, no bo i do innej historycznej państwowości byłoby trudno nawiązać, jak i wśród mniejszości białoruskiej w Polsce. Potem przyszedł Łukaszenko, bo, jak sądzę, większość obywateli Białorusi nie dała się porwać fali tegoż entuzjazmu między innymi dlatego, że nie chciała się uczyć języka „babuszek iz dieriewni” (babć z wiosek). Wielu użytkowników języka rosyjskiego białoruskim bowiem gardzi, uważając go za język niewykształconych wieśniaków. Smutna to prawda, bo często takie opinie wyrażają dosłownie wnuki owych „babuszek”.

Co ciekawe, w Polsce wielu mieszkańców podlaskich wsi, gdzie na co dzień używa się jeszcze języka białoruskiego, kiedy wyjedzie do miasta, lub kiedy ma do czynienia z „miastowym”, przechodzi na czystą polszczyznę, zaś o swoim języku wyraża się z lekceważeniem jako o „mowie prostej”, co oznacza ni mniej ni więcej, tylko coś podobnego do stosunku mieszkańca wsi kieleckiej do swojej gwary. W domu mówię swoim wiejskim dialektem, ale w urzędzie staram się używać polszczyzny literackiej (no, tak naprawdę to może telewizyjnej).

Wydziały białorutenistyki, czy to w Warszawie czy w Białymstoku świecą pustkami z braku kandydatów na studia. Dlaczego? Odpowiedź przecież każdy może dać sobie sam, bo logika jest tutaj okrutna i nieubłagana – co niby mieliby ci ludzie robić z samym białoruskim? Rusycystykę i owszem, można studiować, bo po tym można się np. zatrudnić w firmie handlującej z Rosją, a po białorutenistyce?

Wielkim pomysłodawcą odrodzenia polskiej polityki jagiellońskiej, skierowanej ku naszym bezpośrednim wschodnim sąsiadom był ś.p. Jerzy Giedroyć, wielki patriota oraz znany publicysta i współzałożyciel paryskiej „Kultury”. Obawiam się jednak, że i on ze swojej "wieży z kości słoniowej", czyli Maisons-Laffitte, żył raczej pewnym szlachetnym marzeniem, gdy tymczasem rzeczywistość szła w kierunku zupełnie innym.

Kiedy w 1991 roku przeprowadziłem się do Białegostoku oczekiwałem pewnej egzotyki, tętniącego wielokulturowością miasta i regionu.Ze względu na to, że rodzina mojej żony jest katolicka, choć sięgając do głębszych korzeni, prababcie bywały również prawosławne, siłą rzeczy najczęściej byłem wystawiony na towarzystwo podlaskich katolików. Mnie jednak interesowało to, co inne, czego w Łodzi nie znałem. Słuchałem więc np. audycji Radia Białystok nadawanych po białorusku, kiedy to ze zdziwieniem odkrywałem, że wszystko praktycznie rozumiem (czasami miałem wrażenie, że redaktorzy udają, że mówią po rosyjsku, ale ponieważ go nie znają, wychodzi im białoruski), zaś potem gdzieś doczytałem, że język białoruski faktycznie jest do polskiego podobny, szczególnie w warstwie leksykalnej. Wszystko mnie na Podlasiu fascynowało, poszerzałem krąg znajomych, m.in. o Białorusinów i prawosławnych (co nie do końca jest synonimem). Równocześnie bardzo jasno zacząłem sobie zdawać sprawę, że Polacy-katolicy zdecydowanie nie chcą mieć nic wspólnego z białoruskością, a już na pewno nie chcą jej promować. Nie mówię tutaj o jawnych ksenofobach, bo i z takimi się zetknąłem (ludzie wykształceni, jak najbardziej również). Niektórzy mają alergię na sam język, inni na jakąkolwiek wzmiankę w mediach (Co to? Nie mamy już innych sukcesów na Podlasiu do pokazywania?).

Gwoli sprawiedliwości trzeba dodać, że z ust znajomych, którzy się za Białorusinów uważają, również niejednokrotnie słyszałem głupoty i teorie spiskowe, w której główną rolę odgrywali i odgrywają źli Polacy-katolicy. Generalnie prawda jest taka, że przejawów kultury białoruskiej w Białymstoku jest coraz mniej, księża prawosławni niby chcą ją pielęgnować i wśród swoich wiernych propagować, ale nabożeństwa odprawiają oczywiście w języku Cyryla i Metodego, zaś kazania głoszą po rosyjsku! Na ulicach i w miejscach publicznych słyszy się wyłącznie język polski. Nie chcę się tutaj wdawać w głębsze analizy i oceny tejże sytuacji, ponieważ to, co do tej pory napisałem jest bardzo długim, ale chyba koniecznym wstępem do polemiki wobec pewnego pomysłu, który wysunął mój kolega ze studiów, z którym wdałem się w dyskusję na Facebooku.

Znam jego entuzjazm wobec polityki jagiellońskiej (albo piłsudczykowskiej) wobec krajów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, i nawet ją rozumiem, tylko, że kompletnie brakuje mi wiary w jej realność, a to z tego prostego względu, że od 21 lat mieszkam w Białymstoku i nieco się orientuję w tutejszych nastrojach. Wiem też mniej więcej na bieżąco, co się dzieje w stosunkach Polaków z Litwinami (zarówno w Polsce jak i na Litwie). Nie chodzi tu o doniesienia prasowe, ale o relacje tzw. zwykłych ludzi. Ja oczywiście zdaję sobie sprawę z ich zawodności jako źródła informacji, ale nie wolno ich lekceważyć jako źródła do poznania bieżącego stanu nastrojów społecznych. Odłóżmy jednak Litwę na kiedy indziej.

Pomysł mojego kolegi polega ni mniej ni więcej, ale na zbudowaniu w Białymstoku Centrum Filmu Białoruskiego. Owo centrum wyprodukowałoby szereg ruchomych obrazów o charakterze historycznym, które propagowałyby wielkich Białorusinów z przeszłości, m.in. tych, którzy byli równocześnie patriotami Wielkiego Księstwa Litewskiego, jak mniemam. O ile dobrze odczytuję ten zamysł, owo białoruskie Hollywood w Białymstoku miałoby doprowadzić do odrodzenia świadomości narodowej wśród Białorusinów, którzy kiedy już do swojej przeszłości zapałają miłością tak gorącą, że na tej fali nauczą się języka swoich przodków, następnie w dowód wdzięczności do nas, Polaków, którzy przy pomocy tych dzieł filmowych przywróciliśmy ich ich własnemu dziedzictwu, staną się naszymi najwierniejszymi sojusznikami i buforem oddzielającym nas od Rosji.

Ponieważ kolegę szanuję i cenię, od złośliwości się powstrzymam, a wszak złośliwy być potrafię. Spróbuję więc w kilku punktach wyjaśnić na czym polega błąd w jego rozumowaniu.Można to również streścić w jednym punkcie – na braku elementarnej orientacji w sytuacji etniczno-politycznej już nie tylko na Białorusi, ale wręcz w regionie własnego kraju.

CDN

Czytając popularne czasopismo, czyli o Afryce i ilorazie inteligencji

2012-01-26T16:06:00.003+01:00

Mój syn jest zagorzałym czytelnikiem artykułów popularyzujących wiedzę o świecie w ogóle, a w tym o odkryciach naukowych. M.in. dlatego regularnie kupuje polską wersję „Newsweeka”. Ja już teraz nie wiem, czy łamię prawo, czy jeszcze nie, kiedy czytam egzemplarz przywieziony przez niego do domu. W końcu on za pismo zapłacił, a ja nie! W ten sposób, czytając pożyczone czasopismo, pozbawiam jego wydawcę, a pośrednio autorów artykułów w nim umieszczonych ich należnego zarobku. Bo przecież skoro przeczytam pożyczony egzemplarz, to sam go już nie kupię, bo i niby po co? Moje wyrzuty sumienia jeszcze bardziej się pogłębiają, kiedy wchodzę na stronę www.newsweek.pl i czytam sobie te same artykuły w wersji online. No teraz to ja już na pewno nie kupię sobie tego numeru. I w taki to sposób chyba staję się przestępcą, a jeszcze większym staje się mój syn, który pozwolił staremu ojcu skorzystać z jego egzemplarza „Newsweeka”. Ciężka sprawa, psiakrew! Prawnikiem nie jestem, ACTA przeczytałem, ale nie jestem pewien, czy do końca zrozumiałem i masz babo placek! Paranoja mnie dopada i tyle!

Tymczasem w numerze udostępnionym mi przez syna (mam nadzieję, że żaden gorliwy urzędnik nie weźmie tego wpisu za donos na własne dziecko) znalazłem niezwykle interesujące artykuły. Między innymi jeden dotyczy sytuacji w Afryce. Wczoraj pisalem o Islandii jako o kraju, o którym praktycznie nic nie wiemy, bo generalnie, nie oszukujmy się, wiemy najczęściej tylko to, co nam zechcą podać media. Mało kto z nas jest na tyle dociekliwy, żeby specjalnie poszperać gdzieś dalej i głębiej.

Afryka do tej pory nie pojawiała się zbyt często na łamach gazet i czasopism, a jeśli już to albo w kontekście biedy i głodu, zacofania (np. historyjka o darze Amerykanów w postaci komputerów dla szkoły, która nie ma nawet dostępu do prądu), okrutnych dyktatur i krwawych wojen, a do tego w kontekście całkowitej obojętności bogatego Zachodu. Tzn. nie tak do końca, bo Zachód od czasu do czasu wysyła do Afryki wojsko (zwłaszcza Francuzi), zaś krwawe wojny są tam możliwe dzięki broni skwapliwie sprzedawanej miejscowym kacykom przez zachodnie koncerny. I tak przez ten jeden wielki stereotyp wyrabiany przez media przez dobrych kilkadziesiąt lat, my pospolici (nie mówię oczywiście o specjalistach) jako odbiorcy informacji z kraju i ze świata, przegapiliśmy gwałtowny rozwój gospodarczy szeregu państw afrykańskich.

Artykuł Moniki Rębały („Nesweek Polska” 3/2012 16-22.01.12) „Po pieniądze do Afryki” zaczyna bardzo wymowny akapit:

Nigeria zamierza wysłać człowieka na Księżyc, Angola chce pożyczać pieniądze bankrutującej Portugalii, a w Rwandzie [wydaje mi się, że kiedy chodziłem do szkoły, nazwa tego kraju była już spolszczona, a mianowicie Ruanda – SK) łatwiej robić biznes niż w Polsce. Nadchodzi dekada Afryki?

Artykuł gorąco polecam, zaś nad retorycznym pytaniem ze wstępnego akapitu należy się porządnie zastanowić i wyciągnąć wnioski. Wśród blogów, które obserwuję znajduje się również blog Kamila Cebulskiego, młodego biznesmena, który wykonuje mnóstwo dobrej roboty jeśli chodzi o edukację biznesową innych młodych Polaków. Wczoraj tam właśnie obejrzałem jego rozmowę z dziennikarzami śniadaniowego programu TVN, w którym dyskutowano wielką szansę polskich przedsiębiorców na dobre interesy z krajami afrykańskimi. Nigeryjski gość programu m.in. poinformował o inwestycjach Jana Kulczyka w nigeryjską ropę, zaś sam Kamil Cebulski opowiedział o swoich planach zbudowania przedszkola i szkoły w Zambii. Nie wiem, czy to będą instytucje płatne, no bo przecież, żeby były rentowne, ktoś musi ten zysk zapewniać, ale w każdym razie trzymam za Kamila kciuki.

Bardzo ciekawy jest przykład, jaki podał w różnicach rozwojowych krajów afrykańskich. Zimbabwe, które kiedyś było jednym z najbogatszych krajów Afryki, teraz przez totalitarną politykę Roberta Mugabe stała się krajem najbiedniejszy, i Botswany, która z kolei kiedyś była biedna, a teraz dzięki maksymalnej swobodzie działalności gospodarczej i minimalnej roli urzędników państwowych, stała się jednym z najszybciej rozwijających się krajów kontynentu.

Z artykułu Moniki Rębały wynika, że coraz więcej Portugalczyków decyduje się na emigrację do swojej byłej kolonii, czyli Angoli. Może się więc okazać, że Europie wcale nie grozi zalew biednych Afrykańczyków, a nasze europejskie społeczeństwa po prostu wymrą śmiercią naturalną, bo dzieci rodzimy mało, a skoro nie przyjadą młodzi imigranci, to nie będzie miał kto zarabiać na nasze emerytury. System emerytalny rządu Jerzego Buzka okazał się przecież fiaskiem.

Kiedy czytam o Nigerii moje pierwsze skojarzenie to nauczyciel matematyki z IV LO w Łodzi, do którego uczęszczałem, a prywatnie ojciec mojego nieżyjącego już niestety kolegi z klasy, Pawła, pan profesor Frankowski. Nigdy nie uczył mojej klasy, ale to, co się dało zauważyć, to fakt, że co kilka lat „znikał” z naszej szkoły na jakiś czas (rok/dwa lata), a potem znowu wracał. Oprócz tego, że był specjalistą od matematyki, świetnie znał angielski, rosyjski, francuski i niemiecki. Dzięki temu podczas tych swoich nieobecności w IV LO mógł wykładać na uniwersytecie w Lagos. Był postacią nietuzinkową, ale niestety jak to często bywa z takimi osobowościami, często miewał problemy z opanowaniem rozwydrzonych polskich nastolatków. To już jednak zupełnie inna historia.

Inny artykuł z tego pożyczonego od syna numeru „Newsweeka” dotyczy możliwości podniesienia swojego IQ. Nie ukrywam, że to zagadnienie mnie zawsze nurtowało i że intuicyjnie koncepcja raz na całe życie ustalonego ilorazu inteligencji zawsze wydawała się podejrzana. Okazuje się, że przez odpowiednią pracę nad sobą, wysiłek umysłowy i zdrowy tryb życia, choć przy tym, uwaga, poprzez granie w „gry pełne przemocy” możemy wydatnie poprawić swój iloraz inteligencji.

Przesłanie artykułu Sharon Begley, „Podnieś sobie IQ” jest bardzo optymistyczne, ale równocześnie powinien przyczynić się do stresu wielu nauczycieli, którzy na niektórych swoich uczniach postawili już przysłowiowy krzyżyk, że oni niby „z nich to już nic nie będzie, bo są tacy mało inteligentni”. Nie wolno więc nikogo traktować jak epsilona z „Nowego wspaniałego świata” Aldousa Huxleya, tylko solidnie pracować z każdym uczniem.

Tu jednak widzę bardzo poważny problem – otóż lobby kretynów oświatowych, zwolenników kształcenia jedynie „złotych rączek” i wypełniaczy PITów, czyli „tego co się w życiu przydaje” z pewnością podniosą wrzask, jeśli nauczyciele zaczęliby zmuszać uczniów do „wyłączenia smartfona i odejściu od Internetu”, „pisania ręcznego”, „uczenia się na pamięć” w tym „uczenia się na pamięć wierszy” (Już słyszę „A po jaką cholerę mi/mojemu dziecku/młodym ludziom to?”).

Dlatego powtarzam po raz kolejny, bo artykuł ten dostarczył mi potwierdzenia mojej tezy – najlepsze szkoły prywatne, czy to angielskie grammar schools, czy to amerykańskie prep schools stawiają m.in. na „pamięciówę”, gry zespołowe (w tym rugby) i na rozwiązywanie ambitnych problemów. Szkoły publiczne, których nikt nie szanuje, nawet nauczyciele w nich pracujący, stawiają na to, żeby było łatwo i bezstresowo. U nas teraz też jest łatwo i bezstresowo, a już nie tylko poziom wiedzy, ale prawdopodobnie sam poziom IQ się obniża. Na szczęście nie wszędzie i nie u wszystkich.

Do rad podanych w artykule „Newsweeka” dorzucę – czytajcie inspirujące artykuły!

Demokracja kontra demokracja, czyli urządzanie sobie życia przez obywateli kontra wielki zgniły kompromis

2012-01-25T14:11:00.002+01:00

Jak już Czytelnicy tego bloga się zorientowali, nie bardzo wierzę w naturalność demokracji i wolnego rynku (to się często wymawia jednym tchem, choć są to zjawiska niekoniecznie równoległe, ale dla celów tego wpisu uważam je za paralelne), choć wierzę, że jest to potencjalnie bardzo dobry ustrój, o ile istnieje większość światłych obywateli, którym na niej zależy. Doświadczenie historyczne pokazuje, że człowiek z natury chciałby urządzać świat po swojemu, a nie zgadzać się na kompromisy z innymi, którzy chcą z kolei wprowadzać własne porządki. W celu uniknięcia nieustannej walki, która jest stresująca i doprowadza wszystkich do ruiny, godzimy się na umowy społeczne, z których potem jesteśmy niezadowoleni. W rezultacie tworzą się systemy hierarchiczne, w których ci, którym nie udało się dopchać do władzy, muszą z pokorą znosić los podległych lub nawet wykluczonych. Ci z kolei, którym udało się władzę zdobyć, w naturalny sposób próbują tej władzy nigdy nie oddać, bo władza nie tylko korumpuje, ale władza uzależnia jak narkotyk.

W wysłuchanej wczoraj audycji radiowej (chyba legalnie, skoro udostępniona była na stronach internetowych Polskiego Radia) profesor B.Grzegorzewska wspomniała m.in. króla Leara, tytułowego bohatera sztuki Szekspira, o której wypowiedziałem kilka refleksji jakiś czas temu. Polska uczona zwróciła uwagę na fakt, że stary Lear niby zrzeka się władzy na rzecz córek i zięciów (oprócz Kordelii, na której uczuciach się stary głupiec nie poznał – uwaga moja), ale tak naprawdę zachowuje poczet stu zbrojnych towarzyszy, z którymi odwiedza swoje córki, żeby dawać im rady i reprymendy. Tej władzy wraz z drużyną zostanie potem pozbawiony, ale to już inne zagadnienie. Zrzekając się władzy, chciał się tak naprawdę pozbyć stresu i odpowiedzialności, czyli tej nieprzyjemnej strony jej sprawowania, ale nadal chciał podejmować istotne decyzje!

W historii znamy przykłady ludzi, którzy będąc u szczytu władzy, zrezygnowali z niej, wycofując się do zacisza domowego. Jednym z takich przykładów jest cesarz Dioklecjan, jeden z najtęższych organizatorów w historii, od którego datujemy początek rzymskiej monarchii w formie już nie zakamuflowanej republikańską tytulaturą (pryncypat – od pierwszy senator i pierwszy obywatel), ale wyrażonej wprost jako dominat (dominus – pan).

Człowiek ten zorganizowawszy system rotacji władzy najwyższej (dwóch augustów i dwóch cezarów mających się po pewnym czasie wymieniać władzą), po prostu się wycofał. Dziś powiedzielibyśmy, że przeszedł na emeryturę, a przecież nie musiał, bo przez nikogo nie był zagrożony!

Niemniej i w jego przypadku sytuacja wyglądała tak, że niejednokrotnie augustowie i cezarowie zwracali się do niego o radę, a zdarzało się, że zbierali się w jego prywatnej willi, żeby zasięgnąć jego opinii. Człowiek ten miał po prostu ogromny autorytet, który opierał się nie tylko na sile legionów, ale na ogromnej wiedzy i doświadczeniu w rzemiośle rządzenia.

Sulla, jeden z najkrwawszych dyktatorów w historii republikańskiego jeszcze Rzymu, po trzech latach rządów ciężkiej ręki, podczas których masowo mordował przeciwników politycznych (proskrypcje), wycofał się z życia publicznego i zmarł po roku śmiercią naturalną nie niepokojony przez nikogo.

Tacy mężowie zdarzają się jednak niezwykle rzadko. Są to bowiem ludzie, dla których władza jest jedynie narzędziem do wypełnienia misji i niczym więcej. Zarówno Sulla jak i Dioklecjan uważali, że w kraju panuje chaos, który niszczy państwo, rujnuje obywateli i korumpuje system wartości etycznych, weszli na arenę polityczną, zdobyli pełnię władzy, wprowadzili porządek w taki sposób, jaki sami uważali za najlepszy (stąd ich ocena do dziś pozostaje przedmiotem kontrowersji) i „przeszli na emeryturę”, bo władza nie była dla nich narkotykiem, a życia bez niej nie uważali za mniej wartościowe.

Jak jednak daje się zauważyć, takich ludzi można w historii policzyć na palcach, jeśli nie jednej, to w każdym razie na pewno dwóch rąk.

Smutna rzeczywistość pokazuje, że zdecydowana większość tych, którzy władzę zdobyli, chcieliby ją utrzymać na zawsze. Hosni Moubarak, obalony w zeszłym roku autorytarny prezydent Egiptu, kiedy mu doniesiono, że Lech Wałęsa nie został ponownie wybrany na prezydenta Polski (wygrał wtedy Aleksander Kwaśniewski), mocno się zdziwił, że oto władzę stracił urzędujący prezydent.

Mechanizmem obronnym demokracji, który nie pozwala na wieczyste sprawowanie władzy jest kadencyjność urzędów. Jak jednak widzimy na przykładzie Rosji, można sobie z tym poradzić (dwie prezydentury Putina, potem jego premierostwo, i pewnie teraz znowu dwie prezydentury). Łukaszenka, też pierwotnie wybrany demokratycznie, wiedział jak tę demokrację stłamsić i stać się dyktatorem.

Idealistów, którzy „nie zgadzają się z tobą, ale życie by oddali, byś mógł głosić swoje poglądy” jest niezwykle mało, a wśród polityków aktywnie biorących udział w „grze o tron” praktycznie nie ma ich wcale. Skrajni zwolennicy katolickiej prawicy najchętniej zdelegalizowaliby SLD i PO, zaś Stefan Niesiołowski z PO jawnie wyraża pogląd, że PiS powinien zostać wyeliminowany z życia publicznego. Polska demokracja wydaje się więc istnieć tylko dlatego, że różne strony szachują się nawzajem, a nie dlatego, że ktokolwiek wierzy w demokrację jako wartość.

Przypomina to trochę sytuację we francuskim Zgromadzeniu Narodowym po wojnie francusko-pruskiej, w którym to zdecydowaną większość stanowili monarchiści, a mimo to doprowadzili do utrzymania III Republiki. Stało się tak z tego prostego względu, że były trzy ugrupowania monarchistyczne – dwa ugrupowania zwolenników królestwa: 1. popierający starszą linię Burbonów, 2. popierający orleańską linię Burbonów, oraz (3) jedno ugrupowanie bonapartystyczne, a więc zwolennicy cesarstwa. Stronnictwa te tak dalece były ze sobą skłócone, że mimo łącznej większości w parlamencie, nie były w stanie przeforsować idei monarchistycznej. III Republika była więc tworem, którego właściwie nikt nie chciał, ale się na nią ostatecznie godził. Przykład ten pokazuje, jak często jesteśmy ofiarami systemów, które nie są od nas zależne. Ci, którzy uruchamiają system, często tracą nad nim kontrolę, a często ulegają „przemiałowi” przez tenże system. Stąd tam, gdzie doszukujemy się jakichś tajnych i wszechświatowych doskonałych spisków (spiski, podkreślam, są, ale nie są wcale takie doskonałe, ani tak wszechogarniające), często działają mechanizmy, nad którymi sami ich twórcy stracili kontrolę.

W całym tym niewesołym kontekście, zwłaszcza w sytuacji kryzysu wywołanego przez pewien system, który oddaje kontrolę nad gospodarką kapitałowi finansowemu (mam na myśli sektor bankowy w odróżnieniu od przemysłowego), oraz w kontekście wprowadzenia międzynarodowego prawa, które stworzy mechanizmy stanowiące potencjalne zagrożenie dla wolności wypowiedzi, nietykalności osobistej i nienaruszalności miru domowego, bardzo optymistycznie nastroiła mnie wieść z Islandii, o której milczą wszystkie media głównego nurtu. Pamiętamy wielki kryzys Islandii, który sprawił, że państwo to zbankrutowało. Ale news, jak to news – pojawił się, pokomentowaliśmy, ucieszyliśmy się, ze to w Islandii a nie u nas i na tym koniec. Potem media wypełniły się innymi newsami, a o Islandii wszyscy zapomnieli z wyjątkiem chwil, kiedy wybuchały wulkany. Ale nawet przy okazji tych wybuchów, o sytuacji państwa-bankruta nikt już nic nie mówił, jakby się tam nic nie działo. A tymczasem, jak się okazuje, działo się i dzieje.

Czytających w języku angielskim odsyłam do: http://singularityhub.com/2011/08/03/25-ordinary-citizens-write-icelands-new-constitution-with-help-from-social-media/

Tych, którzy wolą wersję w języku polskim, wklejam (nikt nie zgłosił pretensji do praw autorskich) post, który mój kolega wkleił na Facebooku, ale który można znaleźć na kilku forach internetowych (m.in. Onetu czy TVN 24):

PRZECZYTANE W INTERNECIE - CO WY NA TO? Islandczycy sprawili, że rząd, który aprobował pod dyktando światowej finansjery zubożyć islandzki naród zgodnie ze scenariuszem aktualnie przerabianym przez Grecję, podał się w komplecie do dymisji! Główne banki w Islandii zostały znacjonalizowane i mieszkańcy zdecydowali jednogłośnie zadeklarować niewypłacalność długu, który został zaciągnięty przez prywatne banki w Wielkiej Brytanii i Holandii. Doprowadzono też do powołania Zgromadzenia Narodowego w celu ponownego spisania konstytucji. I to wszystko w pokojowy sposób. To prawdziwa rewolucja przeciw władzy, która doprowadziła Islandię do aktualnego załamania. Na pewno zastanawiacie się, dlaczego te wydarzenia nie zostały szeroko nagłośnione? Odpowiedź na to pytanie prowadzi do kolejnego pytania: Co by się stało, gdyby reszta europejskich narodów wzięła przykład z Islandii? Oto krótka chronologia faktów: Wrzesień 2008 roku: nacjonalizacja najważniejszego banku w Islandii, Glitnir Banku, w wyniku czego giełda zawiesza swoje działanie i zostaje ogłoszone bankructwo kraju. Styczeń 2009 roku: protesty mieszkańców przed parlamentem powodują dymisję premiera Geira Haarde oraz całego socjaldemokratycznego rządu,a następnie przedterminowe wybory. Sytuacja ekonomiczna wciąż jest zła i parlament przedstawia ustawę, która ma prywatnym długiem prywatnych banków (wobec brytyjskich i holenderskich banków) wynoszącym 3,5 miliarda euro obarczyć islandzkie rodziny na 15 lat ze stopą procentową 5,5 procent. W odpowiedzi na to następuje drugi etap pokojowej rewolucji. Początek 2010 roku: mieszkańcy zajmują ponownie place i ulice, żądając ogłoszenia referendum w powyższej sprawie. Luty 2010 roku: prezydent Olafur Grimsson wetuje proponowaną przez parlament ustawę i ogłasza ogólnonarodowe referendum, w którym 93 procent głosujących opowiada się za niespłacaniem tego długu. W międzyczasie rząd zarządził sądowe dochodzenia mające ustalić winnych doprowadzenia do zaistniałego kryzysu. Zostają wydane pierwsze nakazy aresztowania bankierów, którzy przezornie uciekli z Islandii. W tym kryzysowym momencie zostaje powołane zgromadzenie mające spisać nową konstytucję uwzględniającą nauki z dopiero co przerobionej lekcji . W tym celu zostaje wybranych 25 obywateli wolnych od przynależności partyjnej spośród 522, którzy stawili się na głosowanie (kryterium wyboru tej 25 poza nieposiadaniem żadnej książeczki partyjnej była pełnoletniość oraz przedstawienie 30 podpisów popierających ich osób). Ta nowa rada konstytucyjna rozpoczęła w lutym pracę, która ma się zakończyć przedstawieniem i poddaniem pod głosowanie w najbliższych wyborach przygotowanej przez nią Magna Carty . Czy ktoś słyszał o tym wszystkim w europejskich środkach przekazu? Czy widzieliśmy, choćby jedno zdjęcie z tych wydarzeń w którymkolwiek programie telewizyjnym? Oczywiście NIE! W ten oto sposób Islandczycy dali lekcję bezpośredniej demokracji oraz niezależności narodowej i monetarnej całej Europie pokojowo sprzeciwiając się Systemowi. Minimum tego, co możemy zrobić, to mieć świadomość tego, co się stało, i uczynić z tego legendę przekazywaną z ust do ust. Póki co, wciąż mamy możliwość obejścia manipulacji medialno informacyjnej służącej interesom ekonomicznym banków i wielkich ponadnarodowych korporacji. Nie straćmy tej szansy i informujmy o tym innych, aby w przyszłości móc podjąć podobne działania, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Mała Islandia pokazuje, że można się nie bać wielkich korporacji finansowych. U nas politycy wszystkich opcji ochoczo krytykują białoruskiego dyktatora Łukaszenkę, podczas gdy każda opcja, gdyby mogła bardzo chętnie przyjęłaby jego system. PiS w imię obrony niepodległości gotów był inwigilować obywateli, PO jest gotowe robić dokładnie to samo, tyle że w imię ochrony praw autorskich. A tymczasem może byśmy wybrali kolegium 25 ludzi nie należących do żadnej partii, którym naprawdę zależy na całej Polsce i na wszystkich Polakach, którzy opracowaliby taką konstytucję, która naprawdę by stała na straży ich praw i wolności.

Do polityki się nie nadaję. Zwolennikiem żadnej z istniejących w Polsce opcji politycznych nie jestem! Gdyby jednak przyszła potrzeba opracowania nowej ustawy zasadniczej, i gdyby ktoś mi zaproponował pracę w gremium się tym zajmującym, od takiego obowiązku bym się nie uchylił, bo myślę, że jestem na tyle obiektywny, a przy tym mam w sobie na tyle empatii, że zrobiłbym to sumiennie i dobrze. A po robocie spokojnie i bez żalu wróciłbym do domu.

Na razie kibicuję Islandii, małemu krajowi i jego nielicznej populacji obywateli, którzy nie wiem czy wierzą w demokrację, ale po prostu wierzą, że sami muszą urządzić swoje życie, bo kiedy robią to za nich inni, nie wychodzą na tym dobrze!

Na marginesie powieści Roberto Bolaño, czyli o wartości warsztatów literackich

2012-01-24T13:37:00.002+01:00

Tuż przed Bożym Narodzeniem wybrałem się na spotkanie poświęcone promocji kolejnego numeru ambitnego pisma o charakterze kulturalno-naukowym „Kronos”. Pewnie to wstyd, ale wcześniej o nim nie słyszałem, ale tak bywa z wieloma rzeczami. Czegoś nie wiesz, potem się dowiadujesz i już wiesz. Kupiłem sobie dwa numery „Kronosa” i jestem z tego bardzo rad, bo dzięki nim po pierwsze odkrywam pewne obszary życia intelektualnego, które dotąd były mi obce, a po drugie (może nawet jeszcze przyjemniejsze) znajduję potwierdzenie dla własnych przemyśleń w tekstach ludzi publicznie uznanych.

Spotkanie odbyło się w białostockiej galerii sztuki „Arsenał”. Trzy wystąpienia poświęcone były Szekspirowi, w tym wspaniała prezentacja pewnego niuansu z „Makbeta” profesor Małgorzaty Grzegorzewskiej (jak nie zapomnę, to o tym jeszcze napiszę), natomiast w czwartym i ostatnim Marcin Rychter przedstawił sylwetkę i twórczość chilijskiego pisarza, który młodość spędził w Meksyku zaś potem zamieszkał w Hiszpanii, Roberto Bolaño. Ten zmarły w 2003 roku prozaik jest podobno bardzo dobrze znany w USA i w ogóle na Zachodzie, natomiast w Polsce, mimo ukazania się już przekładów pięciu z jego powieści, nie doczekał się jeszcze większego zainteresowania. Prezentacja tak mnie zaintrygowała, że stwierdziłem, że to nazwisko z pewnością muszę zapamiętać i przeczytać książki tego autora. Latynosi generalnie dość mocno zaznaczają swoją obecność w literaturze światowej, więc tym bardziej zapragnąłem poznać kolejnego przedstawiciela tego kręgu kulturowego.

Ponieważ miałem w planie przeczytanie kilku innych książek, i oczywiście codzienność gnała mnie w odmienne rejony, tego Bolaño odłożyłem na później. Jednakże w sobotę podczas wizyty w księgarni (sieci znanej w całej Polsce z wysokich cen) pośród tysięcy książek na półkach dostrzegłem „Dzikich detektywów”. Cena na moment stłumiła mój entuzjazm.

Decyzję o zakupie tej książki przyspieszył kolejny przypadek, a mianowicie rozmowa o Roberto Bolaño w WOK (Wszystko o kulturze) na drugim programie TVP. Nie chcę szpanować, że program ten oglądam regularnie i że akurat specjalnie przełączyłem telewizor na „dwójkę”, żeby go obejrzeć. W rzeczywistości trafiłem na rozmowę o chilijskim pisarzu wciskając przypadkiem guzik na pilocie. Nie wysłuchałem jej więc od początku, ale za to do końca i stąd dowiedziałem się, że każda z jego książek jest inna, jest jakby pisana z innej perspektywy i innym językiem. To przeważyło! Wczoraj znowu poszedłem do wyżej wspomnianej księgarni i zakupiłem „Dzikich detektywów”, których też zacząłem wczoraj czytać.

Na ogół o książkach mówię lub piszę, kiedy je już przeczytam w całości. Tym razem robię wyjątek, ponieważ zaintrygował mnie pewne zagadnienie, które w samej powieści jest zupełnie marginalne i prawdopodobnie nie odegra większej roli w rozwoju akcji, ale, jak to już ze mną bywa, dało mi bodziec do pewnych refleksji.

Otóż narrator pierwszej części „Dzikich detektywów”, Juan García Madara, to siedemnastoletni student prawa, który jednak chce zostać poetą i zapisał się na warsztaty poetyckie niejakiego Álamo, który sam jest poetą.

W czasach komuny śmialiśmy się ze Związku Sowieckiego między innymi z tego powodu, że organizowano tam kursy uniwersyteckie dla pisarzy. Kiedy później dowiedzieliśmy się, że zajęcia z „twórczego pisania” (creative writing) prowadzone są również w Stanach Zjednoczonych, śmieszyło nas to już trochę mniej, no bo przecież Amerykanie to nie jakieś ruskie głupole. Dzisiaj uważam, że być może owszem, ludzie o pewnych ambicjach ale o brakach warsztatowych mogą poprawić swój styl, technikę budowania struktury opowiadania czy powieści, poznać formy poetyckie i je „trenować”, ale nic, absolutnie żadne zaliczane na celujący warsztaty ni pomogą w przypadku braku talentu, a jeszcze gorzej w przypadku braku czegokolwiek ciekawego do powiedzenia. Owszem, zdarzają się pięknie wycyzelowane teksty o niczym i wtedy podziwiamy sprawność warsztatową twórcy, a czasami nawet doszukujemy się jakiejś głębszej idei stojącej za pisaniem o niczym właśnie (witkacowska „czysta forma” na przykład), ale mimo to, zdecydowana większość z nas woli czytać o czymś.

W 2007 r., na spotkaniu z Jonathanem Carrollem (pisarzem, podobnie jak Wharton dość w Polsce popularnym, prawdopodobnie dlatego, że jest to twórczość „popularna” właśnie) dowiedziałem się od samego gościa, że przez jakiś czas prowadził kursy twórczego pisania na uniwersytecie. Z pewną nonszalancją, a może z brakiem świadomości pewnego zażenowania wśród tych, którzy się parają dydaktyką, przyznał, że polegały one na tym, że studenci pisali opowiadania, sporządzali liczbę kopii odpowiadających liczbie uczestników warsztatu plus dla prowadzącego. Na zajęciach się nimi wymieniali, potem je czytali i dyskutowali o ich wadach i zaletach. Rola prowadzącego sprowadzała się do koordynacji tych działań.

To spotkanie sprzed prawie pięciu lat przyszło mi od razu na myśl, kiedy zacząłem czytać „Dzikich detektywów”. Pozwolę sobie zacytować fragment (z wielką nadzieją, że nie łamię praw autorskich należących do spadkobierców Roberto Bolaño, tudzież polskiego tłumacza, polskiego wydawcy i wydawcy oryginału):

Do tej pory pojawiłem się na warsztatach cztery razy i nigdy nic się nie działo, to znaczy, tak tylko mówię, bo jakby się przyjrzeć, to zawsze coś się dzieje: czytaliśmy wiersze i Álamo, w zależności od aktualnego humoru, albo je chwalił, albo masakrował; ktoś czytał, Álamo krytykował, inny czytał, Álamo krytykował, jeszcze jeden czytał, Álamo krytykował. Chwilami Álamo się nudził i prosił nas (tych, którzy akurat nie czytali), żebyśmy też krytykowali, i wtedy zaczynaliśmy krytykować, a Álamo czytał sobie gazetę.

Dalsza część tego fragmentu mówi o tym, że prowadzący warsztat nie do końca znał się na terminologii krytyki poetyckiej, np. „Wiedział, co to jest peryfraza, nie za dobrze, ale wiedział. Natomiast nie miał pojęcia, co to jest pentapodia (co jak wszyscy wiedzą, w klasycznej metryce oznacza pięciostopowy wers), nie wiedział też, co to jest wiersz nikarchejski (a to forma wiersza zbliżonego do jedenastozgłoskowca falecejskiego) ani co to tetrastych (czyli czterowersowa strofa).”

Narrator twierdzi, że „[j]edynym meksykańskim poetą, na pamięć zna takie rzeczy, jest Octavo Paz”. Nie zacytuję innych pytań młodego pretendenta do laurów poetyckich, którymi „zagiął” prowadzącego warsztaty, ponieważ powziąłem szatański plan zadania ich moim kolegom, specjalistom od poezji. Nie, żeby im zrobić na złość, ale żeby sprawdzić pewną tezę.

Wielu uważa, że danego zawodu najlepiej nauczy nie teoretyk, ale praktyk, czyli ten, który sam przez lata doświadczeń wie, jak się pewne rzeczy robi i teraz bez trudu podzieli się swoją wiedzą z uczniami. To jednak wcale tak nie działa, a przynajmniej nie we wszystkich przypadkach. Istnieją bowiem ludzie (w tym ja), którzy odwiedzając nowych znajomych korzystają z zapisanego przez nich adresu. Przy drugiej wizycie adres ten wylatuje im z głowy, ponieważ nie jest już do niczego potrzebny, drogę do domu starych przyjaciół zna się bowiem na pamięć bez zaprzątania sobie głowy nazwą ulicy czy numeru. Wielu wybitnych fachowców tak właśnie działa, natomiast śmiem twierdzić, że w świecie pisarzy to niemal norma. Co więcej, wielu pisarzy powiela, a następnie twórczo wzbogaca i przekształca, pewne formy, które poznali poprzez lekturę starszych kolegów i koleżanek, od autora eposu o Gilgameszu począwszy aż do pisarza, który ostatnią książkę wydał tydzień temu. Świat tekstu pisarzowi układa się w pewne struktury, ale dadzą się one raczej porównać do widoku ulic, które trzeba przebyć, by dotrzeć pod znajomy adres, niż ich nazwy i w końcu tenże dokładny adres wyrażony nazwą ulicy i numerami domu i mieszkania. Tak, jak bohater „Mieszczanina szlachcicem” Moliera, nie zdawał sobie sprawy, że mówi używając spółgłosek i samogłosek, tak samo pisarz wcale nie musi wiedzieć, że używa asyndetonu czy zeugmy.

Zarzut zarozumiałego mądrali z „Dzikich detektywów” można by wziąć za typowy dla tych, którzy się popisują dla samego popisywania się i to w dodatku kosztem nauczyciela. Literaturoznawcy z kolei powinni teoretycznie te terminy znać, choćby po to, żeby jakoś ponazywać omawiane przez siebie elementy. Techniczna analiza tekstów literackich jest jednakowoż zadaniem niewdzięcznym, a studenci za nią nie przepadają. Stąd, wychodząc im naprzeciw wykładowcy, którzy często sami nie przepadają za tego typu terminologią, wolą się skupić na innych aspektach literatury, np. na treści, na przesłaniu, czyli na tym „co autor miał na myśli”. Interpretacja utworu literackiego to zabawa bardzo wdzięczna i przyjemna, natomiast roztrząsanie aspektów technicznych tekstu z użyciem specjalistycznego metajęzyka, nudne, a ponieważ łatwo się pomylić, to również nieprzyjemne i stresujące.

Generalne założenie istnienia wszelkich teorii polega na tym, że ma ona pomóc praktyce. Normalny proces uczenia się jakiejś umiejętności polega na obserwacji fachowca wykonującego swoją czynność zawodową, a następnie na próbach naśladowania owej czynności. Przy umiejętnościach bardziej skomplikowanych, teoria powinna nam zaoszczędzić czasu poświęconego na obserwację, bo oto ten, który ją stworzył, zrobił to za nas – przyjrzał się (theoreo – przyglądam się), pojął cały mechanizm działania i go opisał. Niestety w wielu przypadkach studiowanie teorii okazuje się stratą czasu, ponieważ opis wymaga kolejnego tekstu do przeczytania, który często jest zbyt skomplikowany do zrozumienia. Najlepszym przykładem jest obsługa programów komputerowych. Opis zajmujący dziesiątki stron, których przeczytanie zajęłoby np. dwie godziny, może zostać zastąpiony pięciominutową demonstracją a następnie dwudziestominutową praktyką na zasadzie nawet prób i błędów.

Może mnie ktoś poprawi, ale nie znam ani jednego pisarza w historii literatury, który napisał dobrą powieść dzięki studiowaniu teorii literatury, nazw figur stylistycznych i form literackich. Część z tych rzeczy przychodzi im z czasem i to w sposób naturalny, ale nie zdarza się, żeby teoretyk literatury, znając wszystkie narzędzia do tworzenia wierszy lub powieści, tworzył je podążając za swoją wiedzą teoretyczną. Owszem, zdarzają się literaturoznawcy, którzy czasami nawet z sukcesem potrafią się pokusić o napisanie utworu narracyjnego, ale doprawdy trudno sobie wyobrazić, że tworząc swój tekst, popadają w chwile zadumy zastanawiając się, czy w danym momencie użyć oksymoronu, czy też ironii. Dzieje się tak na podobnej zasadzie, na jakiej my mówiąc, nie planujemy, czy w naszym kolejnym zdaniu użyjemy tej czy innej figury retorycznej.

Pewne teorie istnieją po prostu tylko dlatego, że można je było stworzyć. Niektóre z nich są bardzo atrakcyjne, ponieważ stanowią bardzo elegancką całość (kiedyś wspominałem o wymogu „elegancji” w matematyce). W celu poszerzenia naszych horyzontów warto je czasami postudiować. Natomiast pozostaje pytanie, kto powinien uczyć młodych pisarzy. Czy starszy pisarz-praktyk, czy też literaturoznawca-teoretyk?

Osobiście twierdzę, że żaden z nich. Pisarz bowiem, o ile ma coś ważnego do powiedzenia, a do tego wielką determinację, żeby to właśnie w formie pisanej wyrazić, znajdzie drogę do realizacji tego zamiaru. Między innymi będzie to naśladownictwo stylu poprzedników i jego twórcza modyfikacja, ale nie pamięciowe opanowanie „Słownika terminów literackich”.

Oryginalność kontra oryginalność, czyli myślenie twórcze kontra kupowanie markowych ciuchów

2012-01-23T11:20:00.001+01:00

–Nigdy nie bij się z Makowiczem –mówił tymczasem pan Leim surowo i głośno –nie zbliżaj się do niego,nie proś go nigdy o jakieś tam jego parszywe okładki..." Stefan Żeromski, Syzyfowe prace (kopiuj-wklej z http://biblioteka.jubilerskie.info/syzyfowe/Praca08.htm).

Pamiętam, że jeszcze w latach 70. pewnym wyznacznikiem elegancji było noszenie ubrań szytych na miarę. Owszem, już wtedy docierała do nas moda na coś, co dziś nazywamy markowymi ciuchami, a także, co tu dużo gadać, coraz więcej kupowano ubrań gotowych ze sklepowego wieszaka. Dążność do posiadania czegoś, co przypomina świat wolności i nieograniczonych możliwości, prowadziła do tego, że ci, których było na to stać i którzy mieli możliwość wyjazdów, przywozili prawdziwe Wranglery lub Riffle, czyli dżinsy. Tkaninę znaną w krajach anglojęzycznych jako denim, my nazywaliśmy tak samo jak spodnie, a więc dżinsy (jeans), ale w telewizji lansowano nazwę teksas. Tak więc ktoś, kto miał spodnie, a w dodatku i bluzę z oryginalnego teksasu, to był gość. W Polsce pojawiły się oczywiście podróby, często nieudolne, natomiast któraś z państwowych firm włókienniczych zaczęła produkować tkaninę przypominającą nieco dżins, o nazwie arizona (że niby też taka amerykańska jak teksas).

Dzisiaj możemy się z tego śmiać, bo sklepów z oryginalnymi markowymi dżinsami mamy w Polsce mnóstwo, w tym z firm, które nie są aż tak drogie jak te najbardziej „prestiżowe”. Niemniej, pojawiają się też podróbki, a ludzie, którzy ubierają się na rynkach, „w budach” czy „u Wietnamczyka”, mogą kupić sobie „odrobinę luksusu” w postaci spodni czy innego wyrobu ze znakiem znanej firmy, co z ową firmą jednakowoż nie ma nic wspólnego.

Z jednej strony firmowanie swojego produktu o wyraźnie gorszej jakości znakiem znanego producenta jest przestępstwem. Jest tak oczywiście również wtedy, kiedy jakość niewiele ustępuje oryginałowi. Motywy przestępców są tutaj oczywiste – chodzi o lepszy zbyt, ale to co jest naprawdę dziwne, to postępowanie nabywców takich towarów. Oczywiście wielu z nich zwyczajnie daje się oszukać zwodniczej marce, bo w końcu po to została ona umieszczona, żeby klient sobie myślał, że to oryginał. Dziwi mnie jednak myślenie człowieka, który wie, że metka na ubraniu ma się nijak do producenta, a mimo to kupują, ponieważ chcą się pokazać w swoim środowisku, że noszą markowe ciuchy.

Niewątpliwie wielką rolę odgrywają tutaj media, zwłaszcza niektóre kolorowe magazyny, które lansują pewien styl życia polegający na noszeniu np. specjalnie podartego podkoszulka, ale jakiejś znanej firmy. Kilka lat temu czytałem artykuł, w którym wyjaśniano, że w świecie (może światku) artystycznym każdy od razu pozna, czy ktoś, kogo niewtajemniczony wziąłby za dziwoląga w bardzo pospolitym ubraniu (jakiś naddarty T-shirt, lekko wytarta kurtka czy postrzępione spodnie), nosi oryginalne markowe ciuchy, które od nowości takie były, bo tak właśnie zostały zaprojektowane, czy też jest to w faktycznie biedak chodzący w ciuchach podniszczonych przez czas i używanie. Rozpoznawanie takich rzeczy jest swego rodzaju kodem środowiskowym, nie pozwalającym na dopuszczenie do „elitarnego klubu” jakichś „parweniuszy”.

Kiedy powiem, że mnie to nieco bawi, to oczywiście narażę się na zarzut, że sam jestem biedakiem, którego nie stać na markowe ubrania a, jak wiadomo, jak ktoś czegoś nie może mieć, to próbuje to zdyskredytować, wyśmiać, pokazać, że mu nie zależy. Zdaję sobie sprawę z tego, ale na taki zarzut odpowiadam, gdyby mnie faktycznie było stać na drogie ubrania i gdybym do stroju przywiązywał aż taką wagę, nie kupowałbym tzw. markowych ciuchów, ale raczej kazałbym sobie szyć garnitury i inne części garderoby na miarę. Zawód krawca szyjącego w domu lub w niewielkim warsztacie, co prawda nie jest już tak popularny, jak w latach 70., ale jak ktoś chce, to dobrego rzemieślnika znajdzie. Oczywiście i tutaj są zakłady, często rodzinne, które wyznaczyły sobie wysoki standard jakości, a przez to obecnie mogą sobie pozwolić na dyktowanie wysokich cen swoich usług.

Na początku lat osiemdziesiątych przy różnych okazjach towarzyskich natykałem się na pewną dziewczynę (była to koleżanka moich starszych kolegów), która w latach komunistycznej szarzyzny (ta szarzyzna to jednak metafora, Polska to nie były Chiny, jakieś kolory w ubraniach oczywiście były) chodziła w bardzo oryginalnych strojach. Jej bluzki, spodnie, sukienki czy spódnice, były zupełnie inne od tych, które można było dostać w sklepie, czy nawet zobaczyć w telewizji. Jej córeczka (ok. 4-5 lat w tamtych czasach) również nosiła niebanalne ubranka. Jak się okazało, dziewczyna ta sama szyła i projektowała ubrania dla siebie i dla dziecka. Śmiała się, że czasami spotyka się z reakcją ludzi typu „o to te dziwaczki”, ale to był wynik kompletnego zakompleksienia ludzi, którzy tak mówili, ponieważ ich stroje w niczym nie przypominały „dyżurnych mundurków” hipisek i innych pozujących na oryginalność dziwaczek. Była to po pierwsze bardzo atrakcyjna kobieta ze świadomością swojej klasy, przy tym wcale nie zarozumiała, zaś jej stroje były bardzo eleganckie, tyle że kolorowe i zupełnie odmienne od peerelowskiej mody. Jak wielu ludzi niebanalnych w tamtych czasach, zabrała córeczkę i wyjechała za granicę. Co ciekawe, wcale nie do Niemiec Zachodnich czy USA, ale do Wenezueli. Nie wiem, jak potoczyły się jej losy.

W latach komuny kobiety starszego pokolenia często same sobie coś szyły. Niektóre, co bardziej utalentowane (jak np. moja babcia), szyły nawet dla ludzi. Nie były to rzeczy tak twórcze, jak ubrania dziewczyny, którą opisałem powyżej, panie te bowiem raczej korzystały z gotowych krojów z żurnali, jak wówczas nazywano katalogi mody z szablonami wykrojów, ale nierzadko dzięki takiej działalności (nigdzie nie rejestrowanej), kobiety PRLu wydobywały się ponad proponowaną przez państwo przeciętność.

Ponieważ zaostrza się walka z podrabianymi towarami i zresztą bardzo słusznie, proponuję tym, których na markowe ciuchy nie stać, żeby w ogóle przestali na nie chorować, i przede wszystkim nie kupowali czegoś, co nosi prestiżową markę, a jest dziwnie tanie. O wiele lepszym pomysłem jest poszukanie we własnym środowisku kogoś z talentem krawieckim, kto uszyje coś bez znaku firmowego, za to coś naprawdę oryginalnego. Przy okazji damy zarobić osobie znajomej, a nie jakimś amerykańskim czy włoskim molochom korporacyjnym. Tutaj wpadamy w semantyczną pułapkę dwóch znaczeń tego słowa. Oryginalność ciuchów markowych polega przecież na zgodności z marką, a niekoniecznie na odkrywczości. Pewne firmy produkujące dżinsy od dziesiątek lat wypuszczają tysiące podobnych modeli, co sprawia, że są to po prostu uniformy, w których nie ma żadnej inwencji twórczej, nie mówiąc już o dopasowaniu do indywidualnych potrzeb i indywidualnego typu urody nabywcy. Jeżeli z pewnych rzeczy zrezygnujemy bez żalu a postawimy na własną kreatywność, życie może okazać się o wiele ciekawsze, zaś molochy dyktujące ceny będą musiały spuścić z tonu. Czy jednak stać nas (w sensie metaforycznym, nie finansowym), żeby zrezygnować z tego co „robią wszyscy”?

Moje spotkania z księżniczką tebańską, Antygoną Edypówną

2012-01-22T15:17:00.004+01:00

Tak jak sobie obiecałem, tak zrobiłem, czyli poszedłem wczoraj do Białostockiego Teatru Lalek na „Widmo Antygony” Nicoli Lusuardiego w reżyserii Farbrizio Montecchiego. Na początek może trochę wspomnień dotyczących moich „spotkań” z „Antygoną”. Ludzie mojego pokolenia, i jeszcze kilkanaście roczników później, omawiali tragedię Sofoklesa z bohaterką w tytule w pierwszej klasie liceum. Czytaliśmy więc tłumaczenie tekstu greckiego dramaturga, a potem dyskutowaliśmy na zasadzie „bronię Antygony” kontra „bronię Kreona”.

Kiedy w budynku mojego liceum zawalił się sufit w auli, przeniesiono nas do budynku Zespołu Szkół Włókienniczych na ulicę Drewnowską w Łodzi. Wspominam o tym w celu ustalenia chronologii mojego kolejnego spotkania z teatrem opartym o grecką tragedię. Na Drewnowskiej chodziłem do III i IV klasy, a więc musiał to być rok 1983, kiedy to do niewielkiej salki „teatralnej” w podziemiach szkoły przybyła trupa aktorów (o ile dobrze pamiętam część z nich z pewnością była z teatru przy ul. Kopernika, który dzisiaj nazywa się Studyjny PWSFTiT, ale ówczesnej nazwy nie pamiętam (będę wdzięczny za przypomnienie), którzy wystawili „Antygonę”, ale Jeana Anouilha, napisaną w 1943 roku. Pamiętam, że grająca bohaterkę młoda aktorka miała nieco sepleniącą wymowę, co stanowiło pewne pocieszenie dla grupy koleżanek i kolegów, którzy marzyli o dostaniu się do szkoły filmowej, a których zgryz i wynikające zeń wady wymowy nie do końca pozwalały rokować nadzieję na sukces. Bo oto proszę, dziewczyna dziwnie „szeleści” przy pewnych dźwiękach, ale aktorką jest i gra na scenie.

Nie miał to być zwykły spektakl teatralny, bo była to przecież chałtura szkołokrążna, a więc musiał być w tym jakiś element dydaktyczny. Po skończonej inscenizacji, jakiś pan, pewnie reżyser, próbował nas wciągnąć w dyskusję (teatr Studyjny miał wówczas takie zapędy; np. po spektaklu „Doktora Judyma” wg „Ludzi bezdomnych” Żeromskiego, tym razem już na scenie teatru, aktorzy też chcieli wywołać dyskusję, ale z dość miernym skutkiem, jak pamiętam). Niektórzy z nas dali się nawet „wyciągnąć do odpowiedzi”, ale poziom tych naszych wypowiedzi był o wiele gorszy, niż ten, który reprezentowaliśmy w klasie I podczas lekcji. Pan próbował nas zatem zaktywizować w inny sposób, a mianowicie zaproponował, byśmy zapomnieli o tragedii sprzed ponad dwóch tysięcy lat, żebyśmy przestali myśleć o Sofoklesie i starożytnej Grecji, tylko skupili się na „Antygonie” Anouilha, która, o ile dobrze pamiętam, rozgrywała się w czasach nam nowszych. Szczerze mówiąc przesłanie tego „nowego” tekstu nie wydawało nam się specjalnie odbiegać od tego Sofoklesowego i niczego „wpółczesnego” nie potrafiliśmy z niego wydobyć. Poza tym byliśmy cynicznymi siedemnastolatkami, którzy się cieszyli, że mogli posiedzieć na sztuce zamiast na kilku lekcjach i to bynajmniej nie lekcjach polskiego, a kiedy było po wszystkim, chcieliśmy już wyjść. Inaczej rzecz ujmując, ani gra aktorów nie była na tyle porywająca, ani pan zachęcający do dyskusji na tyle prowokacyjny, żebyśmy sobie mieli języki po próżnicy strzępić.

Potem miałem długą przerwę w swojej znajomości z tebańską księżniczką, aż do czasu, gdy zacząłem pracować w liceum w Białymstoku. Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki, wiedząc, że „Antygona” Sofoklesa jest nadal żelazną pozycją w zestawie licealnych lektur szkolnych, przygotował spektakl tejże tragedii wystawiany na świeżym powietrzu w żwirowni w Ogrodniczkach. Sam pomysł świetny. Wyprawa „do teatru” stawała się wycieczką autokarową. Żwirownia stawała się starogreckim amfiteatrem, więc zapowiadało się naprawdę ciekawie. I może by i było, gdyby nie jakość spektaklu, który nie można było znowu określić inaczej jak chałturą pod określoną publikę. Młodzież z mojej klasy wychowawczej miała bardzo mieszane uczucia, co tym bardziej mnie wówczas utwierdziło, że teatr pod żadnym pozorem nie może być robiony byle jak i z lekceważeniem widza, bo młody człowiek, nawet niewyrobiony w odbiorze sztuki, doskonale wyczuwa, kiedy się go lekceważy. Jedna z moich uczennic wyraziła wówczas podziw dla aktora odgrywającego rolę wróżbity Tejrezjasza (Tyrezjasza), dlatego, że „to był jedyny aktor, który się wczuwał w rolę”, a która akurat mnie zupełnie do gustu nie przypadła, ponieważ maniera, którą aktor ów zastosował w swoim monologu przywodziła mi na myśl sposób recytacji z dziewiętnastego wieku, lub co najmniej dwudziestolecia międzywojennego (patos, drżenie głosu, wykrzykniki itp.).

Co jakiś czas sobie przypominałem wersję Anouilha i usiłowałem dociec, dlaczego francuski pisarz stworzył nowy tekst dla z grubsza tego samego przesłania, ale próby moje nie były na tyle intensywne, żeby ten tekst skądś pożyczyć i go przeczytać. Bo i tak na co dzień Antygona i jej sprawy nie zaprzątały głowy mojej.

Na fali mojego planu nadrobienia zaległości w życiu teatralnym wybrałem się więc na „Widmo Antygony”. Oprócz tego, że po raz kolejny chciałem zobaczyć aktorów BTLu w akcji, bardzo byłem ciekawy, co nowatorskiego wnosi sam tekst autora, który nie jest Sofoklesem. Powiedziałbym, że ilościowo wnosi dość niewiele, ale jakościowo i owszem. Rzecz się bowiem dzieje na dwóch planach a i problemy dziewczyny kochającej brata są też różne, choć niby dość równoległe. Na planie współczesnym mamy oto dylemat taki, że brat leży w śpiączce, a kochająca siostra o silniejszej osobowości podejmuje decyzję o przerwaniu podtrzymywania czynności życiowych. Plan starożytny to Sofokles po prostu. Aktorzy przechodzą od jednego do drugiego przy pomocy masek, kostiumów i scenografii. Sceny współczesne są grane bez masek, we współczesnych strojach. Głównym problemem jest eutanazja, zaś dialogi są bardzo oszczędne. Aktor grający Kreona praktycznie powtarza jedną frazę, w której grozi surową karą tym, którzy popełniają zbrodnię przeciwko życiu. Do tego pojawiają się cytaty z książek medycznych, np. z definicją śmierci.

Kiedy aktorzy przybierają maski i kostiumy, mamy do czynienia z takim bogactwem technik teatralnych, że o ile przy „Marsz, marsz Gombro…wski” narzekałem na ich brak, to tutaj byłem pod ogromnym wrażeniem. Grają aktorzy, grają maski, grają elektryczne lampki imitujące świece, bo powodują rzucanie przez aktorów cieni, które też grają. Aktorzy świetnie operują rękami, które z jednej strony stosują zasady gestykulacji teatru klasycznego, a równocześnie rzucają cień na białe tło (i nie jest to jednolita biała ściana, ale zmieniające kształty i proporcje białe połacie tkanin, które też się zmieniają i też grają). Do pewnych scen wykorzystano maski równocześnie przedstawiający front twarzy, jak i profil, co znowu daje niesamowity efekt cieni, które niejako grają równocześnie i równolegle do aktorów. Między dialogami mamy sugestywny indyjski teatr cieni rzucanych zza białych „prześcieradeł”, przywodzący z jednej strony Indie właśnie, a z drugiej zupełnie europejski „dance macabre”.

Monologowi Tejrezjasza (Artur Dwulit) towarzyszy znowu gra światła i cienia, tym razem rzucanego przez piasek położony na szklanym podświetlonym blacie. Wróżbita przesuwając piasek, odsłania światło, które odbija się od białej tkaniny tym razem umieszczonej nad aktorem. Pomysł fantastyczny!

Warto zwrócić uwagę na dosłownie każdy szczegół gry wszystkich elementów pojawiających się na scenie. Kiedy np. Antygona (Sylwia Janowicz-Dobrowolska) godzi się ze swoim losem, zdejmuje maskę, układa ją przed sobą i „przytula” równocześnie jedną ręką zakrywając jej oczy a drugą usta. Niesamowicie wymowny gest!

Spektakl jest od początku do końca tragedią, więc tym razem Ryszard Doliński (Kreon) ani razu nie spowodował u mnie choćby zalążka wesołości, ale tak przecież miało być. Doskonale wcielił się w rolę władcy, który uważa, że wszystko co robi jest dobre dla miasta, czyli w przypadku starożytnej Grecji państwa-ojczyzny.

Podsumowując, dawno nie widziałem tyle „teatru w teatrze”. Każdy widz powinien pozostać pod wrażeniem spektaklu, w którym zastosowano tyle środków typowych jedynie dla tej formy sztuki. Dlatego gorąco namawiam wszystkich znajomych i nieznajomych, zarówno białostoczan jak i mieszkańców innych części Polski do wizyty w Białostockim Teatrze Lalek i obejrzenia „Widma Antygony”. To jest prawdziwe przeżycie.

Wracając do tego, co mnie zawsze zastanawiało, a mianowicie, dlaczego od czasu do czasu ktoś się zabiera do historii tebańskiej księżniczki i pisze ją na nowo, tak jakby oryginalny tekst Sofoklesa przestał spełniać swoją rolę. Oczywiście sam problem pochówku zmarłego jako złamanie praw boskich, polegającym na niedopuszczeniu duszy niepogrzebanego do Hadesu, nie do końca pewnie przemawia do coraz bardziej laickiego społeczeństwa. Z pewnością dylemat związany z eutanazją jest bliższy naszym czasom. Może szkoda, że został on w „Widmie Antygony” jedynie zaznaczony, bo jednak zdecydowana większość spektaklu to była tragedia starożytna.

Starożytna tragedia polegała m.in. na tym, że nie tyle ścierało się ze sobą dobro i zło, ile racje równorzędne. Takie postawienie sprawy wzbudza bowiem w odbiorcy poczucie nierozwiązywalnego dylematu, co z kolei powoduje frustrację, która nie jest przyjemnym uczuciem. Zwolennicy prostych rozwiązań bardzo się męczą oglądając dobrze skonstruowaną tragedię. Z Antygoną jest jednak pewien problem. Otóż współczesny widz niejako z definicji opowie się za nią, już nie tyle jako za strażniczką praw boskich sprzeciwiającą się prawom ludzkim, ale jako za młodą dziewczyną prześladowaną przez starego tyrana. Równowaga sił jest więc zachwiana, a Kreon wcale nie wzbudza sympatii widza. Myślę, że jest to postać, którą należałoby lepiej skonstruować.

W „Antygonie” Kreon jest człowiekiem pysznym, a do tego upartym starcem. Gdyby jednak trochę osłabić akcent na jego „ego”, a przesunąć go na obowiązek wobec prawa i porządku? Gdyby od początku w jego dialogach i monologach było mniej podkreślania jego roli jako prawodawcy, gdyby miał więcej wątpliwości? Ale człowiek na ważnym stanowisku nie może być „Hamletem”. Teby mitologiczne nie były demokracją, więc Kreon Ateńczykom musiał się kojarzyć jako tyran. Rozpatrując więc jego postać z tej perspektywy, można by powiedzieć, że jego postać od początku była źle skonstruowana, od początku była bowiem skazana na potępienie przez widza.

Nie lubimy się wczuwać w rolę rządzących. Z jednej strony wielu z nas chciałoby, żeby sternicy nawy państwowej podejmowali dobre decyzje i deklarujemy poszanowanie dla prawa, a z drugiej każdą próbę egzekucji tej władzy uważamy za gwałt na naszej wolności, na demokracji itd. Tymczasem przecież, przynajmniej teoretycznie, mogą istnieć ludzie, którzy swoją rolę jako przywódcy traktują służebnie i faktycznie mogą wierzyć w swoją misję obrońców prawa, a przez to dobrobytu obywateli. Gdyby Sofokles napisał lepiej rolę Kreona, a więc gdyby położył większy nacisk nie na pyszałka zaślepionego władzą, ale na rozdartego dylematem człowieka, na którym spoczywają obowiązki wynikające ze stanowiska, dzieciaki w szkole mogłyby przeprowadzać bardziej burzliwe dyskusje w obronie przeciwstawnych sobie bohaterów, zaś widz, czy to starożytny, czy współczesny, doznawałby większej rozterki i frustracji z braku prostego rozwiązania.

ACTA

2012-01-22T12:04:00.004+01:00

Kiedy jako młody człowiek widziałem na amerykańskim filmie, jak jakiś nastolatek wystukuje coś na komputerze i wyskakuje mu jakaś informacja, byłem zachwycony. Kiedy promotor mojej pierwszej pracy magisterskiej wrócił z Paryża i opowiedział o elektronicznym katalogu książek, nie mogłem się doczekać, kiedy coś takiego dojdzie do nas. Kiedy w dodatku powiedział, że niektóre książki można czytać w sieci, rwałem włosy z rozpaczy, że czegoś takiego nie ma jeszcze u nas. Ale to nadeszło. Dzisiejsza młodzież w ogóle nie wie, co to jest szukać informacji o informacji, a potem dopiero próbować dotrzeć do tej drugiej. Poszukiwanie jakiegoś cytatu z książki zajmowało czasami tygodnie. Dzięki internetowi stało się to dziecinną igraszką.

To, z czym mamy do czynienia obecnie, to nic innego jak cywilizacyjne zacofanie. Być może rację mają ci, którzy twierdzą, że młodzież zamiast siedzieć w internecie, powinna lepiej czytać Dostojewskiego. Ja nie widzę tutaj sprzeczności, bo akurat Dostojewskiego można znaleźć w internecie, a po rosyjsku są dostępne wszystkie jego dzieła.

Niedawno pisałem o spiskowych teoriach dziejów. Podtrzymuję tezę, że nie ma jakiejś jednej zorganizowanej grupy kontrolującej świat, ale wystarczy że jedna z wielu zmów ludzi interesu przeforsuje swój pomysł, a miliony ludzi na tym tracą. Uważam, że na to nie wolno pozwolić.

Umieszczam ten filmik, póki jeszcze mogę. Jeżeli to ma tak działać, jak jest to przedstawione w tym filmiku, to jest się czego bać.

<p>&amp;amp;amp;lt;p&amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;A rząd &amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;br&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;/p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;/p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;lt;/p&amp;amp;amp;amp;amp;amp;amp;gt;&amp;amp;amp;lt;/p&amp;amp;amp;gt;</p>

A rząd polski uważa ACTA za sukces swojej prezydencji: http://www.pi.gov.pl/PARP/chapter_86198.asp?soid=AD169363BD3349D388F09D9FCB1BBCDA Ze strony polskich polityków, jak mniemam, to akt totalnej głupoty (jak w wielu innych sprawach), bo nie chce mi się wierzyć, żeby byli częścią "mafii informacyjnej".

O konieczności Realpolitik

2012-01-21T11:42:00.007+01:00

Jan III Sobieski z wielkim szacunkiem wspominał historyczne zasługi swojego macierzystego pradziada, hetmana Stanisława Żółkiewskiego, „najszlachetniejszego i najmędrszego z Polaków, jacy żyli w ciągu dwóch z górą stuleci, od czasów Zygmunta Augusta aż do Kościuszki”, jak pisał autor obszernej biografii Sobieskiego, Tadeusz Korzon. W swoich obserwacjach na temat historii Polski sięgającej stulecia poprzedzającego jego życie i panowanie

[w]spominał wielką imprezę, na którą się król Stefan [Batory] zabierał i, lubo to było jeszcze w sekrecie, ale on już tego wszystkiego sam z kilką tylko poufałych był conscius (świadom). Wchodził w tę ligę za dyrekcją na ten czas Ojca Ś-go car moskiewski; inni panowie chrześcijańscy wszyscy tego domopódz [sic!] chcieli, osobliwie król jegomość hiszpański. Król Stefan miał być generałem terrestris exercitus (wodzem armii lądowej), a duca di Parma – navalis (księżę Parmy, znakomity Aleksander Farnese – admirałem floty); mieli się schodzić z sobą przy Archipelagu.

Tutaj Korzon umieszcza jednak przypis, który daje trochę do myślenia, a równocześnie powinien dawać do myślenia pewnym współczesnym politykom.

Ta wielka „impreza” była raczej marzeniem Stefana Batorego, niż projektem polityczno-militarnym. Car moskiewski, Iwan IV Groźny, nie zobowiązywał się do udziału w niej żadnem słówkiem, ani myślał o niej nigdy; król hiszpański Filip II nie mógł odwołać księcia Parmy z Niderlandów zbuntowanych, a pilniejszemi dlań były sprawy francuskie i angielskie; papież Sykstus V, przesłał wprawdzie 25000 skudów, jako pierwszą ratę subsydiów pieniężnych przed śmiercią Stefana Batorego i uczcił go allokucyą po śmierci, ale też odsłonił mimowolnie zupełną niepraktyczność projektowanej marszruty: „przez Moskwę na Turków, łącząc się w tamtych stronach z Tatarami i Persami!”

(T.Korzon, Dola i niedola Jana Sobieskiego 1629-1674, tom I, Wydawnictwo Akademii Umiejętności, Kraków 1898, s.3)

„Fałszywa historia mistrzynią fałszywej polityki”, napisał mój kolega ze studiów, a obecnie znany politolog, dr Przemysław Żurawski vel Grajewski, cytując innego dziewiętnastowiecznego historyka polskiego, Józefa Szujskiego. (http://www.naszdziennik.pl/index.php?dat=20120114&typ=my&id=my13.txt ) Trudno się doprawdy nie zgodzić z tą tezą. Ponieważ politycy zachodni uczą się historii dość wybiórczo, a mianowicie historii Europy pojętej jako Europa Zachodnia, pomijając wielki obszar między ową Europą Zachodnią a Rosją, traktują mieszkańców tego obszaru, czyli nas po prostu, jako wieczne dzieci do pouczania i narzucania swojej woli. Obserwując to, co się obecnie dzieje w Unii Europejskiej, znowu nie można tej tezie zaprzeczyć. Wymądrzanie się ministra Radosława Sikorskiego w Berlinie mogło wywołać entuzjazm u euroentuzjastów, ale raczej tylko niektórych dziennikarzy i „ludzi z ulicy”, bo już niekoniecznie polityków, nie mówiąc oczywiście o eurosceptykach. Decyduje duet Merkel-Sarkozy i to ten duet w porozumieniu z Rosją podejmuje decyzje np. w sprawie przyszłości Mołdawii, z pominięciem kraju żywotnie tą częścią Europy zainteresowanego, czyli Rumunii. Nie sprawdzałem tego u źródeł, ale w rzetelność faktograficzną doktora Żurawskiego vel Grajewskiego wierzę bezwarunkowo.

Artykuł łódzkiego historyka i politologa stanowi doskonałą analizę historyczną sytuacji międzynarodowej, z którą mamy do czynienia dzisiaj. Moment, od którego zacząłem mieć wątpliwości to prognozy i zalecenia co do polskiej polityki zagranicznej na przyszłość. O ile zgadzam się, że obecny rząd przyjmuje postawę posłusznego wykonawcy zaleceń „mądrzejszych”, czyli tak naprawdę potężniejszych, w niektórych dziedzinach w ogóle rezygnując z własnej inicjatywy dyplomatycznej, o ile zgadzam się, że nie inwestuje się w to, co należy, a marnotrawi pieniądze na rzeczy, z których Polska nie będzie miała żadnych korzyści, to powrót do polityki wschodniej braci Kaczyńskich uważam za dokładnie taką samą mrzonkę, jak marzenie króla Stefana Batorego, że pokona Turcję montując olbrzymią antyosmańską koalicję z Moskwą włącznie. „Bo w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz”, mówi polskie powiedzonko, a w całej polityce wschodniej PiSu problem polegał na tym, że Polska dużo chciała, tylko nie bardzo znajdowała partnerów tam, gdzie tych partnerów znaleźć chciała. Owszem blisko zaprzyjaźniliśmy się z Gruzją, ale na tym koniec. W dodatku Gruzja nie ma ropy ani gazu.

Na Ukrainie ponieśliśmy fiasko z bardzo prostego względu. Z założenia nie mogliśmy się oprzeć na rosyjskojęzycznej i rusofilskiej części tego kraju, więc naturalnym sojusznikiem Polski stawali się nacjonaliści z Ukrainy zachodniej. Ale bracia Kaczyńscy nie mogli lekceważyć np. ks. Isakowicza-Zalewskiego, czy innych przedstawicieli swojego elektoratu, którzy domagali się (generalnie całkiem słusznie) rozliczenia z rzezią na Wołyniu i działalnością band UPA, które dla ukraińskich nacjonalistów to oddziały partyzanckie składające się z prawdziwych patriotów i bohaterów. Stepan Bandera, UPA i OUN to nieodłączna część ich historii, a w jakimś stopniu to element kolejnego już w historii „mitu założycielskiego” (są oczywiście wcześniejsze „mity założycielskie” Ukrainy, jak powstanie Chmielnickiego, czy później państwo Semena Petlury). I jak by nie patrzył, z tą Ukrainą nam nie wychodzi.

Polityka porównywalna do post-kolonialnych zabiegów Francji w Afryce, czy Wielkiej Brytanii w krajach Commonwealthu w ogóle nie jest naszą mocną stroną. Celowo porównuję ją do tych zjawisk, ponieważ nawiązuję do słynnego powiedzenia wspomnianego już króla Stefana Batorego, który kazał Polakom nie szykować wypraw zamorskich, bo „nasze Indie i Japony” są całkiem blisko, na wschód od Rzeczypospolitej. Nie wychodzi nam nawet z Litwą, która jest członkiem Unii Europejskiej, a nie przestrzega podstawowych praw mniejszości polskiej w swoim kraju, czego dowody mieliśmy ostatnio w postaci ukarania grupy kolejarzy za rozmawianie między sobą po polsku.

Nie radziliśmy sobie na wschodzie między innymi dlatego, że kierowaliśmy się marzeniami, żeby nie powiedzieć mrzonkami, nie licząc się już nie tylko z aktywnością, ale również z determinacją Rosji. Rosja, a konkretnie Gazprom, przez który manifestuje się rosyjska racja stanu, a wręcz jej współczesna istota, zawładnęła praktycznie wszystkimi zasobami surowców energetycznych krajów byłego Związku Sowieckiego. Zrobiła to m.in. dlatego, że ma pozawierane całe mnóstwo kontraktów, z których by się nie wywiązywała na czas, gdyby się opierała jedynie na własnych krajowych zasobach. Rosja nie tylko kontroluje samo wydobycie surowców i rurociągi je przesyłające, ale nawet te, które sprowadzają ropę z zewnątrz. Swego czasu Armenia zbudowała sobie taki rurociąg, który miał sprowadzać ropę z Iranu. Dzisiaj jest on pod kontrolą Gazpromu. Trzeba sobie zdawać sprawę, że oprócz Gruzji, wszystkie sąsiednie republiki są bliskimi sojusznikami Rosji, łącznie z Armenią, która swoich surowców energetycznych nie ma i Azerbejdżanem, który ma ich mnóstwo. Piszę o tym m.in. dlatego, że kiedy ktoś poważnie pisze o konieczności powrotu do projektu rurociągu Nabucco, zapewniającego tranzyt ropy i gazu z Kaukazu przez Turcję do Europy południowej, a stamtąd nitka tego rurociągu prowadziłaby do Polski, to tego nie można traktować inaczej, jak tylko w kategoriach pięknego acz zupełnie nierealnego marzenia.

Czy Polska powinna w takim razie wywiesić białą flagę tym samym godząc się na rolę wiecznego wasala, „chłopca” jeśli nie „do bicia” to do wiecznego pouczania przez silniejszych? W tym miejscu całkowicie się zgadzam z doktorem Żurawskim vel Grajewskim, że absolutnie nie! Osobiście uważam, że na obecnym etapie trzeba się przede wszystkim skupić na wewnętrznym umocnieniu kraju. Nie mam tutaj na myśli np. budowy jakiejś super armii, choć oczywiście jestem całkowicie za wydobyciem jej ze stanu zapaści, w jakim znajduje się obecnie. Wielka armia to wielkie koszty, a w momencie, kiedy nie grozi nam jakaś wojna konwencjonalna, w której Polska samodzielnie mogłaby odgrywać jakąś rolę, utrzymywanie wielkiej liczby ludzi pod bronią, jest niepotrzebnym wydatkiem. Nie oznacza to, że możemy sobie pozwolić na marnotrawstwo zasobów ludzkich, jak np. zwalnianie ze służby oficerów z doświadczeniem z misji bojowych, niegospodarność w jednostkach wojskowych czy zakup drogiego sprzętu, który okazuje się nie być najwyższej jakości.

Przede wszystkim trzeba umacniać polską gospodarkę. Do znudzenia będę powtarzał, że kraje, które się na świecie liczą, to te wytwarzające i sprzedające wysokoprzetworzone produkty. Wiem na pewno, że istnieją w Polsce ludzie, którzy to potrafią robić. Może się narażę na zarzut kryptoreklamy, ale w Białymstoku istnieje firma eksportująca do USA maszyny będące wynikiem własnych patentów i są to urządzenia najwyższej jakości. Firma ta („Promotech”) przypomniała mi się dzięki wczorajszemu pojawieniu się w telewizji jej przedstawiciela, który wypowiadał się na temat kryzysu.

Niewątpliwie kiedy załamują się rynki, załamuje się eksport, a kiedy w dodatku tworzą się zatory finansowe, to najlepszy zarząd firmy niewiele poradzi. Niemniej fakt, że nie brakuje w Polsce ludzi zdolnych, pomysłowych i pracowitych, napawa optymizmem. Nie wiem tylko, czy mamy graczy biznesowych na poziomie takich, jakich znamy z amerykańskich filmów. Gdyby tacy byli i gdyby w dodatku oprócz interesu własnego potrafili zadbać o interes Polski jako całości, można byłoby patrzeć w przyszłość bardziej optymistycznie.

Żeby prognozować przyszłość, uważam, należy mieć olbrzymią wiedzę szczegółową. Ekonomiści, jak często możemy się przekonać, „wróżą z fusów” obserwując np. jedynie ruchy na giełdach. Myśląc o przyszłości kraju należy opierać się, jak mi się wydaje, na analizie fundamentalnej, biorąc pod uwagę cały szereg szczegółów. Szeroka i rzetelna wiedza jest podstawą do snucia planów. Wydaje mi się, że „sny o potędze” na obecnym etapie możemy raczej odłożyć na półkę, bo jest czas budowy. Ba! Uważam, że nadchodzi wręcz czas pracy u podstaw, ponieważ obserwując spadek po równi pochyłej poziomu edukacji na wszystkich poziomach, trzeba coś zrobić, żeby ten proces zatrzymać i odwrócić.

Tymczasem, jeśli ktoś po artykule mojego kolegi ze studiów i po moim tekście ma jeszcze ochotę coś przeczytać, to polecam prognozę młodego inteligentnego i oczytanego człowieka, mojego byłego studenta, Kazimierza Ganzke, który pokusił się o przewidzenie losów Polski, Europy i świata w najbliższych dziesięcioleciach:

http://www.facebook.com/note.php?note_id=350187444997640

On foreign accents in American motion pictures

2012-01-18T12:02:00.001+01:00

Every film genre has its set of qualities which immediately help us recognize it. A genre is something that we like or not, and if we fall in love with one we want more and more of it despite the recurring structures, since in movies champions of structuralism should feel at home more than in literature or other arts, similar characters and predictable ending. In truth, if a director proposes something that is not typical of the genre, the viewer feels strongly disappointed.

Beside the differences that make us tell one genre from another, there are also features which are typical of particular period in the history of cinema, e.g. the music of the 1960s is immediately recognizable because it is different from that of the 1970s. We can also talk about some characteristics of French cinematic productions, German films and American or Hollywood motion pictures. The latter is more often than not criticized by people pretending to have more sophisticated tastes than a common mortal on the grounds that Hollywood releases just commercial pulp. Even if I can agree with this judgment, simultaneously I must admit that these commercial pulp is a very good commercial pulp. I hardly ever expect Fellini or Bergman from Hollywood. What I really know I’ll see is Spielberg, Scorsese or another director who does not try to operate with scarce yet artistically miraculous means of expression but will use the well-known stars, opulent decorations (if necessary), breathtaking scenery and special effects which nobody in the world cannot apply better than the Americans. What is more, commercial cinema may be good or bad and it is something we should bear in mind too.

American movies have, however, one idiosyncrasy that I cannot understand I do not really want to understand. I mean English with a foreign accent spoken by foreigners who are supposed to speak their mother tongue. I understand perfectly well a scene where a Russian in America tries to speak English but does it with a Russian accent. This requires no explanation since it is natural. However, when two actors play, for example, two Russian government members who certainly speak Russian (why should they speak English between each other?), actually speak English with a Russian accent, it sounds ridiculous. It would be much better to put Russian words in their mouths and place English subtitles than force them to speak English with a foreign accent. The effect is an impression that the Russian dignitaries cannot speak any language properly.

Hollywood directors are said to look for immigrants or actors from other countries to play foreigners in their pictures because their funny English sounds more natural then. Why should it, however, sound foreign? If a Polish director were to shoot a scene of a Polish film where, for instance, two American detectives speak to each other in Polish but with an American accent, everybody would take it as a comedy. First, because English-speakers using Polish sound much funnier than native speakers of other languages, and second, because the first association the Polish viewer may have is a Pole from a village in the sticks returning home after a year in the US and showing off with his American accent. A foreign accent gives an impression that its user just could not learn the target language correctly whereas foreigners depicted in movies are supposed to speak their mother tongue perfectly well. To my liking the actors speaking with a foreign accent produce an unintended humorous effect.

All in all, it is just my subjective observation. As a foreigner with little cultural awareness I may not understand certain nuances of this enormous umbrella genre called Hollywood motion pictures.

O nienawiści i antysemityzmie, czyli o intelektualistów i ludzi prostych ocenie świata

2012-01-18T00:56:00.003+01:00

Intelektualiści, rozumiani w pozytywnym tego słowa znaczeniu, to ludzie, którzy starają się wyjść poza ciasnotę własnego wąsko pojętego interesu, wczuć się w Innego i dzięki temu ogarnąć w jakimś stopniu całość. Tam gdzie człowiek prosty zwyczajnie zastosuje pięść lub łokieć, intelektualista próbuje dojść do porozumienia z Innym, bo wie, że tak będzie najlepiej dla niego i dla Innego. Jest to postawa szlachetna i generalnie pochwalana, gdyż jest ona zrozumiała nawet dla ludzi prostych, ale posiadających nieco wiedzy na temat własnej religii – zasady tolerancji, miłosierdzia, wybaczania to przecież fundamenty chrześcijaństwa, a w pewnym stopniu również innych religii.

Wbrew krokodylim łzom wylewanym przez niektórych intelektualistów nad naturą ludzką, która rzekomo bestialska jest, bo wszak „człowiek człowiekowi wilkiem” itd., to że ludzkość przetrwała do dziś to przede wszystkim zasługa pewnej naszej wrodzonej cechy, która każe nam unikać stresów. Jeśli stres jest do uniknięcia, to go jednak unikamy. Niewątpliwie prowadzi to do postaw, które często są określane jako tchórzostwo albo w innych przypadkach lenistwo, ale niechęć do przeżywania stresu daje ten pozytywny rezultat, który każe nam powstrzymywać się od sytuacji stresowych, w tym konfliktowych. Walka jest sytuacją stresową, dlatego staramy się jej unikać. Zadanie Innemu śmierci wbrew tym, którzy w czambuł zaliczają gatunek ludzki do drapieżnych agresorów, nie przychodzi ludziom łatwo. Naturalnych drapieżników nie ma tak wielu, choć oczywiście się zdarzają, a większość natychmiast kwalifikuje ich jako zjawisko patologiczne. W większości przypadków do pozbawienia kogoś życia należy ludzi przyuczać w trakcie szkolenia wojskowego i nie mam tu na myśli jedynie techniki zadawania śmierci, ale całego przygotowania psychicznego do takiego czynu.

Jak wiemy, specjalne szkolenie przechodzili esesmani, które miało na celu wykształcenie uodpornienie nie tylko na własny ból, ale również obojętności na ból innych. Oczywiście nie możemy popadać w przesadę w drugą stronę i idealizować natury ludzkiej, która mimo wszystko jest nastawiona na obronę i atak. W końcu jesteśmy tymi drapieżnikami, które opanowały tę planetę. W przypadkach skrajnych, gdzie chodzi o obronę własnego życia, życia najbliższych czy zdobycie pożywienia w sytuacjach autentycznego głodu, nawet najspokojniejsi z nas są w stanie wykrzesać z siebie takie pokłady agresji, o które sami siebie byśmy nie podejrzewali. Istnieją więc sytuacje, w których okres szkolenia w okrucieństwie można wydatnie skrócić, wmawiając osobnikom, których chcemy do okrucieństwa skłonić, że ta czy inna grupa Innych jest ewidentnym zagrożeniem dla nas.

Zasada „divide et impera” była znana jeszcze zanim zastosowali ją Rzymianie. Napuszczanie jednych na drugich jest metodą, jaką stosował niejeden inteligentny władca przez całą historię ludzkości.

Nienawiść jest uczuciem bardzo konkretnym. Jeśli kogoś kochamy, to chcemy dla tej kochanej osoby jak najlepiej, ale z drugiej strony nie zawsze wiemy, co to jest to „najlepiej”. W wielu przypadkach ludzie nie bardzo wiedzą jak swoją miłość zamanifestować. Jeśli chodzi o miłość erotyczną, sytuacja jest o tyle prosta, że dąży się do odbycia stosunku płciowego z obiektem miłości. Ale nawet tutaj rodząca się i rozwijająca relacja niemal codziennie tworzy sytuacje, w których nie do końca wiemy co robić, jak je ocenić i jak na nie zareagować. W przypadku miłości bardziej wysublimowanej, czy żeby nie używać zbyt wielkich słów, życzliwości czy tolerancji, często chcemy dobrze, ale popełniamy błędy i w rezultacie wychodzi źle.

Z nienawiścią jest zupełnie inaczej. To uczucie niezwykle proste. Psychicznie zdrowy człowiek nie przepada za nim, ponieważ wiąże się ono nieuchronnie ze stresem, ale z drugiej strony daje ogromny komfort psychiczny w postaci braku konieczności zbyt długich rozważań. Określenie obiektu nienawiści zwalnia z myślenia, a jak już kiedyś napisałem, myślenie wbrew popularnemu powiedzonku, zdaje się być procesem bolesnym. Kiedy nie musimy rozważać żadnych dylematów, tylko możemy całą energię swojego jestestwa skierować przeciwko wrogowi, oddajemy się temu uczuciu bez reszty, bo oto reguły są jasne. Wroga trzeba zniszczyć, najlepiej fizycznie unicestwić, możliwie wszelkimi sposobami.

Nie uważam, żeby wykształcenie uwalniało ludzi od łatwego poddawania się nienawiści. Niestety znamy nawet profesorów uniwersyteckich, którzy wszem i wobec swoją nienawiść głosili i głoszą. Niemniej od człowieka wykształconego wymaga się by w ogóle nie poddawał się łatwym emocjom, żeby włączył do tego procesu rozum i to nie tylko jako tej negatywnej emocji sługę (bo tak najczęściej bywa, że cała inteligencja wykorzystywana jest w służbie zniszczenia przeciwnika), ale jako tychże emocji kontrolera.

Największą jednak winą ludzi wykształconych jest stymulowanie nienawiści ludzi prostych. Nie tak dawno obserwowaliśmy makabryczny teatr powszechnej nienawiści wzajemnej kilku (a więc więcej niż dwóch) grup etniczno-religijnych na terenie byłej Jugosławii. Gdzieś podskórnie nieufność, niechęć czy właśnie nienawiść zostały przekazane z pokolenia na pokolenie w postaci wychowania w domu. Tolerancja, która miłością nie jest, ale pozwala ludziom żyć, utrzymywała się, dopóki najwyższe władze, w tym wypadku Josip Broz Tito, miały w jej utrzymaniu interes. Kiedy do władzy doszli pomniejsi wodzowie etniczni (Milosević, Tudjman), zaczęli na tych starych emocjach grać wpędzając ten niegdyś najlepiej prosperujący kraj komunistyczny w piekło wojny o eskalacji okrucieństwa nieznanej na naszym kontynencie od czasów II wojny światowej. Jeżeli ktoś zbyt dużo o świecie nie wie, Innego poznawać nie chce (bo to jednak wysiłek intelektualny), ale ktoś, komu ufa, mu powie, że oto ten Inny się na niego szykuje (a wszak od dziecka słyszał, że ten Inny to drań i wróg), to wzbiera w takim człowieku nienawiść. Co więcej, w jego mniemaniu jest to nienawiść jak najbardziej usprawiedliwiona i szlachetna! W ten sposób ludzie prości zaczynają uważać się za bohaterów, podczas gdy dla obserwatora z zewnątrz są mordercami.

Serbowie, którzy w opinii tzw. Zachodu stali się największymi zbrodniarzami wojennymi, jakby takich zbrodni nie popełniali Chorwaci czy bośniaccy muzułmanie, sami siebie uważali, a wielu pewnie nadal uważa, za ofiary zmuszone do obrony. Sprawa Kosowa, która kosztowała Serbów bombardowania ze strony NATO (przede wszystkim USA), na długie lata jeszcze wzbudzać będzie kontrowersje. Z jednej strony bowiem Serbowie faktycznie prowadzili politykę dyskryminującą kosowskich Albańczyków, w którym to regionie stanowią one większość, ale poparcie dla tych ostatnich ze strony Zachodu (w tym niestety Polski) doprowadziło jedynie do odwrócenia ról, bo oto kosowscy Albańczycy prześladują dziś Serbów, wymuszając ich emigrację z własnego kraju.

Dlaczego tak się dzieje? Problem z intelektualistami polega na tym, że deklarując swoją dobrą wolę i gotowość do ogarnięcia rozumem całości, a nie tylko interesów jednej ze stron, popełniają błąd ufając, że dyskutują z podobnymi sobie. Jeżeli do stołu negocjacji siada na przykład intelektualista i twardziel o prostym sposobie myślenia (co nie znaczy, że z niskim IQ, to są bowiem zupełnie inne kwestie), zakładając, że siły stojące za nimi są mniej więcej równe, to intelektualista jest na z góry straconej pozycji, bo coś tam rozważa, chce dla wszystkich dobrze, nikogo nie nienawidzi. Tymczasem człowiek prosty ma proste cele do osiągnięcia i najkrótszą drogą do tego dąży.

Zostawmy jednak jakichś tam negocjatorów i zupełnie teoretyczne sytuacje. Przyjrzyjmy się lepiej intelektualistom potępiającym nienawiść. To, że to podłe i niskie uczucie potępiają nie powinno nikogo dziwić. Jest to bowiem powinność każdego człowieka, który choć trochę odczuwa odpowiedzialność za losy świata. Tym bardziej więc człowieka wykształconego.

Problem polega jednak na tym, że wielu intelektualistów w szlachetnym oburzeniu publicznie potępia ludzi prostych, którzy poddali się nienawiści i dopuścili się zbrodni. Kiedy mamy do czynienia z jednorazowym przestępstwem, sprawa powinna być stosunkowo prosta (choć często niestety nie jest). Jest udowodniona zbrodnia, więc powinna być przewidziana prawem kara i sprawa jest załatwiona.

W przypadku zbrodni wojennych rzecz jest niestety o wiele bardziej skomplikowana. Jeśli bowiem mamy konkretnych sprawców konkretnej zbrodni, albo lepiej dowódców odpowiedzialnych za rozkaz jej popełnienia, możemy ich aresztować, osądzić z skazać. Co jednak z całymi populacjami, które poddały się szaleństwu nienawiści? Niejednokrotnie przypomina się dzisiaj, i słusznie, że nazistowskich zbrodni nie dokonywali tylko członkowie NSDP, ale często robili to zupełnie zwyczajni żołnierze Wehrmachtu, natomiast przez szereg lat zbrodnie hitlerowskiego reżimu miały zdecydowane poparcie większości narodu niemieckiego. Jako państwo, RFN niejednokrotnie płaciło innym państwom czy grupom pokrzywdzonych pieniędzmi. Na arenie międzynarodowej rządzący tym państwem swego czasu dość często kajali się za zbrodnie wojenne. Niewątpliwie jednak żadnej kary nigdy nie poniósł niejeden szary obywatel Niemiec, który z radością witał pozbycie się Żydów z sąsiedztwa, czy sukcesy frontowe Wehrmachtu.

Słusznie co jakiś czas Polacy przypominają całemu światu, że obozy koncentracyjne nie były „polskie” tylko „niemieckie”, bo to Niemcy stworzyły cały wysoce sformalizowany system zorganizowanej zbrodni przeciwko ludziom. Wielu z nas się oburza, kiedy Gross, czy inny pisarz żydowski przypomni sobie, że wielu Żydów spotkała krzywda z rąk Polaków. Jak to? Z rąk naszego umęczonego i bohaterskiego narodu? Od razu bowiem rozumujemy w kategoriach solidarności grupowej – oto znowu ci Żydzi czegoś od nas chcą, a myśmy ich przecież chronili przez 800 lat! Tutaj w grę wchodzi błąd metodologiczny w rozumowaniu, ponieważ myślimy o całej grupie, całym narodzie – zarówno o naszym, polskim, jak i o żydowskim. Trzeba sobie wyraźnie powiedzieć, że narody jako jakieś całości to pewna kategoria, którą stosujemy w naszym rozumowaniu. Myślenie wielkimi kategoriami to zresztą m.in. wielki błąd intelektualistów. Tymczasem cierpienie spowodowane bólem, strachem czy chorobą odczuwają nie żadne narody, tylko jednostki ludzkie.

Jednostki odczuwają też nienawiść. Największy problem zaczyna się tam, gdzie nienawiść jednostki skupia się na całej grupie Innych, z których może dwóch czy trzech faktycznie zrobiło mu coś złego (jeśli w ogóle). Jeżeli jakiś polityk czy ideolog zaszczepił w kimś nienawiść do jakiejś grupy, to spowodował, że konkretne jednostki z jego grupy są gotowe zabijać wszystkie jednostki z grupy wskazanej jako wroga.

Kwestia stosunków polsko-żydowskich, polsko-ukraińskich, polsko-niemieckich, ukraińsko-żydowskich, ukraińsko-niemieckich i niemiecko-żydowskich doszła do punktu kulminacyjnego podczas II wojny światowej. Nie chcę się teraz wdawać w cały historyczny proces, który doprowadził do takiej czy innej sytuacji w tymże czasie, bo musiałoby to być kilka opasłych tomów historii stosunków etnicznych w Europie i na świecie, ale należy pamiętać, że w historii nic nie bierze się z niczego. Każda sytuacja wynika z poprzedniej. Nie wolno się oszukiwać i wmawiać sobie, że Polacy byli narodem Żydów miłującym. To, że np. Rosjanie w swoim antysemityzmie potrafili być o wiele gorsi (zorganizowane pogromy), nie znaczy, antysemityzm był nam obcy. Nie wolno też zapominać, że po stronie żydowskiej uczucia wobec Polaków nie były wcale bardziej przyjazne. Oczywiście można w tym momencie mówić o proporcjach, ale to też jest często popełniany błąd metodologiczny. Nienawidzą jednostki, głupoty wygadują jednostki, a fakt że jednych jednostek jest więcej niż drugich, nie zdejmuje odpowiedzialności z jednostek! Na ten temat mam zamiar wypowiedzieć się jeszcze w najbliższym czasie.

To, że część Żydów żyła w hermetycznie zamkniętym świecie własnej religii wzbudzało w jednostkach prymitywnych po stronie polskiej-katolickiej (ale nie tylko, wśród prawosławnych było tak samo) taką samą niechęć, jaką wśród gitowców wzbudzali hippisi w latach 70. ubiegłego stulecia. Byli inni, więc trzeba ich bić. Psychika prostego człowieka z definicji skomplikowana być nie może, więc człowiek prosty, czego nie rozumie, to niszczy albo w najlepszym razie wyśmieje.

Część Żydów to byli bogacze, właściciele fabryk i sklepów, a to zawsze w tzw. prostych przedstawicielach naszego narodu wzbudzało zawiść i nienawiść. Tak jest zresztą do dzisiaj – jak ktoś jest zamożniejszy, to od razu musi być złodziej i cwaniak. Jeżeli w dodatku taki prosty człowiek pracował u Żyda i nie zarabiał tyle, ile oczekiwał, nienawiść gotowa. No i żeby to do tego konkretnego biznesmena, ale nie, od razu do wszystkich przedstawicieli jego wyznania. I przestawało mieć jakiekolwiek znaczenie to, że widział przecież całe masy żydowskiej biedoty, której przynależność do tej grupy finansistów i fabrykantów, którzy „wspomagają swoich” wcale im nie pomogła.

Byli też syjoniści, czyli świeccy Żydzi, których marzeniem był wyjazd do Palestyny i stworzenie tam państwa dla narodu, który wszędzie w Europie wzbudzał niechęć. Ci nie cuzli żadnej lojalności wobec państwa polskiego, ponieważ myśli ich koncentrowały się na swoim własnym państwie. Obok nich występowali też socjaliści i komuniści. Ci ostatni, jak to w ogóle komuniści, byli po prostu pożytecznymi idiotami Moskwy i wypełniali zadania przez nią powierzone. Podczas okupacji sowieckiej wschodniej części II Rzeczypospolitej ci ostatni jawnie przyłączyli się do okupanta.

Była też znaczna grupa Żydów zasymilowanych, którzy nie tylko byli częścią kultury polskiej, ale którzy ją aktywnie współtworzyli.

Dla człowieka prostego cała ta (i tak uproszczona) typografia nie ma żadnego znaczenia, tak samo jak to, że Żyd-komunista mógł zesłać do łagru nie tylko sąsiada-Polaka, ale również Żyda-fabrykanta. Dla antysemity wszystko przemawia przeciwko Żydom bo to wszystko jeden wielki spisek.

Oczywiście do prostych rozwiązań zagadek typu, skąd się wzięły problemy tego świata, dochodzi podłoże religijne. Jak już kiedyś napisałem, chrześcijaństwo z definicji jest antyjudaistyczne (nie antysemickie, ale to z kolei dla dzisiejszych nadgorliwych tropicieli antysemityzmu jest równoznaczne), ponieważ współczesny judaizm wywodzi się z tradycji rabinicznej, a więc faryzejskiej. Ten odłam żydostwa Jezus najbardziej krytykował i był jego naturalnym przeciwnikiem. Jeśli pamiętamy Ewangelie, to wiemy, że Jezus był przeciwnikiem pustego formalizmu faryzeuszy, kładąc nacisk na raczej na indywidualną moralną postawę niż na skrupulatne przestrzeganie każdego najmniejszego przepisu. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa to Żydzi prześladowali chrześcijan, m.in. faryzeusz Paweł z Tarsu, ale potem role się odwróciły. Prości ludzie jednak nie studiują historii starożytnej, bo wystarczyło im usłyszeć, że Żydzi zamordowali Jezusa.

Kolejnym czynnikiem przyczyniającym się do antysemityzmu pewnych Polaków w czasie okupacji niemieckiej, była niewątpliwie chciwość. Nie twierdzę, że była ich większość, ale wystarczyła jedna taka rodzina na jedną wieś, żeby w świat poszła opinia o Polakach antysemitach. To jest jednak dość proste tłumaczenie, bo mielibyśmy tu do czynienia z twardymi złodziejami. Logika rabunku umierającego ma bowiem jeszcze inne podłoże. Pamiętamy scenę z „Greka Zorby”, po śmierci Bubuliny? Wieśniacy, ludzie bogobojni i do cerkwi regularnie chodzący, bez skrupułów rabują dom zmarłej. Salman Rushdie również opisuje scenę, w której wieśniacy rabują, a jak trzeba dobijają ofiary wypadku kolejowego.

Sama bieda nie tłumaczy tak okrutnego zachowania, ponieważ na świecie żyją tysiące ludzi biednych, którzy nigdy nie popełnią przestępstwa. Musi nastąpić czynnik, który sumienie takiego wieśniaka rozgrzeszy. Rozumowanie może być bardzo proste – przecież on już umarł, więc jemu się na nic nie przyda, a mnie i owszem. A jak jeszcze nie umarł? No nie umarł, ale przecież umrze na pewno, więc na co mu bogactwa jego, a mnie się przydadzą. Myślę, że w wielu przypadkach i takie rozumowanie towarzyszyło polskiemu prostemu człowiekowi?

A co jeśli te wszystkie czynniki się w danym osobniku skumulowały? A jeśli skumulowały się w grupie osobników? Bieda, chciwość, do tego usprawiedliwienie tej ostatniej poprzez rozumowanie na zasadzie „przecież i tak ich zabiją Niemcy”, a do tego usprawiedliwienie na innej zasadzie, a mianowicie „przecież to krwiopijcy, lichwiarze i bogacze, przecież zabili Jezusa bo to wszystko bolszewicy”? Myślę, że to takie właśnie myślenie kierowało polskimi „prostymi ludźmi”, którzy do łapania Żydów przykładali rękę. Nie tylko jacyś wyrachowani szmalcownicy, ale również zwykli bogobojni chłopi i mieszczanie.

Problem jest o tyle drażliwy, że kiedy rozmawiamy o odpowiedzialności całych narodów za jakieś zbrodnie, automatycznie robimy krzywdę przedstawicielom tego narodu, którzy tego nie robili. Stosowanie odpowiedzialności zbiorowej jest zawsze krzywdzące. Niemniej wypieranie pewnych czynów z pamięci historycznej jest zabiegiem równie żałosnym. Sam się nieraz zetknąłem z opinią, że „Hitler dobrze zrobił, że Polskę z Żydów oczyścił” i to ze strony ludzi skądinąd dobrych, którzy muchy by nie skrzywdzili. Zapewne z ulgą przyjęli fakt, że ktoś inny wykonał to stresujące zadanie. Nie możemy równocześnie mówić, że nie jesteśmy antysemitami, a równocześnie deklarować biologiczną nienawiść do wszystkich Żydów. To jest logicznie sprzeczne, a niestety z taką postawą w Polsce możemy się spotkać powszechnie. Nie można nawoływać do jakiegoś moralnego oczyszczenia, jeżeli wypieramy się jakiegoś elementu naszej historii. Jednym z najgłupszych aktów tego typu było obrażenie się Turcji na Francję za ogłoszenie prawdy o zbrodniach na Ormianach. Sami domagamy się słusznie prawdy o Katyniu, która w końcu została przyznana przez Rosję, i słusznie domagamy się prawdy o Wołyniu, do której Ukraińcy przyznać się nie kwapią.

Nie musimy się przyznawać do zorganizowanych akcji ludobójstwa, bo polskie działania przeciwko Żydom można by nazwać „antysemityzmem pełzającym”, nie zorganizowanym na szeroką skalę, a często niebezpośrednim. Nie można jednak mówić, że go nie było, albo nie ma! Ba, obecnie mamy do czynienia z antysemityzmem „drugiego stopnia”, który polega na tym, że „nienawidzę Żydów za to, że mówią, że ich nienawidzę”. Czy wśród Żydów nie ma chorobliwych antypolaków? Oczywiście, że są i głupotą byłoby z kolei twierdzić, że po ich stronie nie wypowiada się stereotypowych opinii krzywdzących Polaków. To też jest fakt. Z rachunkiem sumienia jest jednak tak, że każdy go musi zrobić wobec siebie. Nie jest to jednak rzecz łatwa ani prosta. Nie można usprawiedliwiać braku własnego rozliczenia się z tego, co nam obciąża kartotekę, brakiem podobnego aktu po drugiej stronie, bo to nie jest jakiś targ, tylko kwestia oczyszczenia własnego sumienia właśnie.

Oczywiście tutaj dochodzą takie kwestie, że np. ja się osobiście do żadnej winy wobec innych narodów nie poczuwam, bo ani za swoich przodków odpowiadać nie mogę, ani też potomkowie pokrzywdzonych nie mają żadnego upoważnienia do wybaczania w imieniu swoich przodków. Nie chodzi więc o klasyczny rachunek sumienia, czy akt skruchy (tu przypominam, że są to pojęcia ze słownika chrześcijańskiego), ale raczej o otwarte i odważne mówienie o historii. Postawa typu „nie mówmy o tym, czy o owym, bo oto cały świat będzie nas postrzegał jako złych ludzi i szanował nas nie będzie” jest śmieszna i głupia. Wielu Anglików, których znam, wprost mówi, że wstydzą się swojej imperialnej historii (no, tutaj wydaje mi się, że trochę przesadzają), niemieccy politycy głośno mówią o winie swojego kraju za II wojnę światową. Ale już Rosjanie, Ukraińcy i Turcy nie chcą tego zrobić. Proporcjonalnie wina Polaków wobec Żydów jest z pewnością mniejsza niż Niemców, lub wyżej wymienionych narodów wobec innych, ale nie należy sprawy zamiatać pod dywan, czy zamykać ust tym, którzy o tym głośno mówią. Stawianie tych, którzy z premedytacją propagują wizję Polski jako kraju współwinnego holokaustu zapominając o tych, którzy Żydom pomogli przetrwać, obok tych, którzy domagają się prostej prawdy o tym, że wielu Polaków przyczyniło się do śmierci Żydów jest przesadą, która w rezultacie obraca się przeciwko nam.

Intelektualiści próbują ogarnąć wszystko i często podejmują się zadania pogodzenia ognia z wodą. W szlachetnym zapale walki z nienawiścią w sobie i w sobie podobnych rozpalają nienawiść do ludzi prostych, co z kolei powoduje niechęć tych ostatnich do intelektualistów. Proste potępienie nigdy nie prowadzi do niczego dobrego. Jeżeli bowiem ktoś chciałby w Polsce jakimś łatwym aktem potępić wszystkich, którzy się krytycznie wyrażali/wyrażają o Żydach, pewnie musiałby zamieszkać w pustelni, bo nie miałby do kogo ust otworzyć. Nie tędy droga. Sposobem na problem antysemityzmu jest, niestety, bardzo żmudna edukacja i to w dodatku niezbyt namolna, ponieważ buntujemy się często, kiedy w szkole czy w mediach słyszymy coś innego, niż usłyszeliśmy w rodzinnym domu od kochanych osób. Robota jest więc długa i niewdzięczna, ale konieczna.

Ponieważ obrazy przemawiają do ludzi lepiej niż słowa, zaś ruchome obrazy wraz ze słowami tym bardziej oddziałują lepiej niż same słowa, sztuka filmowa w przypadku wielu ludzi może odegrać wielką rolę w szerzeniu postaw otwartych na innych ludzi. „Skrzypek na dachu” z niezapomnianym Topolem w roli głównej, odegrał ogromną rolę w przybliżaniu społeczności i kultury żydowskiej ludziom, którzy o niej do tej pory niewiele wiedzieli.

Artyści nie muszą być intelektualistami. O ile ludzie prości nie chcą ogarniać całości, bo wystarczy im, że pilnują tylko własnego interesu („chłop żywemu nie przepuści”), zaś intelektualiści nie dość, że próbują zrozumieć całą złożoność problemu to w dodatku czują się w obowiązku znaleźć całościowe rozwiązanie, o tyle artyści mogą również próbować ogarnąć całość, ale nie podsuwają prostych rozwiązań, zadowalając się sprowokowaniem odbiorcy do samodzielnego zmierzenia się z problemem. Oczywiście istnieje niebezpieczeństwo, że widz dokona zupełnie nieprawidłowej interpretacji, lub dopuści się nadinterpretacji, niemniej artysta nie powinien próbować narzucać mu gotowej odpowiedzi na postawione przez swoje dzieło pytania.

Myślę, że Agnieszka Holland kręcąc swój najnowszy film „W ciemności” przedstawiła złożoność stosunków narodowościowych we Lwowie pod niemiecką okupacją w sposób najlepszy, w jaki to można było zrobić. Polak Leopold Socha, człowiek prosty, kanalarz i złodziej z przeszłością więzienną sprzed wojny, o poglądach standardowo wobec Żydów pogardliwych, ratuje ich grupę przed pewną zagładą z rąk Niemców. Jego przyjaciel z więzienia, Ukrainiec, służy w policji współpracującej z Niemcami m.in. w wyłapywaniu ukrywających się Żydów. Nie wydaje się potworem. Wobec Sochy jest bardzo lojalnym przyjacielem i za takiego wobec siebie ma Sochę. „Niemcy to najlepsza rzecz, jaka mogła się przytrafić Ukraińcom”, powiada. Niestety, historia rzutuje na nasze stosunki z Ukraińcami, bo oto mamy do wyboru albo prorosyjską Ukrainę wschodnią, albo zachodnią, czyli tę, gdzie do dziś żywy jest kult Stepana Bandery i współpracy z Niemcami, jako „najlepszej rzeczy, jak się mogła Ukraińcom przytrafić”. Z intelektualnego punktu widzenia impas nie do przezwyciężenia. On oczywiście byłby do rozwiązania, gdybyśmy wszyscy nauczyli się swobodnie i bez emocji mówić o historii, o wszelkich, nawet tych najbardziej wstydliwych aspektach, a w zamian za to zaczęli myśleć o teraźniejszości i przyszłości jak o nowej karcie w naszych stosunkach. Niby wiele nie trzeba, a jednak tego nie potrafimy. Może ten i ów polityk by nawet potrafił, ale przecież zakrzyczą ich ich własne elektoraty.

Realistyczny jest obraz Żydów, którzy w żadnym wypadku nie jest wyidealizowany. Obok wzorowej rodziny Chigerów, mamy np. Janka, który do kanału nie zabrał swojej żony i córki, ale swoją kochankę. Obok Żydów mówiących czystą niemczyzną, są ci mówiący jidysz i po polsku. Jeden z ukrywających się w kanale to pobożny ortodoks, którego w pewnym momencie Janek chce zastrzelić, bo drażni go modlitwa w tałesie i z filakteriami.

Czytając wypowiedzi internautów na portalu Filmweb, dostrzegłem zarzut, że Leopold Socha (doskonały Robert Więckiewicz w tej roli) jest nieprzekonujący, bo nie widzimy momentu, w którym dokonuje się jego przemiana z chciwego cwaniaczka ukrywającego Żydów za pieniądze, w człowieka szlachetnego pomagającego im z samej potrzeby serca. Na ogół staram się unikać argumentu wieku i nie zwalać czyjegoś braku zrozumienia problemu na młody wiek. Myślę jednak, że w tym przypadku muszę założyć, że ktoś kto taki zarzut filmowi postawił naprawdę nie przeżył zbyt wiele lat i nie zdążył zaobserwować pewnych procesów. Otóż ludzie się do siebie przywiązują bardzo często na bardzo dziwnych zasadach. Istnieją np. grupy znajomych, gdzie od lat wszyscy się między sobą kłócą, ale nie potrafiliby bez siebie funkcjonować. Po jakimś czasie obcowania ze sobą ludzie nawet nie darzący się nawzajem sympatią zaczynają odczuwać jakaś solidarność wobec siebie nawzajem. Uważam, że w filmie Agnieszki Holland doskonale pokazano ewolucję Sochy, który od pewnego momentu (i bardzo dobrze, że nie wiadomo od jakiego konkretnie) zaczyna odczuwać odpowiedzialność za całe dzieło, którego dokonuje. Końcówka filmu pokazuje to doskonale, kiedy z radością i dumą mówi wszystkim o wychodzących z kanału ludziach: „To moje Żydy!”

Inne, już pozafilmowe źródła podają, że Socha ratując Żydów chciał w ten sposób odpokutować swoje przedwojenne przestępstwa. Mogło być i tak. Sposób ludzkiego rozumowania bywa bowiem bardzo pokrętny i często wymyka się prostym analizom.

W filmie Agnieszki Holland nie spodziewajmy się wielkich efektów w stylu Spielberga. To w ogóle inne kino, oszczędne, oparte na grze aktorów. W tym wypadku uważam, że taki styl przemawia na korzyść tego obrazu. Tak przy okazji chwała reżyserce i aktorom za odtworzenie gwary lwowskiej i swoistego klimatu tego miasta, czego chyba nikt po wojnie nie robił. Nie jest to kino hollywoodzkiego patosu (na szczęście) ani prostych czarno-białych kresek. Sami musimy się zmierzyć z oceną występujących postaci, bo, inaczej niż w Hollywood, reżyser nam w tym nie pomoże.

Przed pójściem do kina, podobnie jak wielu znajomych, miałem pewne obawy co do swoich reakcji. Po co się dołować? Mało to człowiek ma problemów? Po co jeszcze iść do kina, żeby oglądać smutne rzeczy. Smutne i straszne sceny oczywiście są. Znęcanie się niemieckiego żołdactwa nad ludnością getta podczas jego likwidacji to scena wstrząsająca i pozostawiająca człowieka w stanie przygnębienia przez długi czas. Scena pędzonych świtem przez las nagich kobiet, które za moment będą rozstrzelane to kolejna taka scena. To są zresztą sceny znane z wcześniejszych filmów o tematyce niemieckiej eksterminacji ludności żydowskiej. Najgorsze w nich zawsze jest to, że ukazują, jak człowiek potrafi odrzeć drugiego człowieka z godności umierania, bo śmierć Żydów z rąk niemieckich oprawców nie miała w sobie niczego ani bohaterskiego ani godnego. Myślę, że wrażliwy człowiek nigdy nie będzie sobie w stanie poradzić z takimi scenami.

Niemniej większa część filmu ma wydźwięk pozytywny. Jest to bowiem opowieść o nadziei, o pozytywnej przemianie i po prostu o ludziach i ich uczuciach. Wzruszające są sceny z dziećmi Chigerów. Na podstawie książki Krystyny Chiger (czyli małej Krysi) „Dziewczynka w zielonym sweterku”, napisano scenariusz. Na portalu Filmweb można obejrzeć jej wypowiedź na ten temat. Jej brat, Staś, zginął w 1978 roku jako żołnierz izraelski z rąk Palestyńczyków. Sam Leopold Socha poniósł śmierć odpychając swoją córkę spod kół rozpędzonej sowieckiej ciężarówki 12 maja 1945 roku, czyli tuż po kapitulacji Niemiec. Co za ironia losu!

Ten film trzeba obejrzeć, jeżeli się chce cokolwiek zrozumieć z tamtych czasów. Jeżeli chce się pojąć całą złożoność nie tylko skomplikowanych stosunków etnicznych Lwowa czasów niemieckiej okupacji, ale przedziwne mechanizmy rządzące myśleniem pojedynczych ludzi skłaniające do przyjęcia przez nich określonych postaw.

O nobilitacji rosyjskiej subkultury więziennej czyli o "błatnych", ich piosenkach i o Aloszy Awdiejewie

2012-01-15T23:38:00.003+01:00

Ponieważ lubię wnikać w klimaty różnych epok i miejsc, co polega na próbie wczucia się w świat, który jest mi tak naprawdę zupełnie obcy, mam spory sentyment do warszawskich piosenek zaliczanych do tzw. folkloru miejskiego. Daleki jestem jednak od fascynacji pana Stanisława Wielanka, który utwory takie odnajduje, zbiera, opracowuje i sam wykonuje ze swoją kapelą. Mimo to, że lubię posłuchać takiej twórczości, z całą pewnością nigdy nie chciałbym powrotu tamtej epoki, ani nie chciałbym żyć w środowisku, w którym tego typu piosenki były śpiewane. Trzeba sobie zdawać sprawę, że owo środowisko było przede wszystkim kryminogenne, a w wielu przypadkach zostałoby dzisiaj określone jako patologia społeczna. Zadziwiająca jest jednak moc oddziaływania twórczości artystycznej, która stwarza pewien klimat, który, kiedy odchodzi, zaczyna być wspominany jako pewna kulturalna całość, w końcu osiągając status jakiejś sentymentalnej wartości.

Wspominam tutaj akurat pewną subkulturę miejską Polski przedwojennej, ale tak naprawdę chcę napisać o pewnym zjawisku, które w jakimś stopniu rozumiem, ale w żadnym razie nie pochwalam. Czasami ironicznie mówi się, że Polacy, których niemały odsetek nienawidzi Rosjan, kiedy wypiją, śpiewają rosyjskie pieśni. Może jest w tym jakaś przesada, ale przyznam szczerze, że sam lubię takie „wschodnie klimaty” i czasami śpiewam z gitarą piosenki rosyjskie i ukraińskie. Od jakiegoś czasu można jednak zaobserwować pewną popularność twórczości tzw. „błatnych”, czyli środowiska rosyjskich kryminalistów. Do wzrostu owej popularności przyczynia się m.in. popularny artysta krakowski pochodzący z Odessy, Alosza Awdiejew, który nawet nagrał płytę z samymi utworami tego typu.

Do tej pory prawie każdy w Polsce znał „Murkę”, czyli opowieść o dziewczynie żyjącej wśród kryminalistów, która ich jednakże zdradziła, za co spotkała ją „kara” z ręki bandytów. Dzięki Aloszy Awdiejewowi Polacy mieli okazję poznać w polskim tłumaczeniu cały szereg innych utworów tego typu. Co jest takiego atrakcyjnego w piosenkach więziennych, w subkulturze kryminalnej? Być może jest to jakaś tęsknota za wyrwaniem się z wszelkich rygorów życia w poszanowaniu prawa i rygorystycznych przepisów obyczajowości, które narzucają nam pewien typ moralności. Jest to całkiem możliwe, a może wręcz naturalne. O ile jednak z tego powodu uwielbiam kozackie dumki, do pieśni „błatnych” mam poważne zastrzeżenia.

Subkultura to nic innego, ale po prostu kultura, w której żyją pewne środowiska. Jeżeli zaczyna nam imponować pewien styl panujący w danym środowisku, w jakimś stopniu je akceptujemy. Śpiewając czy z przyjemnością słuchając pieśni złodziei, morderców i sutenerów, w jakimś stopniu okazujemy temu środowisku podziw, jeśli nie szacunek. Nie jest to zdrowe zjawisko.

Z rosyjską twórczością muzyczną jest taki problem, że owa muzyka sama w sobie jest w jakimś stopniu dla Słowianina bardzo atrakcyjna. Polscy kryminaliści nie wypracowali takiej subkultury w sferze muzyki, która by przyciągała jakieś szersze kręgi odbiorców czy sympatyków. Polskie piosenki więzienne są dość toporne i na szczęście nie wzbudzają większego podziwu środowisk niepatologicznych. A rosyjskie przyciągają i to w dodatku Polaków!

Do końca nie wiem, czy sam bym nie uległ temu trendowi, bo kulturę rosyjską, zwłaszcza muzyczną, lubię. To, co mnie jednak od kryminalnej subkultury odstrasza i do nagrań Aloszy Awdiejewa każe podchodzić z ogromnym dystansem, to sam przymiotnik „błatny”, który poznałem dużo wcześniej z książek Aleksandra Sołżenicyna czy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W sowieckich łagrach „błatni”, czyli więźniowie kryminalni, to były najgorsze męty, jakie sobie można wyobrazić. O ile większość osadzonych stanowili „polityczni”, czyli ludzie, którzy albo faktycznie władzy się sprzeciwiali (wcale nie takie częste zjawisko), albo tacy, których owa władza dla własnych potrzeb ogłosiła swoimi wrogami, to kryminaliści byli elementem ściśle z obozowym nadzorem współpracującym w znęcaniu się nad „politycznymi”. Okrucieństwo tych skończonych prymitywów często przewyższało to ze strony obozowych strażników. Prymitywizm „błatnych” polegał przede wszystkim na tym, że obce im były wszelkie reguły ogólnoludzkiej solidarności. Niektórzy z nich wcale nie musieli być prymitywni w sensie niskiego IQ. Ich rozwój emocjonalny czynił z nich jednak egoistycznych troglodytów, którymi władze z łatwością manipulowały napuszczając ich na „frajerów”, czyli ludzi pochodzących ze środowisk niekryminalnych, a więc „politycznych”, których „błatni” uważali za frajerów do wykorzystania i wyładowania swoich najbardziej prymitywnych odruchów.

W „Oddziale chorych na raka” Sołżenicyna, narrator mówi o tym, jak „błatni” w wagonie przewożącym więźniów chcieli się poznęcać nad jeńcami japońskimi. Z wielkim podziwem opowiada o tym, z jaką zręcznością czterech (o ile dobrze pamiętam) Japończyków biło się z napierającymi rosyjskimi bandziorami (z opisu wynika, że po mistrzowsku stosowali jiu-jitsu). W końcu pozostali Rosjanie („polityczni”) pomogli Japończykom! Na pełną zgorszenia uwagę słuchaczki „Jak to? Wystąpiliście w obronie wroga przeciwko Rosjanom?”, odpowiada „Dla nas to nie byli żadni Rosjanie! To najgorsza swołocz, jaką sobie można wyobrazić!” (nie są to dosłowne cytaty, bo nie mam przed sobą książki, ale dość wiernie oddaję przesłanie autora). I ja taką właśnie prawdę o „błatnych” przyjąłem i przy takiej obstaję.

Myślę, że Alosza Awdiejew wziął na warsztat piosenki rosyjskich kryminalistów przede wszystkim z powodów artystycznych, bo ich melodie, jak to melodie rosyjskich pieśni, „mają w sobie to coś”, czyli innymi słowy są takie „duszoszczypatielnyje”. Z pewnością, kiedy się słyszy z odpowiednią intonacją zaśpiewane „Chłopcy źli, bandyckie mordy wy…” to w niejednym facecie odzywa się „ciemna strona mocy”, co pozwala mu przez moment poczuć się „urką” i twardzielem („prawdziwym facetem”), który niczego się nie boi, bo każdego potrafi przy pomocy pięści, noża czy pistoletu zmusić do szacunku dla siebie, a wiadomo, że szacunek nam okazywany, to towar w dzisiejszych czasach wielce deficytowy. Kto by nie chciał być takim „gierojem”? Jeżeli jednak nie nachodzi nas natychmiast refleksja, że przyjemność czerpana z samego wyobrażenia sobie, że się pije wódkę z prymitywnymi bandziorami, to nie najlepiej świadczy o stanie naszej psychiki i w ogóle zdolności odróżniania dobra od zła. Tu nie chodzi o to, żeby się straszyć w stylu księdza Natanka, że oto „jeśli słuchasz z umiłowaniem pieśni ‘błatnych’, to wiedz, że się coś dzieje”, ale żeby samemu sobie zadać proste pytanie „Czy chciałbym być rosyjskim bandziorem, myśleć tylko o sobie i własnych bardzo doraźnie pojętych potrzebach i przyjemnościach, zaś innych ludzi traktować jako obiekty do okradzenia, zgwałcenia, wykorzystania i w końcu zamordowania?” Jeżeli odpowiedź brzmi „tak”, to chyba jednak coś się z takim człowiekiem naprawdę dzieje.

Miłośnicy rosyjskich pieśni „błatnych” zazwyczaj nie są równocześnie koneserami polskiej twórczości więziennej, a stąd wniosek, że to jednak atrakcyjność rosyjskich melodii tworzy ten klimat, który każe niektórym Polakom stawać się ich fanami. W żadnym razie nie twierdzę, że ktoś kto tego typu twórczości słucha, zaraz sam zostanie kryminalistą. Niemniej jej nobilitowanie i propagowanie uważam z objaw kulturalnie niezdrowy, jeśli nie zgoła patologiczny. Wiele subkultur zasiliło w historii kulturę „głównego nurtu”. Ruchy zbuntowanej młodzieży przez kilka ostatnich dekad wpływały na kierunki w muzyce popularnej. Bywało też, że twórczość więzienna przedostawała się do głównego obiegu kultury, ale były to utwory ludzi w więzieniu osadzonych najczęściej niewinnie.

„Błatni” to jednak bandziory najprawdziwsze, zaś dopisywanie im przy pomocy „duszoszczypatielnych” pieśni jakiejś romantycznej legendy, to zwyczajne nadużycie. Nie sądzę więc, że artyści powinni się do tego przyczyniać i wprowadzać tego typu twórczość „na salony”.

O "próbie" "Szczura" Gombrowicza w Białostockim Teatrze Lalek

2012-01-14T23:50:00.003+01:00

Jak niedawno napisałem, jestem strasznie wygłodniały jeśli chodzi o teatr. Przez szereg lat pracowałem codziennie głównie wieczorami (łącznie z weekendami), więc automatycznie byłem wyeliminowany z życia kulturalnego miasta. W tym roku pracuję mniej dydaktycznie i okazało się, że mam wieczorami więcej czasu. Nie świadczy to najlepiej o mojej bystrości, ale trzy miesiące zajęło mi zorientowanie się, że przecież mogę wreszcie pochodzić sobie do teatru! Zacząłem więc przeglądać repertuar dwóch profesjonalnych białostockich teatrów i wybrałem sobie (przy okazji swojej żonie i córce) kilka rzeczy.

Białostocki Teatr Lalek wbrew nazwie wystawia całkiem sporo rzeczy dla dorosłych. Niedawno ktoś w telewizji wspominał swoje studia u Andrzeja Wajdy. To co mi utkwiło w pamięci to uwaga, że ten wspaniały pedagog (wg uznanej aktorki, która o tym opowiadała) potrafił spontanicznie wsadzić swoją grupę studentów do pociągu i pojechać do Białegostoku, bo akurat w BTLu zrobiono jakieś bardzo ciekawe przedstawienie. Muszę przyznać, że wcale się nie dziwię, bo jest to teatr, do którego sam uwielbiałem chodzić, kiedy jeszcze w miarę regularnie odwiedzałem przybytek Melpomeny.

Teraz krótkie wspomnienie. Jest rok 1983, jestem w III klasie liceum (IV LO im. Emilii Sczanieckiej w Łodzi). Robimy z koleżankami i kolegami inscenizację z okazji… no właśnie nie bardzo już pamiętam jakiej, czy to któregoś z powstań narodowych, czy poświęcone Juliuszowi Słowackiemu, ale w każdym razie ja akurat recytowałem wiersz Słowackiego. Ale nie o to, nie o to… Rzecz w tym, że pani profesor odpowiedzialna za tę imprezę rozdała nam jakieś wiersze, ale moja koleżanka Joanna Sz. wpadła na pomysł, jak się do tego zabrać, żeby nie zrobić kolejnej nudnej szkolnej akademii, a myśmy się bardzo chętnie jej pomysłowi poddali. Otóż polegał on na tym, że siedzimy grupą w fotelach wokół stolika i zastanawiamy się, jak zrobić nasze przedstawienie. Niby tak się zastanawiamy i ktoś wpada na pomysł, że „a może by tak…”, wstaje i zaczyna recytować tekst. Dalej poszło jak z płatka. Naprawdę! Wiem, że to robi nieco żałosne wrażenie, kiedy ktoś wspomina jakieś tam szkolne sukcesy, ale prawda jest taka, że naszym kolegom i koleżankom z innych klas bardzo się nasz pomysł podobał, no bo właśnie był zupełnie inny od sztywnych deklamacji typowych dla szkolnych akademii (nie wspominając już tego, że nikt z nas nie miał na sobie białej koszuli czy bluzki, czyli typowego dla ówczesnych akademijnych kostiumów).

Wspominam tę naszą szkolną zabawę w teatr, ponieważ później kilka razy widziałem taki pomysł na deskach profesjonalnych scen łódzkich i nie tylko. Oto reżyser wizję ma taką, że nie robimy przedstawienia wprost, czyli nie podajemy tekstu napisanego przez autora dramatu, ale udajemy, że jest to próba, podczas której wpadamy na fajne pomysły, które stają się dopiero pretekstem do odegrania przez aktorów jakiegoś fragmentu oryginału. Gdzieś tam i jakoś tam taki zabieg może mieć swoje artystyczne uzasadnienie, bo oto tekst zostaje zanurzony w metajęzyku aktorów i reżysera, z czego mogą wyniknąć ciekawe sytuacje (takim zabiegiem był grany 25 lat temu w Łodzi, a chyba współcześnie w Poznaniu, rock-balet „Próba”, który kilka miesięcy temu wspomniałem na blogu). Oczywiście ten pseudo-metajęzyk też staje się częścią tekstu przedstawienia, bo prawdziwy metajęzyk na zawsze pozostaje przed widzem ukryty (na szczęście!).

Ponieważ w liceum, podczas studiów w Łodzi i jeszcze w pierwszych swoich latach pracy nauczycielskiej w Białymstoku, chodziłem do teatru często (dopóki nie zacząłem gonić za pieniądzem pracując w szkołach językowych), włącznie z „tygodniami teatru”, kiedy miałem okazję obserwować przedstawienia z różnych części kraju i z zagranicy, pomysł na sztukę typu „próba” jest mi dość dobrze znany i niestety z czasem zacząłem dochodzić do perfidnego wniosku, że wiele zespołów ucieka się do tej formy tylko z tego względu, że nie mają tak naprawdę pomysłu na porządną interpretację tekstu. Udają wtedy, że tak specjalnie się tym tekstem bawią, a widz w lot chwyci ten zamysł i też się będzie bawił. Pamiętam przedstawienie sprzed jakichś dwunastu lat pewnej grupy studentów szkoły teatralnej z któregoś z polskich miast, które było „próbą Czarodziejskiego fletu” Mozarta. Wszystko szło super do momentu, kiedy np. pewnej młodej aktorce nie wyszła aria Królowej Nocy (no niestety nie ta skala głosu), ale w tym momencie włącza się głos reżyserki-profesorki z „offu”, która krzyczy na biedaczkę z użyciem słowa na „k” (salwy śmiechu na widowni), że się nie przygotowała ze śpiewu. No wspaniale, ale już nie ze mną te numery.

A potem nastąpiła długa, ale to długa przerwa w moim chodzeniem do teatru. W międzyczasie próbowałem to nadrobić oglądając spektakle Teatru Telewizji, tudzież płyty DVD z takimiż przedstawieniami. W międzyczasie, a tak naprawdę podczas jazdy samochodem do pracy, słuchałem sobie II Programu Polskiego Radia, w którym od czasu do czasu trafiałem na bardzo ciekawe rozmowy o teatrze. M.in. z takich „rwanych słuchanek” (podróż do pracy i z pracy nie zajmuje mi zbyt dużo czasu) dowiedziałem się, że to, co robi większość teatrów w Polsce, to ślepe naśladownictwo tego, co się robi w Niemczech. W innej audycji usłyszałem anegdotę o pewnym brytyjskim dramaturgu, który napisał „wypasioną” sztukę na sporą trupę aktorów, wymagającą bogatych dekoracji, muzyki itd., który ucieszył się, że będą jego dzieło wystawiać w Niemczech. Na to ktoś go oblał zimną wodą mówiąc, że w Niemczech wezmą z jego tekstu kilka linijek, dekoracje ograniczą się do kilku rekwizytów, a i to bardzo umownych, natomiast aktorzy będą robić różne cuda-niewidy, w których on sam z pewnością swojej sztuki nie rozpozna.

Wszystko to, co napisałem do tej pory zmierza do jednego celu, a mianowicie do odniesienia się do spektaklu, na jaki dziś wybrałem się z żoną i córką. W Białostockim Teatrze Lalek obejrzeliśmy mianowicie rzecz pt. Marsz, marsz Gombro…wski, na podstawie jednego z wczesnych opowiadań Wiktora Gombrowicza „Szczur”. Z wielką radością szedłem na ten spektakl, bo po pierwsze uwielbiam Gombrowicza, a po drugie pierwsze uwielbiam Białostocki Teatr Lalek.

Tytuł spektaklu, jak na mój gust jest trochę naciągany, bo po nim można by się spodziewać czegoś naprawdę mocnego, czegoś prowokującego i obrazoburczego jak sama proza autora „Trans-Atlantyku” i „Ferdydurke”, a tutaj oprócz interpretacji „Szczura” nie znajdziemy wiele więcej. Całość zrobiona jest w formie „próby”, w której aktorzy niby to wraz z reżyserem przygotowują się do wystawienia tegoż „Szczura”. Dekoracji praktycznie nie ma żadnych (oprócz wniesionego i wyniesionego „drzewa”, które jest chyba raczej rekwizytem niż dekoracją), a rekwizyty dość ograniczone. Aktorzy operują też rekwizytami lalkowymi, typu domek (niby dom zbója Huligana), czy szczur w ręku tęgo popijającej aktorki (Sylwia Janowicz-Dobrowolska). Artyści BTLu to ludzie, którzy takimi gadżetami posługują się po mistrzowsku nawet jakby ich ktoś obudził w środku nocy, więc z pewnością moja wizyta w teatrze była czasem dobrze wykorzystanym, ale mnie się do głowy ciśnie natrętne pytanie: Dlaczego od co najmniej trzydziestu (śmiem twierdzić, że od jakichś pięćdziesięciu co najmniej, ale za te trzydzieści biorę osobistą odpowiedzialność, bo je pamiętam) lat teatr epatuje widza „oszczędnością”? Czy artystom brakuje pomysłów, a może ich repertuar jest po prostu skończony, niczym liczba struktur rosyjskiej bajki i jedyne, na co współczesny widz może liczyć, to ich powtarzanie w możliwie nowej kombinacji? Nie wiem. Wiem na pewno, że kolejna „próba” po ok. dziesięcioletniej przerwie w chodzeniu do teatru, nieco mnie rozczarowała. Ale tylko jako propozycja formalna.

To bowiem, co spektakl czyni godnym obejrzenia, to po prostu aktorzy BTLu. Nie ukrywam, że ja tych ludzi po prostu kocham! Niektórzy z nich w prywatnej rozmowie mogą się przyznać, że w tym czy innym przedstawieniu za wiele z siebie nie dali, ale nie w takim sensie, że się z premedytacją obijali i zlekceważyli widza, ale że w danej sztuce wielki kunszt zawodowy nie był od nich wymagany, więc oni specjalnie się w niej nie nagrali. Jako laik obserwujący to z zewnątrz twierdzę, że aktorom nigdy nie należy wierzyć, ponieważ oni w ogóle nie potrafią nie grać. Oni grają, nawet kiedy sami myślą, że nie grają (vide przykład pana Zielenieckiego wspomnianego przy okazji „Wesela Figara”, w którym on w ogóle nie występował, a i tak skupił na sobie uwagę widza).

Otóż może i reżyser nie dał aktorom zbyt wielu okazji do popisu, ale te, które dał, zostały przez nich doskonale wykorzystane. Oczywiście niewykluczone, że jestem do tego zespołu tak pozytywnie nastawiony, że „kupię” każdy kit, jaki mi ci aktorzy zechcą sprzedać, ale nie wydaje mi się, żebym aż tak bardzo się mylił. Niewątpliwie faktem jest, że kiedy słyszę i widzę Ryszarda Dolińskiego, to automatycznie poprawia mi się humor – w każdej sytuacji. Wystarczy, że ten facet się tylko odezwie, zrobi jakiś gest lub minę. Sylwia Janowicz-Dobrowolska zawsze mnie zaskakuje (w jak najbardziej pozytywnym sensie) swoją osobowością na scenie, mimo tego, że miałem okazję rozmawiać z nią poza teatrem. Zbigniew Litwińczuk w roli sędziego Skorabkowskiego jest z kolei w całym spektaklu najbardziej „gombrowiczowski”, czym „kupił” mnie całkowicie. Izabela Maria Wilczewska (Maryśka) i Artur Dwulit (Ksawery) są tak samo świetni. Szkoda tylko, że nie wykorzystano potencjału tych kapitalnych aktorów w większym stopniu, bo jestem na sto procent przekonany, że można by było!

Dla aktorów BTLu gotów jestem pójść nawet na bajkę dla dzieci. Równocześnie życzę im, i przy okazji sobie, żeby w większym stopniu wykorzystywano ich talent i umiejętności, zaś tak w ogóle to czekam na coś nowego w teatrze. Skromność środków pozaaktorskich z pewnością wydobywa z samych artystów to co najlepsze w ich kunszcie. Przyznam jednak szczerze – jestem nieco znudzony szarością i obszernością pustej sceny. Z kolei na przedstawienia typowo „komercyjne” z bogactwem dekoracji się nie wybieram, bo tam odstrasza mnie sama pustota (nie mylić z pustką, która może budzić skojarzenia buddyjskie) przesłania. Trudno mi doprawdy dogodzić.

Tak czy inaczej w najbliższych kilku tygodniach wybieram się jeszcze kilka razy zarówno do BTLu, jak i do Teatru Dramatycznego im. A.Węgierki. Mam nieustanną nadzieję, że będzie warto!

O NWO i teoriach spiskowych

2012-01-12T11:57:00.004+01:00

Teorie spiskowe są niczym poszukiwanie praprzyczyny świata przez jońskich filozofów przyrody. A to ogień, a to woda, a to jeszcze inny żywioł, ale zawsze doszukiwano się „eleganckiego” rozwiązania w postaci jednego i jedynego elementu, z którego rozwinęły się inne. Późniejsi filozofowie dali za wygraną idąc na paskudne kompromisy. Empedokles na przykład musiał już zgodzić się, że u podstawy świat leżą cztery żywioły, a nie jeden (ziemia, woda, powietrze, ogień), a Demokryt z Abdery wprowadził nieskończoną liczbę drobinek o różnych kształtach, zwanych atomami, których kombinacje dopiero tworzą znaną nam rzeczywistość.

Autorzy teorii spiskowych pozostają na etapie Heraklita lub Talesa, ponieważ wciąż poszukują jednego i jedynego źródła wszelkiego zła na świecie. Od wielu lat dyżurnymi mistrzami zbrodniczych zdolności organizacyjnych pozostają Żydzi, od czasu do czasu ustępując masonom, ale w większości teorii masoni są jedynie pasem transmisyjnym woli żydowskiej superorganizacji rządzącej światem. W świecie protestanckim, zwłaszcza w krajach anglojęzycznych, przez trzy stulecia panowała propaganda przedstawiająca katolicyzm jako siłę dążącą do niepodzielnego panowania nad światem. Z kolei wewnątrz laicyzującego się świata katolickiego za siłę ciemną i źle życzącą ludzkości uważano m.in. jezuitów. Obecnie taką „podejrzaną” organizacją stało się Opus Dei.

Nadal straszymy się mędrcami Syjonu, wolnomularzami, do których dziś dołączamy islamistów, satanistów, grupę Bildenberg czy członków ezoterycznych sekt.

Niedawno pewien młody człowiek zapytał mnie co sądzę o NWO, czyli o Nowym Porządku Świata (New World Order), którego zwolennicy podobno opanowują naszą planetę. Dowodem na to mają być takie zjawiska jak: nieustanne interwencje zbrojne Stanów Zjednoczonych w różnych rejonach świata, napływ imigrantów z Azji i Afryki do Europy, islamizacja Europy (coraz więcej meczetów), koniec białej rasy i żydowska kontrola nad gospodarką świata i jeszcze kilka, których nie pomnę.

Czy te zjawiska można zanegować? Każde z nich w mniejszym lub większym stopniu jest prawdą. Z pewnością istnieją grupy ściśle z sobą współpracujących bankierów o żydowskich korzeniach. Wcale niewykluczone, że spotykają się najbogatsi ludzie na świecie i próbują się dogadać co do takiego rozwoju wydarzeń, który byłby dla nich wszystkich najbardziej korzystny. Na ile oni są się w stanie między sobą dogadać to już inna sprawa. Z pewnością napływa ludność muzułmańska do Europy i się w niej rozmnaża. Islam, podobnie jak chrześcijaństwo, nigdy nie ukrywał swoich misjonarskich zapędów. Tak jak niektórzy obawiają się islamizacji Europy, tak inni obawiają się chrystianizacji Afryki. Żydzi zapędów misjonarskich już nie mają (mieli, ale bardzo krótko, w czasach Jezusa – stąd wzmianki o pozyskiwaniu prozelitów), ale za to mają świetnie zorganizowany wywiad państwa Izrael. I wszystko to jest prawda. Rzecz w tym, że nie jest to żadna jedna siła.

Umysły inteligentne potrafią powiązać między sobą pozornie nie mające związku fakty. Umysły paranoiczne jednak potrafią więcej, a mianowicie powiązać między sobą fakty, które żadnego związku ze sobą nie mają. Ktoś, kto wymyślił jakąś jedną organizację NWO, która równocześnie odpowiedzialna jest za ataki USA na kraje Środkowego Wschodu, za grecką niegospodarność i za napływ imigrantów muzułmańskich do Europy, a za wszystko to razem obwinia Żydów, musi mieć nie lada wyobraźnię. Pal licho tego, który te piramidalne sieci powiązań wymyśla. Problem jest z tymi, którzy w to wszystko wierzą i poddają się paraliżowi strachu, bo przecież „Cóż my, biedni możemy zrobić? Nic nie poradzimy na taką siłę!”

Z drugiej strony nie można w czambuł dyskredytować każdego podejrzenia o działanie jakichś sił, które są przed nami ukryte. Byłoby skrajną naiwnością wierzyć, że ludzie nie przygotowują spisków, że nie ma organizacji, które pozostają tajne, ale wywierają lub chcą wywierać wpływ na losy świata. Ba, być może chciałyby ten świat opanować. W historii cywilizacji przecież mamy nieustannie do czynienia z takimi zjawiskami. Jak już wspomniałem, pewne grupy nigdy się nie kryły z tym, że zależy im na opanowaniu całego świata – chrześcijanie, muzułmanie, komuniści. Wszystkie te grupy miały/mają na celu wprowadzenie "nowego porządku", czy to "państwa Bożego", czy to "kraju powszechnego dobrobytu", które okazało się państwem powszechnego terroru. Wszystkie te ideologie postulowały/postulują przekształcenie myślenia ludzi, w celu stworzenia "nowego człowieka". W świecie pozornie wolnego rynku toczy się nieustanna walka o monopol, albo przynajmniej o zdobycie jak największego udziału w rynku (wcale nie o rozszerzenie wolności tegoż). Przy tym działają organizacje, o których wszyscy wiedzą, że istnieją, ale są z definicji tajne, takie jak mafie i gangi, tudzież wywiady państw, z których pewne wydają się bardziej efektywne od innych (np. Mosad). Tak było zawsze i pewnie tak już będzie. Istnieje szereg sił ciemnych i ponurych, które dążą do zdobycia panowania nad bliźnimi i z samym zjawiskiem faktycznie niewiele możemy zrobić, bo wydaje się ono nieodłączną częścią natury ludzkiej.

Paradoksalnie pocieszające jest to, że zdolność ludzi do długotrwałej współpracy wydaje się bardzo ograniczona, a przy tym działania tych sił, które najczęściej walczą między sobą, nie są koordynowane przez żadną jedną grupę superinteligentnych iluminatów czy innych mędrców Syjonu. Działania pewnych grup mogą być neutralizowane przez działania innych i tak to się kręci od zarania dziejów.

Żeby funkcjonować w świecie z w miarę zdrowym umysłem, należy przede wszystkim określić własną w nim pozycję. Jeżeli wiemy, że sami nie mamy większych ambicji i jesteśmy tylko szaraczkami, z którymi świat robi to co chce, to w ogóle nie powinniśmy sobie zaprzątać głowy wszelkimi teoriami na ten temat, ponieważ nie powinno nam sprawiać większej różnicy kto nami pomiata. Jeżeli jednak jako obywatele demokratycznego państwa mamy ambicję wpływania na jego losy (często złudną niestety), to tym bardziej nie wolno poddawać się paranoi, która paraliżuje i odbiera odwagę do podejmowania decyzji i działań. Niewątpliwie nieraz się sparzymy na doświadczeniach, które nam pokażą, że nasz zapał, dobra wola i chęć działania rozbiją się o mur, którego istnienia nawet się nie spodziewaliśmy. Wtedy najczęściej pojawia się pokusa zwalenia winy za tę przeszkodę na jakieś tajemne acz potężne siły. A tymczasem takie mury zbudowane są najczęściej na zawiści, arogancji i chciwości najbliższego sąsiada, do czego nie jest mu potrzebny żaden międzynarodowy superspisek.

Opera w Teatrze Lalek, czyli "Wesele Figara" w Białymstoku

2012-01-10T22:28:00.003+01:00

Właśnie wróciłem z Białostockiego Teatru Lalek, gdzie wybrałem się z żoną i córką na operę. Tak tak! Nie mogąc się doczekać na premierę opery w nowym gmachu Opery Białostockiej, zbudowanej zresztą w pobliżu BTLu, wybrałem się do „Lalek”, gdzie absolwenci Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina Wydziału Instrumentalno-Pedagogicznego w Białymstoku wystawili swoje przedstawienie dyplomowe biorąc sobie za zadanie wykonanie dzieła niełatwego acz bardzo popularnego i miłego w odbiorze, a mianowicie „Wesele Figara” Mozarta.

Bardzo chciałem tę inscenizację zobaczyć, ponieważ jestem wygłodniały teatru w ogóle, a opery w szczególności, ale z drugiej strony szedłem z pewnymi obawami – wiadomo, młodzi, dopiero się uczą itd. W dodatku wersja fortepianowa, bo przecież nikt do Małej Sali BTLu nie wepchnie orkiestry operowej, nie mówiąc już o tym, że nikt jej nie zapłaci. Przyznaję od razu, żeby nie tworzyć sztucznego suspensu – bardzo, ale to naprawdę bardzo mi się podobało!

Teraz po kolei. W teatrze, odwrotnie niż w kinie, lubię sobie usiąść jak najbliżej sceny. No może nie w pierwszym rzędzie, bo to nigdy nie wiadomo co aktorom strzeli do głowy i czy człowieka do jakiejś zabawy nie wciągną i nie zrobią sobie jego kosztem jakichś hec. Drugi rząd jest bezpieczny, a przy tym zapewnia doskonałą widoczność i słyszalność.

Przed nami, w pierwszym rzędzie, usiadł natomiast samotnie znany aktor scen białostockich, pan Adam Zieleniecki. Pan Adam jest potężny, a przez to widoczny sam w sobie, ale jak to aktor, ma to skrzywienie zawodowe, że nawet jak nie gra, to musi skupiać na sobie uwagę. Przed pierwszymi dźwiękami uwertury odwrócił się do pani siedzącej w rzędzie trzecim, czyli za nami i zagadnął ją po włosku, na co ona mu odpowiedziała płynnie w tymże samym języku Dantego i Petrarki. Ponieważ, jak to aktor, pan Adam głos ma potężny, więc przez trzy minuty mogliśmy podziwiać jego włoszczyznę. Oczywiście również włoszczyznę tej pani, ale jej głos był zdecydowanie mniej donośny. Tak oto mieliśmy „support” przed głównym występem. Ta włoska rozgrzewka bardzo się przydała, bowiem „Figara” wystawiono w języku oryginału, czyli poszło libretto Lorenzo da Ponte, i kto nie znał całej historii już wcześniej, albo kto, tak jak moja córka, nie przeczytał szybko streszczenia zamieszczonego w programie, mógł mieć pewne kłopoty w połapaniu się kto do kogo śpiewa. Z tyłu doszły mnie wypowiedziane „teatralnym szeptem” uwagi jakichś państwa, którzy nie spodziewali się, że naprawdę będzie tu wszystko śpiewane jak w prawdziwej operze. A było!

Po prawej stronie przed sceną stał fortepian, który akompaniował partiom popisowym, a więc ariom, duetom i ansamblom, podczas gdy klawesyn po stronie lewej „podgrywał” dialogom mniej znaczącym. Klawesyn grał zresztą rolę mu przypisaną przez Mozarta, zaś fortepian zastępował orkiestrę. Rozwiązanie bardzo przyzwoite, biorąc pod uwagę warunki lokalowe.

Najważniejszy w operze jest jednak śpiew, a ten mnie naprawdę pozytywnie zaskoczył. Okazało się, że młodzi ludzie świetnie sobie radzą w tym repertuarze, głosy mają mocne i ciekawe, zaś wykonanie wskazuje, że ich pedagodzy wykonali z nimi świetną robotę. Czy nie było słabych punktów? No były, ale pozostają bez znaczenia. Niektórzy z młodych ludzi już dziś mają świetnie rozwinięty aparat głosowy, niektórzy będą musieli go nieco wzmocnić i popracować nad czystością. Nie napiszę kto, bo nie mam zamiaru nikogo wpędzać w stresy. Tak czy inaczej bowiem uważam, że każdy z tych młodych artystów powinien się rozwijać w kierunku wokalno-aktorskim, ponieważ są zespołem wspaniałych utalentowanych młodych ludzi. O bogactwie głosów już wspomniałem, ale nie należy zapominać o doskonałej mimice artystów, co wskazuje m.in. na talent aktorski.

Oglądając „Wesele Figara” w Białostockim Teatrze Lalek przedstawiłem sobie przed „oczami duszy mojej” ten sam zespół na olbrzymiej scenie teatru operowego w bogatych kostiumach, z pyszną scenografią i z pełną instrumentacją zapewnioną przez wielką orkiestrę w kanale pod sceną. Życzę tym młodym ludziom, by dane im było zaśpiewać na scenach czołowych oper krajowych i światowych. Oczywiście chciałbym kiedyś przeczytać, że mają kontrakt z La Scalą! Nie wybiegajmy jednak zbyt do przodu, żeby nie zapeszyć.

Temu, kto się nie może doczekać opery w Białymstoku, gorąco polecam spektakl dyplomowy białostockich studentów Uniwersytetu Muzycznego. Należą im się naprawdę duże brawa za przygotowanie tak dużego spektaklu tak skromnymi środkami, których umowność nie przeszkadzała, ponieważ wszystko nadrobili swoimi wspaniałymi głosami i kunsztem śpiewaczym. Teraz tylko marzę, żeby znalazł się sponsor i reżyser, który zrobi z nimi kolejne opery, które zobaczymy już na deskach Opery Białostockiej!

http://www.btl.bialystok.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1314&Itemid=7&limit=1&limitstart=0&lang=pl

Ponieważ nie dysponuję nagraniem z BTLu, przypomnijmy sobie wykonanie Luciano Pavarottiego:

Luźne wrażenia po obejrzeniu "Gry cieni" czyli drugiej części najnowszej wersji historii znanego detektywa

2012-01-09T19:13:00.002+01:00

Sztukę trudno jest oceniać stosując jakąś skalę. Szczególnie dzisiaj jest to zadanie karkołomne, gdyż z czasem nie tylko zmieniły się kryteria oceny, ale wręcz rozregulował się, żeby nie powiedzieć że się rozpadł, cały system kryteriów. O sztuce natomiast zawsze można porozmawiać, wybrać jakieś jej elementy i wtedy dopiero porównać z innymi podobnymi, a na tej podstawie pokusić się o jakąś ocenę. Nie porównuje się szampana do coca-coli, jak to podobno powiedziała kiedyś wielka operowa diva Maria Callas, kiedy ją spytano o swoją pozycję przy jakiejś mało znaczącej gwiazdce opery. Coca-colę możemy jednak porównywać z Pepsi-colą. Możemy też porównywać smaki różnych gatunków szampana, o ile oczywiście posiadamy odpowiednie doświadczenie w ich degustowaniu.

Jeżeli np. pojawiają się rozmowy o kandydaturach do Oscara, czy do literackiego Nobla, przyjęcie jakiegoś sztywnego zestawu kryteriów byłoby niemożliwe. To dlatego często jesteśmy zdegustowani wyborem jurorów, bo my akurat w danym roku nie tyle uważamy, że się haniebnie pomylili, ile akurat nastawiliśmy się na innego rodzaju poetykę. Kiedy przestaniemy porównywać naszych faworytów ze zwycięzcami, a skupimy się na tych ostatnich, może się okazać, że wybór jurorów wcale nie był taki zły. Oczywiście teoretycznie.

Z filmowymi adaptacjami historii i postaci literackich kontrowersji jest zawsze co niemiara, ponieważ jeżeli długo w sercu swoim nosiliśmy wyobrażenie danej sceny czy danego bohatera, to potem wizja reżysera może nas strasznie rozczarować. Doskonale pamiętam krytykę pani Małgorzaty Braunek za rolę Oleńki w „Potopie” Jerzego Hoffmana. Obsada zaś „Ogniem i mieczem” wzbudziła mnóstwo kontrowersji już nie tylko „dziewczyną Jamesa Bonda” w roli Heleny, ale również panem Wołodyjowskim, którym nie był (bo nie mógł już być) Tadeusz Łomnicki.

Część druga najnowszej filmowej wersji historii detektywa z powieści i opowiadań Artura Conan Doyle’a może być porównana do… jej części pierwszej, bowiem próba zastosowania wszelkich innych kryteriów do oceny tej produkcji mijałaby się z celem. Od czasów francuskiego filmu „Vidocq” z 2001, kiedy to wprowadzono pewną konwencję pracy kamery i pracy nad obrazem (spowolnienia i przyspieszenia, nierzeczywiste kolory) weszła moda na tę wielce umowną konwencję. Kiedy oglądamy przygody Sherlocka Holmesa Guya Ritchi’ego, z jednej strony podziwiamy świetnie odrobiony Londyn, czy (w drugiej części) Paryż, ale z drugiej cały czas mamy nieodparte wrażenie, że mamy do czynienia właśnie z komiksową umownością. Trzeba pamiętać, że wiele komiksów zawiera obrazy bardzo wierne oryginałom, a jednak nie są to fotografie. Zdjęcia filmowe w Sherlocku Holmesie są doskonałe, ale jednak jakieś nierealne. To akurat według mnie jest najmocniejszy element obu części filmu.

Oczywiście po kilku scenach z części pierwszej od razu wiemy, że jeżeli chcemy się na tym filmie dobrze bawić, musimy natychmiast zapomnieć o naszych dotychczasowych wyobrażeniach na temat Sherlocka Holmesa i doktora Watsona. Zamiast dwóch wiktoriańskich sztywniaków, z których ten pierwszy to bardzo inteligentny narkoman i skrzypek-amator, ale nie przekraczający granic dobrego wychowania, a ten drugi to niezbyt rozgarnięty safanduła, mamy dwóch wartych siebie zuchów i bystrzaków. Pierwsza myśl, jaka mnie osobiście przemknęła przez głowę to Gregory House, ekscentryczny i socjopatyczny geniusz medycyny z popularnego amerykańskiego serialu, i jego spokojniejszy i bardziej uporządkowany, acz niemniej inteligentny przyjaciel, onkolog Wilson.

Ponieważ mimo komiksowości, rzeczywistość wiktoriańskiego Londynu jest świetnie przedstawiona i to nie tylko od strony klas wyższych, ale również robotników fabrycznych, mieszkańców ulic i szemranych dzielnic, dość szybko dałem się wciągnąć w ten świat i wcale nie brakowało mi tradycyjnego dżentelmena z fajką.

Afery kryminalne, w jakie wplątany jest główny bohater są już całkowicie komiksowe. O ile w drugiej części mamy do czynienia z geniuszem zła, profesorem Moriartym, którego poznajemy również z książek Conan Doyle’a, to zło wcielone z części pierwszej jest prekursorem dwudziestowiecznych totalitaryzmów po mistrzowsku wykorzystującym osiągnięcia nauki w celu wywołania wrażenia panowania nad siłami nadprzyrodzonymi. Pozorna ezoteryka nadaje całej kryminalnej historii aurę tajemniczości, której rozwiązanie w duchu racjonalizmu tym bardziej wzbudza podziw dla geniuszu detektywa i pomysłowości scenarzysty. W części drugiej ezoteryki już nie ma, ale mamy za to do czynienia ze spiskiem mającym na celu wywołanie wojny światowej, żeby Moriarty mógł wszystkim stronom sprzedawać broń, której jest producentem.

Sam wątek kryminalny jest tak samo naciągany i komiksowy, jak w części pierwszej, więc widz powinien od razu się na taką konwencję nastawić i nie narzekać na jakość samej zagadki kryminalnej. Ponieważ jednak mogę porównać część drugą z pierwszą, uważam, że o ile w części pierwszej, która niejako stworzyła konwencję, wszystko odbywało się odpowiednich proporcjach i miało swoje uzasadnienie, w części drugiej autorzy w kilku miejscach przeszarżowali.

Przejście ze sceny w restauracji, gdzie Holmes w stylu doktora House’a obraża narzeczoną Watsona, w rezultacie czego zostaje sam z posiłkiem, do brutalnego pojedynku bez żadnych reguł w jakiejś szemranej jaskini nielegalnych walk, to majstersztyk, zaś scena, kiedy Holmes analizuje sytuację symulując w wyobraźni przewidywany przebieg walki, jest pomysłem zaskakującym i zabawnym zarazem. Kiedy podobny zabieg reżyser stosuje kilkakrotnie (zwolnione tempo) w części drugiej, w starciu z Moriartym robiąc z niego groteskę, nie mogę się oprzeć ziewaniu, a nawet pewnemu zażenowaniu. Eksploatacja do znudzenia numeru, który raz wyszedł, to plaga zachodniego kina od wielu lat. To dlatego sequele są najczęściej dużo gorsze od części pierwszej, tej oryginalnej.

Scena z rosyjskim kozakiem, którego detektyw dosłownie wyczuł nosem, który jest ubrany jak krakowski lajkonik, ale walczy jak najprawdziwszy japoński ninja, jest przezabawna, ale nie należy się jej zbytnio czepiać biorąc pod uwagę ogólną konwencję filmu. Okazuje się też, że genialny i wszechstronnie (umysłowo i fizycznie) uzdolniony Holmes ma jednak słaby punkt, a mianowicie nie potrafi jeździć konno. Kiedy więc wraz z Watsonem i grupą francuskich Cyganów maja udać się konno do Niemiec, Holmesowi trzeba dać kucyka, który niczym mongolski konik nie galopuje, nie szaleje, ale po prostu idzie kłusem do przodu niczym maszyna do szycia. Scena ta, moim zdaniem przydługa (ta konna podróż) wywołuje salwy śmiechu w sali kinowej, ale ja osobiście uważam, że to chwyt już nawet nie z komiksu, ale z niemej komedii slapstickowej, która do całości niczego nie wnosi.

Nie chcę się już dłużej pastwić nad słabymi punktami „Gry cieni”, ponieważ jako całość jest to nadal bardzo sympatyczna rozrywka z kilkoma dowcipnymi rozwiązaniami, których tu nie zdradzę. Jedyne co mogę powiedzieć, to to, że w ramach konwencji wypracowanej w tych dwóch częściach, o ile zdążyliśmy się jej nauczyć oglądając jej klasyczną wersję w części pierwszej, to w drugiej jesteśmy epatowani spotęgowaniem elementów z tejże do tego stopnia, że możemy odczuwać przesyt a nawet znudzenie. Liczne spowolnienia nie mają wielkiego uzasadnienia, a są czystym efekciarstwem zbudowanym na sukcesie tego elementu z części pierwszej. Niemniej, kto lubi komiksy i konwencję właściwej im narracji, ten nadal będzie się dobrze bawił.

Wilczy apetyt, czyli o akcjach i akcyjności

2012-01-08T16:18:00.001+01:00

Nie żyjemy w czasach, kiedy faktycznie w przyrodzie występowała jakaś równowaga. Osobiście uważam, że równowaga w przyrodzie to też piękny mit. W pewnych rejonach świata pewne gatunki wyginęły wytępione przez inne gatunki bez interwencji człowieka. Nie o to jednak chodzi. Rzecz w tym, że niestety, skoro człowiek już tę równowagę naruszył, czasami musi w przyrodę interweniować. Wiedzą o tym leśnicy i myśliwi. Osobiście za tymi ostatnimi nie przepadam, ponieważ gdyby to byli ludzie, którzy faktycznie, tak jak lubią siebie przedstawiać, dbają o przyrodę i przyczyniają się do mądrej gospodarki leśnej, to jeszcze byłoby pół biedy. Są to jednak ludzie, którym przyjemność sprawia zabijanie zwierząt w sytuacji, kiedy wcale nie potrzebują mięsa tych zwierząt do jedzenia. Nie jest też prawdą, że są to ludzie, którzy polują na najsłabsze osobniki gatunku i w ten sposób przyczyniają się do jego wzmocnienia. Nie oszukujmy się, często jest wręcz przeciwnie – polują na najokazalsze i najzdrowsze osobniki.

Gdyby można było ufać myśliwym, tak samo jak gdyby można było ufać ekologom, czyli gdyby wszyscy ci ludzie robili to, co deklarują, że robią, stanąłbym jednak po stronie myśliwych, zaś w Bieszczadach pozwoliłbym im na sezonowy odstrzał wilka. Jeżeli ten środek byłby jednak zbyt drastyczny, dlaczego nie przeprowadzić akcji odłowu żywych watah wilczych i przenieść ich w inne rejony świata? Pamiętam z dzieciństwa takie akcje dotyczące populacji dzikich królików. Rzecz w tym, że nie ufam myśliwym, a ekologów, zwłaszcza po zastopowaniu przez nich budowy obwodnicy Augustowa, uważam za szalonych szkodników.

W Bieszczadach dodatkowym problemem jest, że państwo, które wzięło na siebie odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez wilki, nie ma pieniędzy na wypłatę odszkodowań, w związku z czym tracą ludzie. Jakkolwiek bardzo jestem za ochroną przyrody (m.in. dlatego zamieszkałem na Podlasiu), to gdziekolwiek ktoś chce z całego regionu zrobić wielki rezerwat, gdzie będą rządzić zwierzęta, mam mieszane uczucia. Owszem, niechby i tak się stało, ale wtedy ten, który to proponuje powinien utrzymać ludzi, którzy w tym rejonie mieszkają, lub zapewnić im mieszkania i pracę w innych rejonach kraju. Kiedy bowiem jakieś mieszczuchy wzruszają się losem zwierząt, automatycznie potępiają ludzi, którzy z tymi zwierzętami żyją na co dzień i którzy są w dużym stopniu sami częścią ekosystemu. Mieszczuchy nie są, ale chcą być „cool”, dlatego czy cokolwiek rozumieją czy też nie, z dzikim entuzjazmem przyłączają się do akcji.

Akcyjność może przynosić pozytywne skutki w postaci trwałych zmian w nawykach. Ma niestety tę wadę, że przyłączając się do akcji mało kto myśli i w ten sposób staje się przedmiotem manipulacji – często szlachetnej, ale równocześnie czasami głupiej czy wręcz szkodliwej.

O brzydkiej dziewczynce, która chciała mieć niebieskie oczy ("The Bluest Eye" Toni Morrison)

2012-01-08T12:00:00.003+01:00

Kilka razy wypowiadałem się na temat swojego niezbyt przychylnego stosunku do postmodernizmu. Chciałoby się powiedzieć, ze postmodernizm ma się do modernizmu jak rokoko do baroku. Ponieważ nie przepadam za ani jednym ani drugim z tych stylów w sztuce i architekturze, porównanie to miałoby jednak ograniczone zastosowanie.

Jeżeli ktoś szuka w literaturze nowatorstwa formalnego, zaskakujących konstrukcji czy w ogóle czegoś nowego w warstwie prowadzenia narracji, to oczywiście może się zachwycać językowymi zabawami postmodernistów. Jeżeli jednak ktoś nadal wierzy w treść, czyli w to, że pod językiem istnieje jakaś rzeczywistość, do której dotarcie jest zabiegiem trudnym samym w sobie, a w dodatku owa rzeczywistość daleka jest od podatności na zaklęcia rodem z programowania neurolingwistycznego, ten będzie poszukiwał książek, których autorzy nie bawią się pisaniem dla samej zabawy słowem, ale którzy zadają sobie trud ukazania czegoś, co nazywam bebechami rzeczywistości, lub bebechami życia.

Książki Toni Morrison są pisane językiem łatwym do zrozumienia. Konstrukcje zdaniowe są klarowne, oczywiście oprócz pewnych fragmentów, w których autorka używa gwary czarnoskórych mieszkańców Południa. Jej powieści nie są też przesadnie opasłe. Niemniej zawsze, kiedy czytam coś jej autorstwa, zajmuje mi to trochę czasu, ponieważ mimo prostego języka odnoszę wrażenie, że poruszam się w materii gęstej i mrocznej.

Tuż przed Bożym Narodzeniem kupiłem sobie The Bluest Eye, a po wchłonięciu Cmentarza w Pradze Umberto Eco, zabrałem się do lektury tejże pierwszej powieści Toni Morrisom (1970). Książka krótka, ok. 200 stron, język prosty, a czyta się, podobnie jak Beloved, ciężko. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź jest, jak mi się wydaje, bardzo prosta, a mianowicie temat jest mało przyjemny. Czytając historię opowiedzianą głosem Claudii, dziewczynki z niezbyt zamożnego, ale całkiem „normalnego” murzyńskiego domu, o innej dziewczynce z domu patologicznego, którego wszyscy mieszkańcy mieli kompleks swojej brzydoty, ma się wrażenie, że uczestniczy się w życiu czarnej społeczności południowego miasteczka, i nic nie jest takie jakie powinno być.

Narratorka to doskonała obserwatorka. Oprócz Pecoli, brzydkiej i niezbyt rozgarniętej dziewczynki, która marzy o tym, żeby mieć niebieskie oczy, co w jej mniemaniu rozwiązałoby wszystkie jej problemy, mamy rodziny biedne acz nie patologiczne, rodziny zamożnych Murzynów, których żony prostują włosy, mają tylko po jednym dziecku i gardzą „czarnuchami”, czyli tymi biedniejszymi. Pojawia się też człowiek o jasnym odcieniu skóry dzięki domieszkom białej krwi poprzez kilka pokoleń, który ma problem z tożsamością – po studiach różnych przedmiotów i porzuceniu stanu duchownego osiada w miasteczku jako lokalny cudotwórca. Postaci są pełne, gdyż autorka poświęca sporo czasu opowiedzeniu ich historii.

No właśnie! Generalnie czytając Toni Morrison ma się wrażenie, jakby się miało do czynienia z kontynuacją Absalome, Absalome! Williama Faulknera. Narracja bowiem skonstruowana jest tak, że oto w pierwszych słowach podaje się czytelnikowi jakąś sytuację, z której tenże nic jeszcze nie rozumie. Później kolejne rozdziały przy pomocy retrospekcji odkrywają coraz więcej z historii bohaterów, co pozwala w końcu pojąć dlaczego w głównym planie czasowym są tacy jacy są.

Uwielbiam analizy psychologiczne Toni Morrison, która nie popisuje się znajomością Freuda, czy Junga, ale po prostu opowiada historię odczuć swoich bohaterów. Cholly, patologiczny ojciec Pecoli, ma swoją opowieść, która wiedzie go do takiego a nie innego stanu emocjonalnego, od którego już nie ma ucieczki. Podobnie jest z Pauline, matką Pecoli. Narracje ich życia wiodą ich nieuchronnie do stanu, który nie może przynieść dziecku niczego dobrego, ponieważ od początku świadomej narracji prowadzonej przez umysł dziewczynki, wprowadzone dane są błędne, wypaczone, a obraz świata, który z tego faktu wynika, niejako z definicji nie może przenieść niczego dobrego.

Książki Toni Morrison są bowiem niczym greckie tragedie. Historie ludzkich losów są straszne, a katastrofa nieunikniona. Czytelnik broni się przed takim myśleniem, dlatego, i tylko dlatego, ciężko się te teksty czyta, ale nie może się oprzeć wrażeniu, że autorka doskonale zaobserwowała cały mechanizm, który z jednej strony daleki jest od starogreckiego fatalizmu, czyli wiary w nieznane i ponadnaturalne siły wiodące do tragicznego końca, ale z drugiej pokazuje, że to konsekwencje splotu zupełnie naturalnych wydarzeń w życiu człowieka w sposób nieunikniony domagają się swojego urzeczywistnienia.

Polecam lekturę Toni Morrison, mimo, że w żadnym wypadku nie będzie to rozrywka. Jej książki to wymagająca lekcja, którą warto nie tylko na sposób szkolny „przerobić”, ale którą należy przepracować w celu głębszego pojęcia rzeczywistości, bowiem mamy w nich do czynienia z jej bolesną wiwisekcją. W książkach Toni Morrison nic nie jest łatwe, ani seks ani lata dzieciństwa, ani życie rodzinne. Na tle popularnej papki, czy postmodernistycznych błazeństw, jest to literatura, która naprawdę pomaga zrozumieć kondycję ludzką.

O systemie mistrz-uczeń

2012-01-07T17:53:00.001+01:00

Ludzie dzielą się na tych, którzy biorą korepetycje i na tych, którzy je dają. Oczywiście często jest tak, że ci, którzy kiedyś korepetycje brali, teraz sami je dają. Mówię jednak o kategoriach „czystych”, w których wiadomo od razu o jakich ludzi chodzi. Od razu zastrzegam, że podział ten nie ma żadnego charakteru wartościującego, a więc nie jest tak, że ktoś jest tu lepszy a ktoś inny gorszy. To nie ma nic do rzeczy. Rzecz jednak w tym, że są tacy, którzy od razu przyjmują rolę korepetytorów, a inni niejako z definicji, czy też z natury, „rodzą się” ich klientami.

Często ostatnio z sentymentem wspomina się stosunek mistrz-uczeń (super sprawa przy pewnych zastrzeżeniach, bez nich to kolejna przereklamowana koncepcja). Wspomina się, bo obecnie taki układ prawie nie występuje, przynajmniej w Polsce. Niestety wielu układ między korepetytorem a uczniem myli się z tymże właśnie stosunkiem. Mistrzami zostają ludzie, którzy mają takie parcie na opanowanie całej wiedzy ze swojej dziedziny, że nic i nikt nie jest w stanie ich od tego powstrzymać. Wrodzony talent odgrywa tu ogromną rolę, ale jeszcze większą odgrywa przeogromna motywacja do owej dziedziny opanowania. Jest ona tak wielka, że dla „przeciętnego” człowieka jest to rzecz wręcz niewyobrażalna.

Korepetytor to wcale niekoniecznie mistrz. To tylko ktoś, kto wie, na czym cały układ polega, a rzecz jest niezwykle prosta, a mianowicie w grę wchodzi podstawowa zasada pedagogiki, o której już niejednokrotnie pisałem: „ten, który umie więcej, uczy tego, który umie mniej”. Na tej zasadzie korepetytorem może być nawet dobry uczeń z tej samej klasy, który opanował większą partię materiału, niż ten który szuka u niego pomocy.

To, co mnie dzisiaj nurtuje to postawa tych, którzy biorą korepetycje. Jeszcze raz zastrzegam, że nie chodzi mi o tych, którzy w danym momencie czują, że brakuje im wiedzy, czy też zrozumienia tego, co czytają w podręcznikach, i na krótszą lub nieco dłuższą chwilę potrzebują objaśnienia materiału, nad którym pracują. Piszę bowiem o tych, którzy przez całe życie pozostają uczniami, ponieważ po pierwsze nigdy nie czuli, że już pora by zaczęli myśleć za siebie samych i własną wolą (sercem i umysłem) się kierować, a po drugie korepetytorzy, czy też pseudo-mistrzowie bardzo umiejętnie w stanie ucznia ich utrzymują.

Nie ma już prawdziwych mistrzów, ponieważ prawdziwy mistrz to depozytariusz całości wiedzy z danej dziedziny. Coś takiego było możliwe może jeszcze w XIX wieku, no w porywach do połowy XX wieku, ale dzisiaj takie zjawisko prawie nie występuje. Jeśli mam być szczery, uważam, że wcześniej mistrzowie również nie byli doskonali, ale po prostu stan wiedzy ogólnej był tak niski, że ktoś, kto danej dziedzinie poświęcił życie, wyznaczał dalsze ścieżki rozwoju tej dziedziny, ponieważ nie miał praktycznie konkurencji. Newton i Leibniz mogli w jakimś stopniu rywalizować w dochodzeniu do rachunku różniczkowego, ale oprócz nich prawie nikt na świecie nie tylko nie wiedział o co w nim chodzi, ale również niewiele o to dbał.

Mistrzem zostaje się poprzez poświęcenie całego życia swojej dziedzinie, zgłębianiem jej tajników, wyznaczaniem celów swojej dyscyplinie oraz ich osiąganiem, czyli opracowywaniem metody tejże dyscypliny. Żeby jednak w pełni na nazwę mistrza zasłużyć, ktoś z zewnątrz musi tę całą pracę docenić. Tutaj oczywiście znowu wcześniej było w pewnym sensie łatwiej, ponieważ o ile nie podpadło się Kościołowi, to się było pionierem i jedynym wyznacznikiem samej dyscypliny wiedzy. Słowo mistrz zawiera jednak jeszcze jedną implikację, a mianowicie pozycję nauczyciela. W tym wypadku bowiem nie używamy słowa „mistrz” w takim znaczeniu jak „mistrz olimpijski”, który po prostu jest najlepszy w swojej dyscyplinie, ale jest ono synonimem słowa „nauczyciel”.

Relacja „mistrz-uczeń” działała przez wieki w wielu kulturach na zasadzie warsztatu rzemieślniczego. Rodzice lub opiekunowie przyprowadzali dziecko „do terminu”. Mistrz brał takiego malca, którego używał początkowo do zwykłych posług domowych, w tym wynoszenia nocników, a rodzice/opiekunowie jeszcze za to płacili. Po pewnym czasie dopuszczano malca do pewnych robót w warsztacie, stopniowo wdrażając go do prac wymagających coraz większych kwalifikacji, aż następowało „wyzwolenie”, czyli przyznanie uczniowi tytułu czeladnika, który był już w pełni fachowcem, to znaczy znał wszystkie techniki wykonywania swojego zawodu, ale do mistrza było mu daleko. Czeladników mogło być wielu, ale przecież trudno sobie wyobrazić na średniowiecznym rynku sytuację, że oto wszyscy oni zostają mistrzami. Cech dbał o to, żeby mistrzami zostali tylko nieliczni, którzy nie będą dla siebie stanowić zbytniej konkurencji, a więc nie będą „psuć ceny”. Jedyną prawdziwą konkurencję dla mistrzów cechowych stanowili tzw. partacze lub fuszerzy, którzy swoje warsztaty umieszczali poza murami miasta. Słowo „partacz/fuszer” i dzisiaj ma pejoratywną konotację, ponieważ oznacza kogoś, kto swoją robotę wykonuje źle. Niewykluczone jednak, że średniowiecznymi partaczami zostawali czeladnicy, którzy nigdy nie mogli marzyć o patencie mistrzowskim, zaś nie chcieli całe życie wysługiwać się tym, których władze cechu faworyzowały desygnując na mistrzów.

Podobna organizacja panowała w warsztatach malarzy, którzy dopiero od połowy XVIII wieku powoli zaczęli się czuć artystami, a więc wolnymi duchami poszukującymi piękna i penetrującymi nowe obszary estetyki. Wcześniej byli po prostu zwykłymi rzemieślnikami.

I tutaj pojawia się pierwsze pytanie. Eksperci potrafią doskonale rozróżnić obrazy mistrzów od twórczości ich uczniów. „To wygląda na szkołę Rembrandta, ale nie jest to dzieło samego mistrza”. Pytanie polega na tym, ilu mistrzów wychowało godnych siebie następców? Jeżeli nawet kilku takich znajdziemy, to tylko dlatego, że zaczęli coś robić po swojemu, a nie kontynuowali drogi swojego mistrza. W tym drugim przypadku bowiem historycy sztuki nawet nie próbują doszukać się nazwiska autora skądinąd doskonałego dzieła, ale jedynie naśladującego wielkiego malarza, którego ów autor był jedynie uczniem.

Na podobnej zasadzie działały szkoły starożytnych filozofów. Jeżeli wierzyć opisom Platona, Sokrates był po prostu zwyczajnym facetem, który lubił sobie wyjść „na miasto” i pogadać o tym i o owym. Ponieważ mówił z sensem (oczywiście trafiały mu się i słabsze argumenty) i ciekawie, gromadził wokół siebie grono młodzieńców, którzy stawiali mu wino i kolację. Filozofowie wcześniejsi i późniejsi działali jednak w bardziej sformalizowany sposób. Pitagorejczycy np. tworzyli rodzaj sekty religijnej. Uczniowie utrzymywali mistrza, a ten uczył ich tego, co sam umiał. Platona co prawda nie trzeba było utrzymywać, bo był bogaty z domu, ale nie działał on tak jak jego ukochany Sokrates, tylko stworzył rodzaj regularnej uczelni w Gaju Akademosa. Podobny charakter miał też Likajon (Liceum) Arystotelesa.

Skoro jesteśmy przy Platonie i Arystotelesie, to mamy tutaj najlepszy przykład relacji mistrz-uczeń, gdzie uczeń prawdopodobnie jeszcze podczas swoich studiów w Akademii, zaczął się sceptycznie odnosić do nauk Platona, żeby potem stworzyć zupełnie inną filozofię. No właśnie! Czy mistrzem zostaje się poprzez „namaszczenie” przez starego mistrza? Tak się w wielu przypadkach oczywiście dzieje. Autorytet przekazywany z pokolenia na pokolenie uważany jest w pewnych środowiskach za jedynie prawdziwy autorytet. Chińscy mistrzowie kung fu uważani są przez swoich uczniów za niepokonanych, mimo iż często są to osiemdziesięcioletni starcy. Pamiętam pewien reportaż z Chin, w którym wzruszony dziennikarz opisywał parę mistrz-uczeń, w której ten pierwszy miał lat prawie dziewięćdziesiąt, a ten drugi był już grubo po sześćdziesiątce. Kultura dalekowschodnia w ogóle nie dopuszcza sytuacji, w której uczeń prześciga mistrza. Jest to, jak twierdzą adepci chińskich sztuk walki, kompletnie niemożliwe.

Na tym tle kultura europejska, mimo iż przez wieki, a przecież również i dzisiaj, wiedza legitymująca się autorytetem mistrza pozostała i pozostaje w wielkim poważaniu, cechuje się niezwykle częstymi eksplozjami buntu, które owocowały nowymi jakościami w filozofii i nauce. Oczywiście można polemizować, na ile były te bunty spowodowały faktyczne rewolucje, a na ile stanowiły tylko nieznaczne modyfikacje myślenia starych mistrzów, ale faktem pozostaje, że gwałtowny rozwój nauki europejskiej w olbrzymiej mierze (choć oczywiście wcale nie w 100%) dokonał się wbrew mistrzom, a nie dzięki nim. Problem jednak w tym, że nawet i tutaj oni odegrali pewną rolę, a mianowicie stymulatorów buntu, który okazywał się tak twórczy. Gdyby nie było tychże mistrzów i ich nauk, nie byłoby się przeciwko czemu buntować, ergo nie nastąpiłby żaden postęp.

Wracają do głównego wątku, należy znowu wspomnieć te całe rzecze uczniów i studentów, którzy posłusznie podążali drogą mistrzów, ponieważ posłuszeństwo i konformizm to podstawowa ich cecha. Przez całą historię nauki widzimy miliony młodych ludzi, którzy po ukończeniu studiów zajmują się jakimś drobnym wycinkiem studiowanej wiedzy i nic więcej w swoim życiu robić nie będą.

W Europie, w przeciwieństwie do kultur Dalekiego Wschodu, nawet w sztukach walki panuje zasada „bij mistrza!” Nikt w Europie nie wątpi, że z wiekiem najlepszy bokser staje się coraz słabszy i zostaje w końcu pokonany przez młodszego pretendenta. Chińscy mistrzowie bardzo często są reklamowani poprzez przymiotnik „niepokonany”. W jednym z wielu filmów dokumentalnych, jakie w życiu obejrzałem na temat wschodnich sztuk walki, pewien europejski trener opowiedział historię jak to kiedyś zapytał pewnego chińskiego mistrza co robić, żeby być niepokonanym. Na to stary Chińczyk odpowiedział: „Jeżeli jesteś mały ptaszkiem, nie siadaj na gałęzi w pobliżu tygrysa”. Ta rozbrajająca recepta nie na zwycięstwo, ale na to, żeby być niepokonanym, może służyć za kwintesencję mądrości Wschodu. Stary mistrz kung fu umiera niepokonany, ponieważ żaden uczeń nie śmie go wyzwać, a może by i śmiał, ale byłby to okropny nietakt, natomiast z innymi mistrzami się nie konfrontuje. Proste.

Trzeba pamiętać, że i w Europie przed erą Internetu, czyli możliwością natychmiastowej konfrontacji danej tezy z opiniami przeciwnymi, wielu znanych profesorów mogło po osiągnięciu swoich tytułów spokojnie spocząć na laurach i korzystać z uroków swojego statusu, ciesząc się szacunkiem studentów i podwładnych. Mój kolega, Andrzej, którego blog można znaleźć wśród tych przeze mnie obserwowanych, przytoczył krótką historię o tym, jak to podczas pamiętnej wizyty amerykańskiego poety Allena Ginsberga w Polsce, towarzystwo jego polskich znajomych (przygodnie poznanych w knajpie) wzięła go do mieszkania profesora Artura Sandauera. Co ciekawe sam Sandauer nie chciał pojechać do mieszkania, do którego został zaproszony, ponieważ jak relacjonuje świadek tamtych wydarzeń „on jest profesor”. Wielkie ego to nieodłączna cecha wielu mistrzów, więc niby nie ma się czemu dziwić. Zadziwiająca jest jednak reakcja Artura Sandauera, na buddyjską mantrę intonowaną monotonnym głosem przez pijanego Ginsberga. Otóż ten jeden z ówczesnych nielicznych świeckich hebraistów, uznaje ten popis za starohebrajską pieśń! Jak mógł się aż tak pomylić? No zwyczajnie, każdy mógłby się pomylić słysząc amerykańskiego żyda mruczącego coś pod nosem w monotonnym rytmie jakiejś dziwnej pieśni. Rzecz jednak w tym, że Sandauer najpierw podkreślił swoją pozycję w społeczeństwie – „ja wielki profesor”, a potem „popisał się” taką niekompetencją. Ja akurat Artura Sandauera pamiętam z jego książki „Bóg, Szatan, Mesjasz i…?”, która we wczesnych latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia wywołała wiele kontrowersji, zwłaszcza po stronie praktykujących chrześcijan (nie tylko katolików). Nie wątpię, że był człowiekiem o olbrzymiej wiedzy. Niemniej zapamiętano mu ten moment, kiedy wypowiedział się na temat, o którym nie miał pojęcia.

Nie ma ludzi doskonałych. W dzisiejszych czasach upublicznienie faktu, że „król jest nagi” jest niezwykle łatwe. Teorie, które jeszcze w latach 80. byłyby dyskutowane tylko w kręgach naukowych, a poprzez swoją hermetyczność byłyby niedostępne zwykłym zjadaczom chleba, dzisiaj mogą być w ciągu doby rozerwane na strzępy przez grupę amatorów. Autorytetów praktycznie nie ma, ponieważ nie ma ludzi nieomylnych (tak samo jak nie było ich nigdy przedtem) i nie ma „jedynych” depozytariuszy całości wiedzy z danej dziedziny. Jest to bowiem fizycznie niemożliwe.

W dobie Internetu, czyli narzędzia, dzięki któremu każdy idiota może podważyć autorytet wielkiego „mistrza”, należy się zastanowić nad tym psychologicznym momentem, w którym powinniśmy się już zbuntować i poczuć ambicje do samodzielnego mistrzostwa. O ile wieczni uczniowie, czyli ci, którzy całe życie dają zarobić korepetytorom, takiego momentu nie czują nigdy, ponieważ nie posiadają krzty autonomii uczącego się, o tyle w dzisiejszych czasach pojawia się też grupa bezczelnych idiotów, którzy pretendują do wszechwiedzy i wszem i wobec podważają opinie ludzi uznanych za mistrzów. Są też i tacy, którzy już na etapie szkoły podstawowej „wszystko wiedzą” i, będąc silnymi osobowościami, przez całe życie pozostają bezczelnymi prostakami pouczającymi innych.

Ten psychologiczny moment, w którym można się już wyzwolić spod władzy mistrza, a nawet można wyśmiać jego naukę, musi nastąpić w odpowiednim momencie, kiedy nasza wiedza jest na tyle obszerna i ugruntowana, że faktycznie może się stać teorią konkurencyjną wobec poglądów mistrza. Weryfikacja może się okazać bardzo bolesna. W polskich warunkach może nawet nigdy nie dojść do tego etapu, ponieważ system akademicki jest feudalny i naukowe meritum w tym świecie wydaje się najmniej ważne. Jak w znanym studenckim dowcipie, nadal ważniejszy od tematu jest promotor.

Gdybym miał się w jednym zdaniu wypowiedzieć na temat relacji „mistrz-uczeń”, powiedziałbym pewnie, że tak, jestem za, ale o ile mistrz jest naprawdę mistrzem i może nauczyć ucznia swojego warsztatu. Jednakże taki układ nie może trwać zbyt długo, ponieważ obowiązkiem ucznia, który sam ma się stać mistrzem, jest rzucić własnemu mistrzowi wyzwanie i w ten sposób, na zasadzie dialektyki, przyczynić się do postępu w nauce.

Na koniec element humorystyczny, czyli ilustracja tego, jak „mistrzowie” traktują siebie nawzajem:

Polityk a tytuł akademicki

2012-01-05T15:04:00.003+01:00

Od czasu do czasu słyszę od rozżalonych wyborczą porażką tych czy innych znajomych (w zależności od wygranej w wyborach), że „my Polacy to jednak nie potrafimy docenić ludzi wykształconych, ludzi z tytułami akademickimi”. Ostatnio taki tekst usłyszałem po przegranej Jarosława Kaczyńskiego, który wszak jest doktorem, ale wcześniej takim zarzutem zostałem uraczony przy okazji dobrania przez tegoż polityka do koalicji Andrzeja Leppera. Zarzuty braku poszanowania dla tytułów akademickich przy wyborze politycznym pojawiają się więc zewsząd. Janusz Korwin-Mikke na przykład uważa, że demokracja dlatego jest beznadziejnym ustrojem, ponieważ głos dwóch lumpów spod budki z piwem (ha, kto dziś pamięta budki z piwem? Nawet ja ich nie pamiętam, bo już w latach 70. je polikwidowano w naszym kraju) przeważa głos jednego profesora uniwersytetu. Oczywiście zgadzam się z Korwinem-Mikke, że demokracja najlepszym ustrojem nie jest, ponieważ głosy ludzi głupich zawsze przeważą głosy ludzi mądrych. Tych ostatnich jest bowiem w każdym społeczeństwie dużo mniej niż tych pierwszych. Niemniej przykład tych lumpów i profesora do najfortunniejszych nie należy.

Polityka bieżąca, a nie żadna tam historia polityki czy politologia, to zjawisko, gdzie wszystko zdarza się po raz pierwszy. Niby zjawiska są podobne do tych już kiedyś zaistniałych, niby czasami coś tam przewidujemy, ale tak naprawdę każda sytuacja jest nowa. Czy nam się to podoba czy nie, czy przestudiowaliśmy tysiące stron na temat kryzysów gospodarczych, czy też nie, każda następna recesja w gospodarce światowej nas mniej lub bardziej zaskakuje. Z pewnością zawsze pojawiają się ludzie, którzy jakieś zjawisko typu niezadowolenie społeczne przewidzą (to akurat jest najłatwiejsze), a potem z gorzkim uśmiechem tryumfują „a nie mówiłem?”, ale kiedy tylko oni sami są postawieni na stanowisku wymagającym podejmowania decyzji, popełniają takie same błędy jak ci, których dotychczas krytykowali.

Michal Korybut Wiśniowiecki był to król polski, którego wybrano po bardzo niepopularnym Janie Kazimierzu (wbrew Sienkiewiczowi, nawet po szwedzkim „potopie” mało kto go w Polsce kochał), bo po pierwsze chciano, by na tronie zasiadł „Piast”, a więc Polak, a nie żaden król z importu, po drugie był to syn słynnego pogromcy Kozaków księcia wojewody ruskiego Jaremy Wiśniowieckiego, a po trzecie był to młodzieniec wielce wykształcony, władający podobno sześcioma językami. Młody książę bowiem ukończył Jezuickie Kolegium w Nysie, a potem studiował na Uniwersytecie w Pradze. To o nim jednak złośliwcy komentowali, że „mówi sześcioma językami, ale w żadnym nie ma nic do powiedzenia”. Historycy w większości negatywnie oceniają króla Michała, często przypisując mu zniewieścienie i dewiacje seksualne. Trzeba oczywiście brać też pod uwagę fakt, że nieprzychylne temu władcy źródła pochodzą z otoczenia późniejszego króla, Jana III Sobieskiego, który od samego początku był Korybuta Wiśniowieckiego zaciekłym wrogiem. Niezależnie jednak od tego, czy opinie były mniej lub bardziej krzywdzące, faktem pozostaje, że wykształcenie synowi wielkiego pogromcy Chmielnickiego niewiele we władaniu pomagało.

Czy ktoś się na przykład zastanawiał nad edukacją Jana Sobieskiego? Władca ten, owszem, uczęszczał do Akademii Krakowskiej, gdzie studiował na Wydziale Filozoficznym, już wcześniej skutecznie opanowując kilka języków obcych, natomiast to, dzięki czemu zdobył swoją sławę i w rezultacie władzę, czyli umiejętności dowódcze, nabył biorąc udział w wojnach. Umiejętności zdobyte podczas nauki w Kolegium Nowodworskiego, a później w Akademii z pewnością uczyniły z niego świetnego mówcę, co z pewnością przyczyniło się do pozyskiwania zwolenników. Dlaczego jednak nie do końca politycznie wykorzystał zwycięstwo pod Wiedniem? Dlaczego nie udało mu się umocnić pozycji monarchy w coraz bardziej anarchizującym się ustroju Rzeczypospolitej? Jednym słowem, dlaczego będąc geniuszem w jednej dziedzinie, w innej do końca sobie nie radził?

Odpowiedź nie wydaje się zbyt skomplikowana – istotą ludzką był po prostu, a nie ma ludzi nieomylnych, ponieważ każda sytuacja, jaka nas spotyka, jest nowa. Jeżeli przypomina taką, którą już znamy, to wspaniale, ponieważ możemy wykorzystać swoją wiedzę i doświadczenie. Problem w tym, że historia się NIGDY nie powtarza, wbrew popularnemu powiedzonku. Gdybyśmy struktury ludzkich zachowań porównali do fraktali, moglibyśmy rzec, że minimalne przekształcenie jednego drobnego elementu prowadzi do sytuacji, w której owszem cały schemat się niby prawie dokładnie powtarza, ale to „prawie” robi właśnie tę kolosalną różnicę.

Nie chcę przez to oczywiście powiedzieć, że wiedza i umiejętności są politykowi zbędne. Wręcz przeciwnie! Dobremu politykowi potrzebna jest przede wszystkim inteligencja, a jedną z definicji inteligencji jest „radzenie sobie w sytuacjach nowych”. Trzeźwy osąd sytuacji to warunek wstępny, żeby sobie z nią poradzić. Dlatego wiedza i to najlepiej zarówno fachowa w danej dziedzinie, jak i wszechstronna dająca wyobrażenie o ogólnym kontekście jest niezbędna. Potem znowu wiedza jest niezbędna, żeby po właściwej diagnozie zastosować właściwe środki. Politycy, jakich znamy często wykładają się już na pierwszym etapie niewłaściwie oceniając problem i jego wagę. Rozwiązania natomiast, jakie stosują są najczęściej tak chaotyczne i tragicznie błędne, że „lumpy spod budki z piwem” często się dziwią, że mogli je zastosować ludzie z jakimkolwiek wykształceniem. W wielu sytuacjach politycznych bowiem czasami zwykły cwaniacki instynkt byłby lepszy od propozycji o pozorach naukowości.

Zastosowanie wiedzy w praktyce to przede wszystkim domena ludzi biznesu i menadżerów. To oni są tak naprawdę wyćwiczeni w grze, gdzie codziennie ryzykuje się wszystkim. Życie ich weryfikuje okrutnie (o ile nie są postawionymi przez swoje partie dyrektorami spółek państwowych), a ci, którzy się utrzymują na powierzchni i pną się w górę, to ludzie, którzy naprawdę muszą posiadać ogromną wiedzę, wielkie umiejętności interpersonalne, oraz niezwykłe wyczucie sytuacji.

Nie można powiedzieć, że nie ma takich profesorów. Z definicji są to jednak ludzie, którzy „się przyglądają” (theoreo – przyglądam się) zjawiskom i je opisują. Niektórzy są „na pierwszej linii frontu”, czyli faktycznie badają same zjawiska, ale wielu swoją karierę zawdzięcza przede wszystkim studiowaniu dzieł swoich starszych kolegów (ba, żeby zostać profesorami przede wszystkim muszą poznać setki nazwisk swoich starszych kolegów zajmujących się tą samą dziedziną). Niewątpliwie długotrwała obserwacja danego zjawiska daje podstawę do wykrywania pewnych prawidłowości i do wyciągania wniosków. Czy jednak wnioski te pasują do każdej przyszłej sytuacji? Gdyby tak było, politycy byliby nam w ogóle niepotrzebni, a naukowcy staliby się tylko depozytariuszami raz odkrytej prawdy, bowiem mielibyśmy oto już gotową maszynkę do rozwiązywania problemów. Tak się nie jednak dzieje i to właśnie tylko z tego względu, że drobne przekształcenie jednego z elementów układanki prowadzi do nowego fraktalu, a więc do sytuacji, która się okazuje nieprzewidywalna.

Profesorowie ekonomii dyskutują pewne zjawiska od lat i nadal są zaskakiwani kryzysami gospodarczymi, albo przynajmniej ich rozmiarami czy też charakterem. Niektórzy z nich są w tej komfortowej sytuacji (jako naukowcy), że rządy (na całym świecie) pozwalają im weryfikować swoje teorie na żywych organizmach swoich obywateli, co często kończy się dla tych ostatnich tragicznie.

Nie można więc jednoznacznie powiedzieć, że akademicki tytuł gwarantuje najwyższą jakość podejmowanych decyzji. Niestety w ogóle nie ma takiego czynnika, który by mógł taką gwarancję dać.

O wątpliwej rozrywce knajpianych spotkań przy piwie

2012-01-04T11:14:00.001+01:00

Chodzenie do kafejek, barów i restauracji kojarzy mi się przede wszystkim z wakacjami. Moja formacja odbywała się w epoce Gierka i Jaruzelskiego, kiedy ludzie z „porządnych domów” „po knajpach się nie szlajali”, tylko jadali „porządne” posiłki przygotowane w domu. W domach natomiast „porządna” gospodyni używała produktów naturalnych, oczywiście dostępnych w sklepach i na rynkach (mam na myśli targowiska na świeżym powietrzu). Kiedy w jakiejś dzisiejszej reklamie matka mówi córce, że używania kostek rosołowych nauczyła ją babcia, bo to taka rodzinna tradycja, mam ochotę zastrzelić copywritera, ponieważ na coś takiego moje ś.p. mama i babcia przewróciłyby się w grobach. Oczywiście używano kostek rosołowych, ale rozpytałem wiele kobiet starszego pokolenia, czy w latach 70. używały takich produktów i każda się na to oburzyła. Porządna gospodyni nawet makaron robiła sama, choć była to czynność czasochłonna i pracochłonna.

Piszę o tym, żeby zilustrować poglądy środowiska, w jakim się wychowałem. Posiłki w domu, a jak spotkanie z przyjaciółmi, to też w domu. Oczywiście inna sprawa, że w tamtych czasach nikt się nie musiał zapowiadać, żeby wpaść do kogoś z wizytą. Jeśli znajomi chcieli odwiedzić innych znajomych, to po prostu do nich szli, a ci się cieszyli z tej wizyty (no, chyba że udawali, bo tak przecież nieraz bywało). Nie było komórek, a i telefon stacjonarny nie był wcale tak powszechny. Tak przy okazji – można się było nie doczekać na założenie telefonu, ale za to kiedy się go już miało, korzystanie z telefonii było bardzo tanie. Ludzie gadali godzinami w ramach abonamentu, zaś za Gierka rozmowa z automatu telefonicznego kosztowała najpierw 50 gr, a potem jej cena wzrosła do złotówki, co i tak było bardzo tanio, bo za tę złotówkę można było gadać nawet i dwie godziny.

Czuję, że ze spójnością dzisiejszego wpisu będę miał problem, bo choć temat mam całkiem określony, wspomnienia z dzieciństwa i młodości zawsze sprowadzają mnie na boczne tory.

Próbuję więc wrócić do dyscypliny w tekście.

W owych latach 70. i 80. kpiliśmy z Niemców, że mimo iż tacy bogaci to gościnni wcale nie są. Wyciągaliśmy wnioski, że może dlatego są bogaci, bo nie są rozrzutni, bo nie panuje u nich polska zasada „zastaw się a postaw się”. Kiedy mój stary kumpel Czarek wyemigrował do Niemiec i został kiedyś przez swojego kolegę z pracy (rodowitego Niemca) zaproszony do domu, zaczął z niego okrutnie kpić: „Nie, nie przyjdę, bo nie chcę ci robić kłopotu. Ja tam wiem, że wy Niemcy to się lubicie spotykać w knajpach, więc do twojego domu nie pójdę”. Tak się Czarek przekomarzał, choć akurat ten Niemiec to jeden z najsympatyczniejszych ludzi, jakich poznałem i do domu zapraszał szczerze.

Moda na spotkania w knajpach dotarła do Polski. Młode pokolenie, wychowane w kulturze przesiadywania w pubie nad kuflem piwa, praktycznie nie wyobraża sobie innego sposobu spożywania tego napoju. Dziwi mnie jednak, że ludzie mojego pokolenia, czyli takie same twory lat 70. i 80. jak ja, proponują spotkanie mojej żonie czy mnie gdzieś w knajpie. „Ach nie będę ci przecież się zwalać na głowę do domu, spotkajmy się w jakiejś knajpce”. Właściwie moja żona stała się częstszą bywalczynią współczesnych lokali gastronomicznych, ponieważ co jakiś czas wraz ze swoimi koleżankami z pracy chodzą sobie na takie „babskie” pogaduchy przy piwie. Oczywiście jesteśmy zapracowani, czasu mamy niewiele, a przyjęcie gości w domu może być kłopotliwe, ale ja nadal wolę, kiedy goście przychodzą do nas, niż chodzić do miejsca „neutralnego”, czyli tak naprawdę „obcego”! Pomijając aspekt finansowy, bo przecież za jedno piwo w pubie można kupić trzy takie same w sklepie i wypić je przy zdrowym posiłku przygotowanym w domu, dochodzi szereg czynników, które sprawiają, że nie przepadam za spotykaniem się w lokalach gastronomicznych dla samego spotykania się. Owszem, kiedy wiem, że np. w jednej z knajpek przy Rynku Kościuszki odbywa się jakaś impreza muzyczna – czemu nie? W wakacje? Jak najbardziej, bo jak wspomniałem na wstępie, restauracje kojarzą mi się z dzieciństwa tylko z wakacjami.

Spróbuję teraz przejść do sedna sprawy. Otóż wielu moich dobrych znajomych uważa, że spotykanie się w pubie jest świetną rozrywką i kto tego nie robi, ten ma po prostu smutne życie. Przypomniał mi się epizod z Kubusia Puchatka, w którym to wszyscy przyjaciele Kłapouchego, czyli wiecznie smutnego osiołka, chcieli go rozweselić wymyślając najrozmaitsze rozrywki. Biedny Kłapouchy przy każdej takiej próbie męczył się i stresował, bowiem najlepiej się czuł siedząc sobie spokojnie i rozmyślając. Nie można nikogo uszczęśliwiać na siłę.

Ja przy pomocy długiego wstępu na temat wychowania w latach 70. i 80. ubiegłego stulecia próbuję zbudować jakieś szersze podłoże dla zrozumienia swojej własnej postawy, czyli tego, że oprócz wakacji, nie przepadam za odwiedzaniem lokali gastronomicznych. Podstawowa prawda jest jednak taka, że ja się na takich knajpianych spotkaniach ze znajomymi strasznie nudzę. Jeżeli sącząca się w tle muzyka nie jest zbyt głośna lub irytująca i nie przeszkadza w rozmowie (bo i tak bywa), to i tak niezbyt dobrze się czuję, kiedy siedzę w gronie powyżej pięciu osób, piję powoli jakiś napój i rozmawiam … o niczym. A tak najczęściej wyglądają te wspaniałe spotkania przy piwie. Owszem, kiedy spotkam przyjaciela, którego dawno nie widziałem, to mogę faktycznie w takiej knajpie posiedzieć i kilka godzin, bo mamy sobie dużo do powiedzenia. Kiedy jednak jakiś młodszy kolega czy koleżanka wyciągają mnie na piwo, twierdząc, że nie należy być smutasem tylko się trochę rozerwać, odczuwam do takiego zaproszenia wielką rezerwę, ponieważ najczęściej jest tak, że się siedzi i ględzi nie wiadomo o czym. Podjęcie jakiegoś poważniejszego tematu jest nie na miejscu, bo przecież jesteśmy tu, żeby się rozerwać. Pozostaje więc jakieś bla bla bla, typu setne wspomnienie tej samej imprezy, gdzie ktoś się śmiesznie zachował (no fajnie, za pierwszym razem wspomnienie tego było śmieszne, ale po raz n-ty?), albo parę uwag o współczesnej muzyce popowej.

Polska jest wolnym krajem, jak mawiają Amerykanie, i każdy ma prawo bawić się tak jak chce. Jestem człowiekiem tolerancyjnym, więc rzesze piwoszy spędzających wolne chwile w pubie mi nie przeszkadzają. Muszę jednak stanowczo stwierdzić, że jest to rozrywka nie dla mnie, ponieważ, mówiąc otwarcie, nie jest to dla mnie żadna rozrywka.

Co innego w wakacje ;)

Czym się kierować, czyli różne drogi do celu

2012-01-03T13:21:00.003+01:00

Rozmaite są ścieżki dochodzenia do rzeczy wielkich i jeśli ktoś podaje proste recepty w postaci łatwych do zastosowania algorytmów postępowania, dopuszcza się nadużycia. Prawda jest bowiem taka, że choć faktycznie można wyróżnić pewne cechy charakteru ludzi sukcesu, które wydają się stałe, zaś ludzie ich pozbawieni wydają się skazani na niepowodzenie, to porównanie różnych karier ludzi, których nazywamy ludźmi sukcesu, jasno pokazuje, że wcale nie muszą być podobne.

Niektórzy twierdzą, że do osiągnięcia sukcesu wystarczy robić to, co robili ci, którzy już ten sukces osiągnęli. Być może jest tak w przypadku sukcesu w handlu ziemniakami lub innymi towarami pierwszej potrzeby. Konkurencja jest tam olbrzymia, ale jeżeli jakiś „mistrz” branży udostępni nam historię swojego życia, to być może uda nam się ją powtórzyć. Jednakowoż przy wszelkich spektakularnych sukcesach wynikających z twórczej zmiany oblicza naszej planety, tępe naśladownictwo może prowadzić do wielkiego rozczarowania i śmieszności. Nie można być drugim Henrym Fordem, Stevem Jobsem czy Billem Gatesem. Niejednokrotnie pisałem jak bardzo drażni mnie nazywanie kogoś nazwiskiem człowieka o światowej sławie poprzedzonym przymiotnikiem „polski/a”. Jest to żałosne, ponieważ wskazuje, że człowiek taki jest tylko czyimś odbiciem i to bladym. Prawdziwi ludzie twórczego sukcesu nie potrzebują porównań do jakichś wzorów, bo sami są niepowtarzalni.

Niedawno przygotowałem ćwiczenia z rozumienia ze słuchu dla swoich studentów, które oparłem o wykład Steve’a Jobsa na Uniwersytecie Stanford. Opowiedział trzy historie ze swojego życia. Jedną z nich nazwał „łączenie punktów”, co było nawiązaniem do prostej łamigłówki polegającej na łączeniu punktów liniami, co w rezultacie daje obrazek. Nie wiem, czy dzisiaj w czasopismach dla dzieci coś takiego drukują. Za moich czasów z pewnością tak było. Oczywiście Steve Jobs użył tego zwrotu jako metafory. Chodziło mu bowiem o to, że spotykają nas w życiu pewne rzeczy (punkty), które dopiero z perspektywy czasu możemy ze sobą powiązać i ułożyć sobie klarowny obraz tego, co nas doprowadziło do sytuacji, w której się aktualnie znajdujemy.

W przypadku Steve’a Jobsa jednym z takich punktów były jego studia, które porzucił po pół roku, stwierdziwszy, że jego przybrani rodzice wydają na nie fortunę, a on i tak z nich nie skorzysta. Co ciekawe jednak, nie przestał chodzić na kurs typografii. Uczęszczał na niego przez 18 miesięcy tylko dlatego, że zajmowanie się krojami czcionek wydało mu się bardzo atrakcyjne. Jak sam przyznał, nie miał wówczas zielonego pojęcia do czego mu się taka wiedza może przydać. Chcę to w tym momencie szczególnie podkreślić, ponieważ zarówno ja sam, kiedy byłem młody, jak i kolejne pokolenia uczniów i studentów, których uczyłem, niejednokrotnie zadają pytanie „A po co mi to? Do czego mi się to przyda w życiu?” Steve Jobs kompletnie nie wiedział do czego mu się przyda znajomość różnego rodzaju kroju czcionek, kiedy się ich uczył.

Ta wiedza przyszła po kilku latach, kiedy już opracowywał oprogramowanie dla swoich komputerów, w którym zastosował piękne kroje czcionek. Nagle jeden z punktów połączył z innym punktem i wyszła mu nowa jakość. Ważne jest jednak to, co powiedział w Stanfordzie, a mianowicie, że „punkty można łączyć wyłącznie patrząc wstecz, a nie w przód”. Te słowa wskazują na to, że Jobs nie wierzył w prekognicję, ale przede wszystkim świadczą o tym, że wcale nie miał od początku do końca jakiejś genialnej wizji swojego przyszłego przedsięwzięcia. To wszystko znaczy, że w jego życiu pojawiały się różne punkty, ale z samego tego faktu jeszcze nic nie wynika. Dopiero ich łączenie w pewną całość zaczęło owocować sukcesami. Ludzie naprawdę twórczy potrafią bowiem w genialny sposób wykorzystać to, co umieją, niekoniecznie pytając uprzednio po co to umieją. W tym wypadku pytanie „Do czego mi się to przyda?” z góry założoną odpowiedzią negatywną („do niczego!”) jest metodologicznie błędne, ponieważ prawidłowe pytanie brzmi „Jak by tu wykorzystać tę wiedzę?” Innymi słowy, „Jak powinienem połączyć te punkty, które na swojej drodze już minąłem, żeby nic się nie zmarnowało?”

Zupełnie inna była droga Soichiro Hondy, który najpierw założył swoją firmę motoryzacyjną, a dopiero potem, po dojściu do pewnego etapu, na którym zabrakło mu wiedzy na temat technologii, zapisał się na Politechnikę w Osace, aby niezbędną wiedzę nabyć. Tam dość szybko podpadł wykładowcom przedmiotów, na które nie chodził, ponieważ tej konkretnej wiedzy, którą oni oferowali akurat on nie potrzebował. Chodził tylko na te zajęcia, z których wiedzę chciał wykorzystać do swoich bardzo ściśle sprecyzowanych celów. Zanim go skreślono z listy studentów, zdążył się nauczyć czego potrzebował i wdrożyć to w życie w swojej fabryce. Na dyplomie mu nie zależało.

Soichiro Honda od samego początku wiedział czego chce i co mu do osiągnięcia celu będzie potrzebne. Człowiek o tak klarownej wizji może sobie pozwolić na odrzucenie tego, co wg niego jest zbędne. Niewątpliwie tak precyzyjnie określony cel i niesamowita wiara w jego osiągnięcie w młodym wieku to olbrzymi atut. Wystarczy się jednak rozejrzeć wśród ludzi nie tylko młodych, ale i tych w sile wieku czy zupełnie starych, żeby się przekonać, że jakieś 95-99% z nas takiego daru nie posiada. Większość z nas miota się między własnymi niesprecyzowanymi pragnieniami a „dobrymi” acz sprzecznymi między sobą radami ze strony rozmaitych bardziej lub mniej życzliwych osób.

Dlatego wydaje mi się, że przykład Steve’a Jobsa jest bardziej „ludzki” i „dla każdego”, ponieważ każdy z nas jest w stanie w pewnym momencie się zatrzymać i „połączyć punkty”, czyli wszystko to, co do tej pory w życiu robił i się nauczył. Steve Jobs w swojej mowie do studentów Uniwersytetu Stanford zachęcał ich, żeby byli szaleni i żeby realizowali własne życie i własne marzenia, a nie cudze. To jest bardzo ważne, ponieważ, jak pisałem wczoraj, wielu z nas zdawszy sobie sprawę, że realizujemy już nie nasz plan tylko przychodzący do nas z zewnątrz, podświadomie się buntuje i torpeduje własne działania, na poziomie świadomym dziwiąc się własnej porażce. Odgadnięcie jednak tego, jakie są nasze prawdziwe pragnienia nie jest łatwe. Trzeba mieć naprawdę silną osobowość, żeby być w stanie odrzucić to, co nam oferują, najczęściej w zupełnie dobrej wierze, rodzice, nauczyciele, wykładowcy, czy szefowie w pracy. Trzeba mieć dużo odwagi, żeby rzucić np. ciepłą choć nudną i wcale nie najlepiej płatną posadkę i zacząć realizować swoje własne plany.

Na koniec zacytuję słowa samego Steve’a Jobsa, który mimo wszystko zachęca nas, żebyśmy to zrobili:

Pamiętanie o tym, że kiedyś umrzesz jest najlepszym sposobem jaki znam na uniknięcie myślenia o tym, że masz cokolwiek do stracenia. Już teraz jesteś nagi. Nie ma powodu, dla którego nie powinieneś żyć tak, jak nakazuje ci serce.

O destrukcyjnym wpływie "moralnego wsparcia"

2012-01-02T07:50:00.000+01:00

Od dawna zastanawia mnie na ile jesteśmy w stanie cokolwiek zaplanować i co tak naprawdę determinuje realizację naszych planów. Zauważyłem u siebie samego, że często jest tak, na szczęście z wiekiem coraz rzadziej i to jest pocieszające, bo wskazuje na to, że jednak się czegoś uczymy, że sami nie wiemy czego chcemy, albo że wydaje nam się, że czegoś chcemy, a tak naprawdę wcale nam na tym nie zależy, lub przynajmniej bardzo mało.

Lubimy się oszukiwać i to jest fatalny błąd, ponieważ w tym samym czasie ci, którzy odpowiednio wcześnie zdają sobie sprawę z tego, czego naprawdę chcą i „rozpisują” sobie swój plan na realistyczne etapy, osiągają bardzo wiele, podczas gdy my, marzyciele oszukujący samych siebie, przeżywamy frustracje, podczas, gdy tak naprawdę sami jesteśmy sobie winni.

Do zabawnych, choć czasami również smutnych, sytuacji dochodzi, kiedy wydaje nam się, że chcemy coś osiągnąć, ogłaszamy to całemu światu, a wszyscy znajomi nas w tym wspierają. Wspaniała sprawa, nieprawdaż? Otóż wcale nie. To jedna z tez z podręczników osiągania sukcesu i jeżeli naprawdę sami, na wszystkich poziomach świadomości, jesteśmy przekonani o tym, że cel nasz naprawdę chcemy osiągnąć, takie wsparcie faktycznie może być pomocne. W wielu przypadkach przynosi jednak tragiczne skutki.

Otóż uważam, że każdy ma swój rytm działania oraz priorytety. Zakładając, że ogłaszamy światu, że chcemy coś osiągnąć bez określania czasu, co zresztą wskazuje, że sami nie jesteśmy zbyt zdeterminowani i prawdopodobnie sami siebie oszukujemy, i że wszyscy członkowie rodziny, przyjaciele i znajomi zaczynają nas swoim życzliwym wsparciem „poganiać”, w naszej podświadomości następuje bunt i zaczynamy działać autodestrukcyjnie. Może nawet dojść do tak paradoksalnej sytuacji, że w pewnym momencie mamy ochotę wezwać cały świat, żeby się od nas odczepił, bo my już zmieniliśmy nasze plany i nie chcemy już realizować celu, który ogłosiliśmy jakiś czas temu. Czasami jest to kwestia tego, że faktycznie sami do końca nigdy nie byliśmy przekonani o tym, czy naprawdę chcemy ten cel osiągnąć, ale często jest to kwestia tempa, które w naszym przypadku jest wolniejsze, natomiast wszelkie próby przyspieszenia prowadzą do katastrofy całego planu.

Jedna z naszych koleżanek przypomniała nam podczas imprezy sylwestrowej, jaka odbyła się w naszym mieszkaniu, opowiadanie Marka Hłaski pt. „Pętla”, w którym główny bohater – alkoholik, wzorowany zresztą na Władysławie Broniewskim, oznajmia, że przestaje pić. Rozdzwaniają się telefony z gratulacjami, z „poklepywaniem po plecach” i ze słowami wsparcia. Owo wsparcie tak znane z amerykańskich filmów o anonimowych alkoholikach (Polacy chyba takich filmów nie kręcą), w tym przypadku okazało się zabójcze. Protagonista „Pętli” czuje się tak przytłoczony owym „wsparciem”, że popełnia samobójstwo. Tytułowa pętla to nie tylko ten kawałek sznura, na którym się powiesił, ale również metafora tego wsparcia, który przytłacza człowieka do tego stopnia, że zaczyna tracić wiarę w kontrolę nad samym sobą.

Działa tu bowiem kolejny czynnik, a mianowicie poczucie decydowania o sobie samym. Jeżeli sam sobie coś zakładam, a realizacja tego celu zależy tak naprawdę tylko i wyłącznie ode mnie, to nawet życzliwe „ponaglenie” ze strony przyjaciela, odbieramy jak inwazję na nasz obszar ściśle prywatny i automatycznie się przeciwko niemu buntujemy. Jeżeli jeszcze ktoś życzliwie mówi nam, żebyśmy mniej zajmowali się tym, czym się akurat zajmujemy (bo akurat to nam daje w danym momencie większą satysfakcję), a skoncentrowali się na ogłoszonym przez nas celu, odczuwamy to tym bardziej boleśnie, a życzliwość tej rady poddawana jest przez nas w wątpliwość. Paradoks polega na tym, że takie „wsparcie” prowadzi do wyparcia się własnego celu, ponieważ odnosimy wrażenie, że nie jest on już właśnie nasz własny, tylko przychodzi do nas z zewnątrz i jest brutalną próbą narzucenia nam cudzej woli.

Trafiłem kiedyś na bloga, w którym pewien młody człowiek napisał, że jego planem jest zostać milionerem, a ogłasza to dlatego, że kiedy coś się ogłosi całemu światu, człowiek nabiera silniejszej motywacji do realizacji swojego planu, ponieważ dodatkowo jest mu głupio wobec owego całego świata, jeżeli go nie zrealizuje. Oczywiście życzę temu człowiekowi sukcesów, ale musimy zdać sobie sprawę, że nie każdy funkcjonuje w ten sposób.

Nie piszę tutaj o negatywnych reakcjach rodziny i przyjaciół, ponieważ takie również występują po ogłoszeniu naszego ambitnego planu. Wiemy, że bardzo często nasi najbliżsi potrafią stać się naszymi najgorszymi wrogami, którzy nas chcą odwieść od dążenia do naszego celu. To jest cały skomplikowany mechanizm. Dla spójności tego tekstu nie chcę się jednak teraz tym zajmować. Piszę o życzliwości i szczerze dobrych chęciach, które potrafią wszystko zniszczyć.

Z doświadczenia własnego wiem, że mnie najlepiej wychodzą plany krótkoterminowe, realistyczne, które realizuję razem z moją żoną. Jeśli sobie np. zaplanowaliśmy jakieś ciekawe wakacje, to zawsze nam się udało na nie wyjechać. Jest to oczywiście kwestia charakteru. Wielkie sukcesy odnoszą bowiem ludzie, którzy potrafią zakładać cele długoterminowe, są w stanie rozpisać je na etapy, które są w zasięgu ręki, którzy są na tyle elastyczni, że nie załamują się porażką któregoś z etapów, ponieważ nie tracą z oczu celu głównego. Ich wiara w tenże cel jest tak wielka, że właściwie tzw. moralne wsparcie z zewnątrz jest im obojętne. Generalnie jednak wsparcie jest bardzo potrzebne, ale nie ze strony przyjaciół, którzy sami bezpośrednio w nasz plan nie są zaangażowani, ale ze strony ludzi, których przekonamy do współpracy z nami i którzy utożsamią się z naszym celem podporządkowując się naszej wizji, albo ją twórczo wzbogacając (tutaj znowu pewne drobne zastrzeżenie – trzeba być bardzo ostrożnym, żeby nie prześcignąć pomysłodawcy, bo jego urażona ambicja może się znowu obrócić przeciwko samemu celowi). Poklepywanie po plecach i słowa otuchy ze strony osób postronnych, tak samo jak zniechęcanie z ich strony do realizacji planu, nie mają dla takiego człowieka żadnego znaczenia. Wymaga to pewnych cech charakteru i umiejętności radzenia sobie w pewnych sytuacjach interpersonalnych, które wielu „normalnym” ludziom będą się wydawać egoizmem, czy wręcz bezdusznym draństwem. Takie są jednak koszty sukcesu, który wielu docenia dopiero po jego osiągnięciu.

Kilka chaotycznych myśli na koniec starego roku

2011-12-31T15:07:00.002+01:00

Nadchodzi umowna data zmiany roku. Umowna, ale jednak dla każdego z nas niezwykle ważna, bo oto pewni ludzie, których osobiście nie znam, umówili się, że praktycznie za wszystko w nadchodzącym roku zapłacimy więcej i to bardzo odczuwalnie więcej, niż w roku mijającym, natomiast płace nie tylko nie wzrosną, ale w wielu dziedzinach wręcz zmaleją. Zmiany własnościowe, niż demograficzny (w szkolnictwie wyższym), tudzież restrukturyzacje w wielu firmach w celu poczynienia oszczędności, przyczynią się do utraty pracy przez wielu. W tym samym czasie pewni ludzie umówili się, że Polska naruszy swoje żelazne rezerwy w celu udzielenia pożyczki Bankowi Światowemu (ciekawe na jaki procent i kiedy Bank Światowy tę pożyczkę zwróci), żeby ten mógł pomagać Grecji, Włochom i może również w późniejszym etapie Hiszpanii i Portugalii wyjść z kryzysu. Krajom, w których nadal ludziom żyje się o wiele lepiej niż Polakom w Polsce.

Polski minister spraw zagranicznych, który jako produkt firmujący prezydencję Polski w Unii Europejskiej zaproponował węgierskie wina, wezwał Berlin do aktywniejszej polityki na rzecz zacieśniania więzów między państwami w ramach Unii, czyli do przystąpienia do kroków w kierunku europejskiego super-państwa. Wbrew entuzjazmowi pewnych kół w Polsce (tudzież wielkiemu oburzeniu ze strony prawicy), oraz poklaskowi ze strony części społeczeństw Zachodu, przemówienie Radosława Sikorskiego nie miało żadnego znaczenia, ponieważ nasz minister przemawiał jakby nie rozumiał, że od podejmowania decyzji w UE są przywódcy najsilniejszych państw, czyli Niemiec i Francji. Wielka Brytania zdaje się, że się „wyautowała” na własne życzenie, ale myślę, że z całą pewnością wyjdzie na tym lepiej, niż Polska, która spadła do roli „pożytecznej idiotki” w polityce, o której sama ma niewielkie pojęcie, a wpływu żadnego. O Niemcach można mówić różne rzeczy, ale osobiście nadal uważam, że są to ludzie, którzy postępują bardzo mądrze, a mianowicie zawsze dbają o interes swojego kraju i własnych obywateli. Donald Tusk może to nazywać „egoizmem narodowym”, ale jest to żałosne, zwłaszcza w kontekście, w którym wychodzi na to, że on sam woli zrezygnować z interesów Polaków i zadbać o interesy Greków. Postawa iście chrześcijańska, można by rzec, ale taka postawa jest w jakimś stopniu godna pochwały, kiedy dzieje się na poziomie jednostek, a nie całych narodów. Jeśli już ktoś powinien rezygnować z jakichś egoizmów, to przede wszystkim politycy wobec własnych obywateli.

To, co w Polsce denerwuje mnie od 20 lat, to brak jakichś zmian, które można bez trudu podpatrzeć w krajach zachodnich (np. wyższe uczelnie, również prawie wszystkie prywatne, działają jak uniwersytety sowieckie; może niektóre szkoły w Warszawie poszły w kierunku reorganizacji i redefinicji wyższej uczelni w kierunku anglosaskim), natomiast bez trudu wdraża się innowacje, które nikomu do niczego nie są potrzebne. Biurokracja od czasów komuny ma się dobrze i nic nie zapowiada jej zmniejszenia. Drobni i średni przedsiębiorcy są gnębieni kretyńskimi przepisami i ograniczeniami, więc na rozruszanie legalnej przedsiębiorczości nie ma co liczyć.

Może zabrzmi to cynicznie, ale osobiście liczę na rozwój szarej strefy. Szara strefa jest w tym momencie jakimś pocieszeniem, ponieważ przypomniałem sobie lata komuny, kiedy to legalnie trzeba było wiele rzeczy „upolować” i odstać swoje w kolejce, ale nasi rodzice jakoś sobie radzili. Oczywiście sytuacja była nienormalna, kwitło łapówkarstwo i załatwianie po znajomości, tudzież wyprawy na wieś po mięso z nielegalnego uboju, ale dzięki tym wszystkim zabiegom dało się jakoś żyć.

Dla mnie osobiście najlepszym okresem w życiu były lata 90. ubiegłego stulecia. Komuna upadła, kupiłem mieszkanie za pieniądze wcześniej uzbierane i z tych otrzymanych w prezencie ślubnym, nie biorąc ani grosza kredytu. Nie czekaliśmy dziesięciu lat, jak to było za komuny, na własne mieszkanie. Na samochód wziąłem kredyt, ale bez problemu go spłaciłem i nie potrzebowałem żadnych talonów. Z dnia na dzień założyłem telefon. Potem doszedł komputer i Internet, a w końcu telefony komórkowe. Na początku lat 90. po raz pierwszy przez telefon zamówiłem pizzę, co sprawiło, że poczułem się jak bohater amerykańskiego filmu. Po beznadziejnej szarzyźnie lat 80. pierwsza dekada po upadku komuny jawiła mi się jako nieustanny postęp. Owszem były i trudności i wątpliwości, ale zarabiałem naprawdę nieźle, choć od 1997 na działalności gospodarczej (czyli jak to dziś mówią niektórzy „na umowach śmieciowych”). W tamtych czasach odszedłem z państwowej posady, żeby zająć się po prostu swoją pracą, a nie kretyńskimi papierkami i zebraniami, z których dla samego meritum mojej pracy nie wynika nic. Nie chciałem też wciągać się w personalne układy, jakich jest pełno we wszelkich firmach – czy to państwowych szkołach, czy prywatnych korporacjach.

Wszystkim chyba się wydawało, że cały świat idzie w kierunku jeszcze większego dobrobytu, choć oczywiście nie brakowało malkontentów. Moi rodzice, którzy po 1989 roku mieli dochody o wiele większe niż za komuny, cały czas krytykowali nowy system, z sentymentem wspominając socjalizm. Mnie osobiście wydaje się, że taka postawa jest analogiczna to tej z anegdoty o pewnej starszej damie z czasów restauracji (po upadku Napoleona I), która z rozrzewnieniem wspominała lata 1789-95. Na uwagę, że przecież wtedy szalała rewolucja, a jakobini masowo posyłali ludzi na gilotynę, owa dama odpowiedziała „Tak, ale ja wtedy miałam 18 lat!” Kiedy człowiek jest młody, inaczej odczuwa, ponieważ organizm funkcjonuje lepiej, a w związku z tym rozumuje również inaczej. Kiedy zaczyna szwankować zdrowie, automatycznie z sentymentem odnosimy się do czasów, kiedy czuliśmy się lepiej, choć na zewnątrz sytuacja mogła być wcale niewesoła.

Światowy optymizm uwieńczony pseudo-naukową rozprawą „Koniec historii” amerykańskiego intelektualisty Francisa Fukuyamy (odtąd do słowa „intelektualista” zacząłem podchodzić z większym dystansem), został zamordowany 11 września 2001 roku. W mojej głowie wszystko musiałem sobie przeorganizować. W Polsce natomiast na powierzchnię wypłynęło ugrupowanie braci Kaczyńskich i na moje kochane lata 90. wylało kubeł z odchodami. Okazało się, że ten cały mój optymizm i radość z życia w demokratycznym i wolnorynkowym świecie to była naiwność i głupota, ponieważ zarówno demokracja jak i wolny rynek okazały się ściemą starannie przygotowaną przez SB do spółki z agentem „Bolkiem” i Adamem Michnikiem.

Wszystko fajnie, pewne fakty zaczęły wchodzić na jaw i to do tego stopnia, że trudno im było zaprzeczyć, ale trudno też powiedzieć, że życia Polaka-szaraka potoczyłoby się inaczej pod rządami tych, którzy uważają się za prawdziwych niepodległościowców lub narodowców. Na tyle na ile znam historię, zmiana polegałaby na tym, że „legendą ‘Solidarności’” z pewnością byłaby ś.p. pani Anna Walentynowicz a nie pani Henryka Krzywonos (przedwczoraj znowu pojawił się w Onecie nagłówek z „legendą ‘Solidarności’”. Z ciekawości otwieram go no i oczywiście jasna sprawa – pani Henryka Krzywonos czemuś się zdziwiła, albo na coś tam zareagowała – od tej pory postanowiłem nie czytać artykułów z „legendą ‘Solidarności’” w nagłówku).

Rok 1989 był w moim prywatnym życiu przełomem pozytywnym. Naturalnie o wiele ważniejszy był rok 1991, kiedy to się ożeniłem i przeprowadziłem do Białegostoku. 2001 wstrząsnął mną i wydatnie zredukował optymizm co do pozytywnego rozwoju naszej planety. Słynny 2012 z tekstów ezoterycznych siejących panikę na temat końca świata, niekoniecznie przyniesie zagładę ludzkości, Ziemi czy kosmosu, ale z pewnością przyniesie radykalne zmiany w życiu nas wszystkich. Kiedy starsi ludzi mówią mi, „panie, przecież jest coraz gorzej i będzie jeszcze gorzej”, to wiem, że tak im się wydaje, ponieważ się starzeją (podobnie jak ja) i od pewnego wieku po prostu wiadomo, że z pewnymi sprawami z pewnością nie będzie już coraz lepiej, ale coraz gorzej. Ludzie ci jednak projektują odczucia własnych organizmów na sytuację ogólną. Jak dotąd spokojnie mogłem mówić, że „przecież nie będzie tak źle”. W tym roku nie stać mnie na taki optymizm. Na pewno odczujemy zmiany na gorsze. Trzeba jednak sięgnąć do doświadczeń z własnego życia – przecież naprawdę bywało już gorzej. Na wyżej wspomnianą uwagę starszych ludzi zwykle odpowiadam: „Wie pan/pani, będzie tak jak zawsze było w historii – jednym będzie lepiej, a innym będzie gorzej”, bo tak to zawsze działa. Bywają jednak epoki, że to „gorzej” jest szerzej odczuwalne niż w innych.

Nie chciałbym kończyć tego roku jakimś czarnowidztwem. Osobiście nadal wierzę w wolny rynek, a wiem, że jedynym obszarem, gdzie on naprawdę się rozwija i gdzie proste prawa popytu i podaży się sprawdzają w sposób wręcz podręcznikowy, jest tzw. szara strefa. Ludzie przecież będą chcieli i będą musieli jakoś żyć. Pewna moja ciotka w czasach komuny przy okazji jakiegoś nieszczęścia mawiała „Mój Boże, ludzie Oświęcim przeżyli, to i to możemy przeżyć”. Ja mogę powiedzieć, że ludzie przecież przeżyli lata 80., z tymi przysłowiowymi (ale tak naprawdę było!) pustymi półkami, więc przeżyjemy i rząd Donalda Tuska. Musimy się tylko nauczyć nie oglądać się na rząd, tylko pomagać sobie nawzajem i nawzajem od siebie kupować to, co możemy sobie nawzajem zaoferować. Czy wzywam do przestępstwa? Ależ skąd! Do wolnego handlu i wolnej przedsiębiorczości tylko wzywam.

Drodzy Czytelnicy mojego bloga! Dziękuję Wam serdecznie za to, że go odwiedzacie i czytacie moje teksty. Minęły już trzy lata odkąd postanowiłem dzielić się z Wami tym, co mnie nurtuje. Mam nadzieję, że w przyszłym roku nie zabraknie ciekawych tematów do refleksji. Przede wszystkim jednak życzę zarówno Wam jak i sobie, żeby ten dwa tysiące dwunasty był dla nas wszystkich rokiem dobrym i łaskawym, a jeżeli zechce nam przynieść jakieś gorzkie doświadczenia, obyśmy potraktowali je jako lekcje do odrobienia, po których będziemy mądrzejsi i poradzimy sobie ze wszystkimi problemami lepiej niż dotychczas. Wszystkiego najlepszego, moi Drodzy!

O biskupie przybywającym na koniu z Hiszpanii, czyli jeszcze raz o... Świętym Mikołaju

2011-12-27T13:47:00.001+01:00

Jak to u nas w Polszcze powiadamy "Święta, Święta i po Świętach", takoż się i w tym roku końca Świąt doczekaliśmy. W średniowieczu świętowalibyśmy aż do Trzech Króli, ale i tak u nas jest lepiej niż w USA, gdzie już 26 grudnia idzie się do pracy. Kilka dni temu pisałem o komercyjnym charakterze Bożego Narodzenia i o tym, jak to niektórzy ateiści-cichacze chcą pozbyć się samej nazwy tego święta. Jednym z elementów komercji jest Santa Claus, czyli wielki krasnolud w saniach zaprzężonych w latające renifery mieszkający na biegunie północnym, a wg Finów w Rovaniemi w Laponii.

Jakże odświeżający wydał mi się film, na który trafiłem podczas świątecznego przerzucania kanałów (w ramach odetchnięcia od obżarstwa). Otóż film był holendersko-belgijnski a traktował o chińskiej dziewczynce (element imigracji oczywiście - brak zrozumienia chińskich rodziców dla holenderskich obyczajów), która tak uwierzyła w świętego Mikołaja, że nie tylko zapragnęła dostać od niego żywego dużego konia, ale była święcie przekonana, że św. Mikołaj tę prośbę spełni. Tytuł tej produkcji to "Koń świętego Mikołaja" (w oryginale Het Paard van Sinterklaas - jak łatwo zauważyć, "koń" po holendersku to "Paard", co brzmi dziwnie, ale i tak lepiej niż w mowie Niemców, którzy na konia "pfe" powiedzieli i dlatego Pan Bóg ich nie uczynił dobrymi jeźdźcami a w piechocie kazał służyć).

Kto będzie chciał, to sobie do tego filmu dotrze i go obejrzy, jeżeli nie trafił na niego tak jak ja, natomiast to co jest istotne, to jak wygląda ten holenderski Mikołaj. Otóż jest to jednak cały czas biskup! Świadczy o tym strój pontyfikalny, pastorał w ręku i biskupia infuła z krzyżem na głowie. W kraju zdecydowanie protestanckim i to z protestantyzmem w wersji kalwińskiej, zachowała się tradycja episkopalna w formie zabawy dla dzieci. Święty biskup przyszedł w filmie do szkoły dnia 5 grudnia, a więc w przeddzień swojego katolickiego święta, a nie w Wigilię Bożego Narodzenia, co jest zresztą zgodne z tradycjami z innych krajów. Moja śp. Mama wspominała, że prezenty od Mikołaja odnajdywała pod poduszką 6 grudnia (najczęściej owoce, typu jabłka i orzechy, a już po wojnie mogły się trafić cukierki).

Co może nas zaskoczyć jeszcze bardziej to fakt, że holenderski Sinterklaas przybywa do niderlandzkich dzieci na koniu (sic! 1) z Hiszpanii (sic! 2). To, że św. Mikołaj jest biskupem to raczej dziwić nie powinno, bo przecież historyczny Mikołaj był biskupem Myrry znanym z podrzucania wiana niemajętnym pannom, żeby mogły wyjść za mąż. Myrra jednak leży w Azji Mniejszej, czyli w dzisiejszej Turcji! Skąd więc ta Hiszpania? Bardzo ciekawe są nie tylko same legendy, ale również historie owych legend, czyli historie tekstów, które przekazywane z ust do ust i z karty na kartę ulegały przekształceniom, zniekształceniom i odkształceniom tworząc zupełnie inne, nowe jakości.

O alkoholu w przedwojennych piosenkach

2011-12-25T12:08:00.001+01:00

Ponieważ jest już pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia i nawet ci najbardziej tradycyjnie nastawieni do życia katolicy mogą napić się wódki (po wigilijnym poście i suszy), przyszedł mi do głowy wujek mojej żony, który przy takich okazjach oprócz kolęd lubi zanucić tę czy inną przedwojenną piosenkę, która ze świętością niewiele ma wspólnego, a wręcz przeciwnie. Niestety zazwyczaj nikt wujka nie wspomaga, bo oprócz niego nikt nie zna tych tekstów, więc wujek rezygnuje po jednej zwrotce. Ponieważ dziś mamy YouTube, gdzie można znaleźć jeśli nie wszystko, to w każdym razie bardzo wiele, okazuje się, że ktoś udostępnił szereg przedwojennych szlagierów przegrywając je ze starych czarnych płyt, jeszcze nawet nie winylowych tylko szelakowych - stąd niestety liczne zakłócenia.

Kiedy wsłuchamy się w słowa owych utworów muzyki rozrywkowej dwudziestolecia międzywojennego, może nas zaskoczyć to, że nie były to wcale żadne grzeczne pioseneczki dla pensjonarek lub pań z kółka różańcowego, ale często stanowiły czystą propagandę pijaństwa i rozpusty. Ponieważ były śpiewane albo przez chóry rewelersów, albo przez tenorów operujących operową manierą, zderzenie tego nienagannego śpiewu z frywolnym tekstem wywołuje dziś dodatkowo efekt humorystyczny. Posłuchajmy więc przedwojennej zachęty do zabawy z alkoholem:

Po tylu kieliszkach oczywiście broń Boże niechaj nikt nie wsiada za kółko. Trzeba bowiem pamiętać, że przed wojną samochód był rzadkością, w związku z czym ludzie mogli sobie pozwolić na więcej.

Picie na smutki to zdaje się była przed wojną bardzo częsta recepta na problemy, co, jak dziś wiemy, jest rozwiązaniem najgorszym z możliwych. To dlatego jeszcze po wojnie Marek Hłasko napisał, że w Polsce, kiedy się widzi kogoś, kto się beznadziejnie upija, od razu się go usprawiedliwia, twierdząc, że "z pewnością ma kłopoty". Taki element kultury z fatalnymi skutkami dla zdrowia całych pokoleń i kraju jako całości. A wszystko przez pana Faliszewskiego.

Artysta ten posunął się nawet do tego, że wódkę przedstawiał jako najlepszy afrodyzjak i klucz do udanego seksu (didudiduda - taki przedwojenny eufemizm). Może i dzisiaj istnieją dziewczyny i kobiety, które lubią być podrywane przez pijanych facetów, ale chyba jednak w takich sytuacjach nie jest dobrze przesadzać z alkoholem.

Z tego, że jednak "wódka naród gubi" zdawali sobie sprawę rewelersi z chóru Juranda. Artyści byli prekursorami propagandy kultury zabawy przy piwie. Trudno mi powiedzieć, czy pana Faliszewskiego sponsorował producent "Wyborowej" (czyli przedwojenny państwowy monopol alkoholowy), a chór Juranda jakieś konsorcjum browarów, ale trzeba przyznać, że pieśniarze wkładali w wykonanie tych utworów całe serce i cały swój kunszt śpiewaczy.

W Święta nie grzech pokrzepić się dobrą wódeczką czy piwkiem, o ile człowiek nie przesadzi i o ile trzyma się z daleka od własnego samochodu - najlepiej przez kilka dni, żeby wszystko zdążyło wywietrzeć. Tymczasem wszystkim życzę wesołej świątecznej zabawy w gronie bliższej i dalszej rodziny. Na zdrowie!

Boże Narodzenie a sekularyzm (5)

2011-12-24T13:42:00.001+01:00

Jako agnostyk, lub, jak się ostatnio dowiedziałem z Wikipedii, „miękki ateista”, a przy tym człowiek zaznajomiony z warsztatem badawczym historyka, kompletnie nie wierzę w baśń o narodzeniu Jezusa podaną nam przez św. Łukasza. Fascynuje mnie jednak moc tego tekstu, który tak silnie oddziaływał na wiele narodów, zapładniając ich kulturę. Tradycja szopek, jasełek, wieczerz wigilijnych, czy uczt świątecznych, kolędy i pastorałki, a wszystko to przystosowane do specyfiki danej grupy etnicznej i narodowej, stanowi cenne dziedzictwo naszej części świata. Oczywiście zdając sobie sprawę z umowności daty, oraz z tego skąd ta data się wzięła, można powiedzieć, że święto to jest w dużym stopniu kontynuacją starych indoeuropejskich tradycji starszych od chrześcijaństwa.

Jestem dość sceptyczny wobec transcendencji, choć jakiejś jej formy nie wykluczam, ale zdaję sobie sprawę z siły powtarzania obrzędów. Jeżeli grupa ludzi wpada w pewien rytm cyklicznego powtarzania tych samych (a raczej takich samych, bo przecież te same być nie mogą, ale celowo napisałem „tych samych”) rytuałów, a rytuałem może stać się cokolwiek, jakiś gest, jakieś słowa, niekoniecznie mądre, ludzie odczuwają radość wykrycia pewnej prawidłowości we własnym życiu. Prawidłowość ta daje im poczucie robienia właściwych rzeczy we właściwym czasie, a to z kolei napełnia ich poczuciem bezpieczeństwa. Rytuały mogą mieć charakter religijny, ale wcale nie muszą. Ich potęga polega bowiem jedynie na powtarzalności. Ponieważ tak naprawdę „nic dwa razy się nie zdarza”, jak to napisała Wisława Szymborska, za wszelką cenę próbujemy oswoić rzeczywistość, w której przyszło nam żyć. Ponieważ polega ona na nieustannej zmienności, poszukiwanie czegoś statycznego i zakorzenionego stało się dla naszego pojmowania świata, zakorzenionego przede wszystkim w języku i jego metaforach priorytetem, czymś co sprawia, że możemy powiedzieć „Może niewiele wiem o świecie i o swojej przyszłości, ale wiem na pewno, że 25 grudnia nadejdzie Boże Narodzenie”. Mircea Eliade uważał, że powtarzalność rytuałów jest zabiegiem antyhistorycznym, ponieważ powtarzając w cyklicznych odstępach te same gesty i słowa, chcemy, by były to cały czas TE same (właśnie dlatego użyłem tego zwrotu powyżej), choć tak naprawdę są one tylko TAKIE same. Celem mszy w kościele jest dokładne odtworzenie sytuacji z Wieczernika, choć obawiam się, że z tego nie zdaje sobie sprawy nawet niejeden ksiądz.

Świat się jednak zmienia i nie ma też co rozpaczać, że tak się właśnie dzieje. Niektóre tradycje wygasają, czyli wymierają w sposób naturalny, kiedy nikomu już nie zależy na ich kultywowaniu. Inne są czasami brutalnie niszczone, często poprzez eksterminację ich depozytariuszy. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia z ludzką tragedią i ludzie dobrej woli buntują się przeciwko takim sytuacjom. Czasami nie czeka się jednak na naturalną utratę energii i mocy przyciągania pewnych tradycji, tylko próbuje się na siłę przyspieszyć ich wygasanie. Takie zachowanie powoduje szereg kontrowersji, jak choćby te przypadki w krajach anglosaskich, gdzie ktoś prowadzi „krecią” politykę stopniowej eliminacji elementu chrześcijańskiego ze świąt, które jednak z tym chrześcijaństwem od wieków były związane. Takie działania „cichaczem”, mówiąc szczerze, budzę we mnie pewną odrazę. Nie mam nic przeciwko ludziom, którzy wprost powiedzą „Jestem ateistą, mam gdzieś Boże Narodzenie, nie obchodzę tego święta i chciałbym, żeby ono zniknęło”. Takie słowa byłyby ostre, może w jakimś stopniu cyniczne, a na pewno brutalne, ale przynajmniej wszyscy wiemy w takiej sytuacji, jak się do takiej wypowiedzi ustosunkować. Kiedy jednak sama nazwa Christmas zostaje zastąpiona jakimś Winter Holiday, czy Snow Festival, a usprawiedliwieniem takiej zmiany wprowadzanej praktycznie „tylnymi drzwiami” jest poszanowanie uczuć ludzi innych wyznań, którzy w dodatku przeciwko samemu świętu ani jego nazwie nic nie mają, to zdecydowanie uważam takich ludzi za godnych pogardy. Albo jesteś prawdziwym człowiekiem i potrafisz bronić swoich przekonań z otwartą przyłbicą, albo cierpliwie czekasz aż sytuacja sama się zmieni. Jeżeli jednak ktoś chowa się za cudze poglądy, które w dodatku nie do końca są z zgodne z jego poglądami, to lepiej, żeby ktoś taki nie podejmował żadnych działań.

W cały mit o narodzeniu Jezusa nie wierzę, ale Boże Narodzenie lubię. Lubię też ludzi religijnych obchodzących to święto. Co prawda uważam, że największa jego siła tkwi w cykliczności, ale szanuję wszelkie próby ludzkości wydobycia się poza skorupę własnych ograniczeń i przebicia się do jakiejś transcendencji. Z tego względu uwielbiam bożonarodzeniowe pieśni o charakterze religijnym, które mają w sobie pewną moc wynikającą właśnie z tego ludzkiego wysiłku wyjścia ku temu, co jest poza naszym światem. Próby te uważam za skazane na niepowodzenie, bo słowa tych pieśni to nadal tylko rzeczywistość językowa, ale sam akt („strzelisty” chciałoby się napisać) wart jest szacunku.

To dlatego wszelkie „White Christmas”, „Jingle Bells”, John Lennon czy George Micheal śpiewający o zimowym święcie i śniegu, odbieram jako swego rodzaju papkę, od której mnie mdli. Lubię natomiast posłuchać polskich pieśni o pasterzach (automatycznie umieszczanych gdzieś w Tatrach), poloneza z tekstem Franciszka Karpińskiego „Bóg się rodzi”, ze względu na jego moc oddziaływania na psychikę Polaka, jak również stare angielskie „Christmas carols”. Proponuję posłuchać kilku z nich.

Tymczasem zastała nas Wigilia. Wszystkim Czytelnikom tego bloga życzę radośnie spędzonego czasu wśród ludzi, których kochają i którzy Ich kochają. Obfitości na stole, energii do dobrej zabawy oraz wszystkiego tego, czego sami sobie, Moi Drodzy, w te Święta życzycie, tego i ja Wam serdecznie życzę! Wesołych Świąt!

Niż demograficzny a szkolnictwo wyższe (2)

2011-12-23T18:51:00.001+01:00

Problem z zalewem studentów, którzy w czasach komuny ledwo skończyliby zasadniczą szkołę zawodową, można rozwiązać stosując elastyczny system, o którym pisałem w poprzednim wpisie na ten temat. Rzecz polegałaby jednak na tym, że pracownicy wyższych uczelni musieliby nieco "spuścić powietrze z balonu" i pozwolić na to, że niektórzy absolwenci uczelni dostaliby dyplom o niższej randze.

Często się dziwiłem, że władzom prywatnych uczelni tak bardzo zależy na tym, żeby studenci ostatnich lat kończyli swoją edukację dyplomem licencjata czy potem magistra, mimo, że nic nie umieją. Z łajdacko-cynicznego punktu widzenia można przecież powiedzieć, że skoro wyciągnęliśmy już z tych biednych nieuków pieniądze, to już nie musimy się dalej wygłupiać i możemy ich oblać na ostatnim roku nie dopuszczając do obrony pracy dyplomowej. Tak cyniczne władze prywatnych uczelni jednak nie są i naciskają, żeby jednak każdy absolwent dyplom zdobył.

Otóż nie musimy być cynicznymi łajdakami, ale możemy słabszym studentom doradzić wybranie mniejszej liczby kursów i to takich nastawionych na bardziej praktyczne niż akademickie wykorzystanie w życiu. Taki przykładowy słabszy student zamiast wybierać pięć dodatkowych przedmiotów związanych z ekonomią, mógłby sobie wybrać jakiś jeden, np. rachunkowość, a do tego kilka przedmiotów praktycznych, typu kursy obsługi programów biurowych, bezwzrokowe pisanie na klawiaturze itp. Byłyby to przedmioty, na które mogliby uczęszczać również studenci nastawieni bardziej ambitnie, tylko że dla nich byłyby to przedmioty naprawdę tylko wspomagające, a dla tych słabszych, byłyby one wiodące i zapewniające im konkretny zawód, np. sprzedawcy w sklepie (gdyby np. po drodze doradzono mu jeszcze kurs towaroznawstwa). W ten sposób wyższa uczelnia częściowo przejęłaby rolę studiów policealnych, ale dlaczego nie? Człowiek, który kształciłby się tylko w kilku przedmiotach i przygotowywałby się do zawodu, otrzymałby dyplom np. technika, a jego kolega, który w tym czasie zdobyłby większą wiedzę dzięki uczestnictwu w większej liczbie kursów i zaliczeniu ich na wyższe oceny, otrzymywałby tytuł licencjata.

Gdyby natomiast student słabszy, na którymś etapie swojego życia zapragnął jednak poszerzyć swoje horyzonty i zdobyć wyższe kwalifikacje, mógłby zapisać się na kilka dodatkowych kursów, w tym na seminarium, na którym napisałby pracę dyplomową i w ten sposób otrzymałby szansę na zdobycie tytułu licencjata, a potem również magistra.

Problem obecnie polega bowiem na tym, że studentom słabszym stawia się te same wymagania co tym lepszym, przez co ci pierwsi żyją początkowo w stanie frustracji ale potem, widząc, że wykładowcy robią z siebie idiotów i ich i tak przepuszczają, przestają się czymkolwiek przejmować i w ogóle się nie uczą. Studenci lepsi też oczywiście na tym tracą, bo wykładowcy jednak stopniowo obniżają wymagania i nie dają tym ambitnym tego, na co ci zasługują. Tę fikcję trzeba zlikwidować. Słabszym trzeba dać szansę, żeby nauczyli się czegokolwiek, ale jednak żeby się nauczyli, co mogłoby zostać nagrodzone właśnie jakimś dyplomem niższej rangi niż licencjat, zaś tym ambitnym trzeba jak najwcześniej dawać szansę na zajęcia typu seminaryjno-laboratoryjne, które polegają na bezpośrednim kontakcie z mistrzem, czyli profesorem danej dziedziny. To wszystko może się dziać w ramach jednej uczelni, gdzie dany wydział po prostu organizuje (dostarcza, żeby wyrazić się bardziej precyzyjnie, choć brzydko) kursy i zajęcia, zaś sprawą studenta jest jak wiele on z tego wyniesie.

Studenci z najwyższymi ocenami z egzaminów i prac seminaryjnych otrzymywaliby dyplom licencjata "z honorami" (to z systemu anglosaskiego), co byłoby od razu sygnałem dla potencjalnego pracodawcy, że jest to człowiek o wysokich kwalifikacjach zarówno zawodowych jak i akademickich.

Wydaje mi się, że taki system mógłby działać. Oczywiście model ten istnieje i funkcjonuje w mojej głowie i nie ma żadnej gwarancji, że zadziała w praktyce. Nie jesteśmy przyzwyczajeni do pracy z ludźmi o zróżnicowanych zdolnościach. Na tym polu polscy wykładowcy musieliby jeszcze wiele zrobić. Istnieje też obawa, że jeżeli tych mniej zdolnych studentów pojawi się zbyt wielu, a tych z ambicjami akademickimi zdecydowanie mniej, faktycznie uczelnia przekształci się w jakieś studium policealne. Tutaj jednak trzeba by dopracować szczegóły i odpowiednio nastawić kadrę akademicką w kierunku odpowiedniej polityki rekrutacyjnej. Tym powinny się zajmować wyspecjalizowane komórki do spraw dydaktyki. Kadra naukowa bowiem powinna w tym czasie zajmować się przede wszystkim samorozwojem i rozwojem polskiej nauki.

"Król Lear", czyli sztuka o bandzie łajdaków, wiernym dworzaninie i o starych idiotach

2011-12-22T14:11:00.004+01:00

Kiedy w liceum omawialiśmy „Makbeta”, wypożyczyłem sobie ten tekst z biblioteki w jednym tomie z „Królem Learem” i „Romeo i Julią”. Skoro już czytałem „szkocką sztukę” (aktorzy podobno nigdy nie wymawiają głośno tytułu tej tragedii, gdyż istnieje przesąd, że przynosi to pecha), to i przy okazji dwie pozostałe. Szczerze mówiąc „Makbet” do dziś pozostaje moim ulubionym dziełem Szekspira. Być może dlatego, że jeszcze w głębokiej podstawówce obejrzałem „Tron we krwi” Akiry Kurosawy i film ten zrobił na mnie ogromne wrażenie? A może jednak dlatego, że dialogi w „Makbecie” są najbardziej „normalne” i wiarygodne? Namiętności i wątpliwości targające szkockim dostojnikiem, chore ambicje jego żony, walka o władzę ze wszystkimi jej konsekwencjami, bezwzględne okrucieństwo, a w końcu bunt poddanych i przegrana dla głównego bohatera bitwa, sprawiały, że praktycznie wszystko rozumiałem jako 8-9-latek (przy okazji oglądania „Tronu we krwi”, jak i później przy czytaniu polskiego przekładu tekstu sztuki).

„Król Lear” od samego początku wydawał mi się naciągany, postaci mówiące nienaturalnym językiem, a sam początek wprost niewiarygodny. Otóż stary król wpada w zupełnie nieuzasadniony gniew na najmłodszą córkę, Kordelię, z tego tylko względu, że ta nie potrafi w odpowiednio gładkich słowach wyrazić miłości do niego. Jego starsze córki wypowiadają gładkie słówka o miłości do starego ojca, za co spotyka je nagroda w postaci ziem dla nich i ich mężów, zaś najmłodszą spotyka niełaska. Tylko dlatego, że wysławia się zbyt prosto i nie przechodzą jej przez usta górnolotne komunały, które w dodatku w ustach starszych sióstr były po prostu bezczelnymi kłamstwami.

Nie mogłem uwierzyć, że w świecie dorosłych mogą istnieć ludzie tak głupi i małostkowi, którzy umiejętność wypowiadania pięknych kłamstw biorą za dobrą monetę, zaś nie potrafią dostrzec prawdziwych i szczerych uczuć tych, których przecież bardzo dobrze znają. Jedna chwila i cała miłość do ukochanej córki (jak się dowiadujemy, Kordelia była dotąd najukochańszą córką starego Leara), ulatuje w niebyt, zaś król wzbudza w sobie niepohamowany gniew. Stwierdziłem, że Szekspir tak naciągnął ten początek, że cała reszta dramatu musi być równie kiepska. Na szczęście dalsze intrygi dwóch złych córek tak mnie wciągnęły w lekturę tego dramatu, że na zupełne jego potępienie się nie zdobyłem.

Prawdopodobnie moja błędna ocena początku tragedii Szekspira brała się z mojej naiwnej wiary, że dorośli ludzie nie są przecież idiotami. Ogromną rolę w tym przeświadczeniu odgrywała moja nastoletnia zarozumiałość. Uważałem bowiem, że pozjadałem wszystkie rozumy i doskonale rozumiem mechanizmy rządzące ludzkimi zachowaniami. Dopiero późniejsze doświadczenia życiowe jasno mi ukazały i głupotę i małostkowość wielu ludzi, i tych w sile wieku i tych całkiem starych, do których szacunku byłem nauczony. Przykrym odkryciem był dla mnie fakt, że niektórym ludziom z wiekiem rozumu wcale nie przybywa, a często bywa wręcz odwrotnie.

Kolejnym starym idiotą, jest hrabia Gloucester, który niczym naiwne dziecko ulega intrydze swojego nieślubnego syna Edmunda i daje wiarę oskarżeniom tegoż skierowanym przeciwko jego prawowitemu dziedzicowi, Edgarowi. Ponieważ język Szekspira jest poetycki i nazbyt wyszukany, by brzmieć naturalnie, sposób, w jaki Edmund kierował swoim niecnym przedsięwzięciem wydawał mi się tak „grubymi nićmi szyty”, że w normalnej sytuacji kochający ojciec kilka razy by się zastanowił i rzecz całą prześwietlił, nimby skierował swą nienawiść przeciwko swemu legalnemu synowi.

Życie również niejednokrotnie pokazało, ze ludzie bywają po stokroć bardziej naiwni, niż nam się to wydaje, i bez problemu dają się „wkręcać” w intrygi. Osobiście jednak miałem pretensje do Leara i Gloucestera o to, że nie wykazali się żadną intuicją, żadnym przeczuciem czy też szóstym zmysłem, który kazałby im ostrożniej oceniać sytuację. Rzeczywistość, w której owi starcy tkwią, jest od początku do końca rzeczywistością językową, opartą o logikę i gramatykę. Żadnych pierwotnych instynktów, które choć prymitywne, często w sytuacjach faktycznego zagrożenia ratują życie. Czysta logika. Kordelia nie umie wysłowić swojej miłości do ojca, co w tym wypadku jest tym bardziej tragiczne, gdyż prawdziwe uczucia ubrane w słowa stają się nagle jakieś trywialne, więc przegrywa. Stary Gloucester przyjmuje rzekome dowody winy Edgara nagle wyrzucając z serca uczucie ojcowskie do dotąd umiłowanego syna. Ulega pozorom logiki. I choć obiektywnie trudno powiedzieć, że nie powinien, to jednak gdzieś podświadomie czujemy, że powinien był jednak posłuchać serca, a nie rozumu.

Tak to mi się wszystko wydawało, a mówiąc szczerze tak samo wydaje mi się i dzisiaj, choć z tą różnicą, że choć wiem, że wśród nas jest całe mnóstwo ludzi, którymi można łatwo manipulować pozorami logiki, to nadal mi się to nie mieści w głowie. Nie rozumiem takich ludzi tak samo jak nie rozumiem Leara i Gloucestera. Niemniej pojmuję już zamysł Szekspira, że takich ludzi właśnie chciał pokazać swojej publiczności.

„Król Lear”, jak zresztą kilka innych dramatów Szekspira, posiada prawdziwe słabe punkty. Koncept „przebieranki”, eksploatowany jeszcze do niedawna (a kto wie, czy znowu jakiś scenarzysta go nie wykorzysta), nigdy do mnie nie przemawiał. Kent, przegnany z dworu Leara za to, ze się ujął za Kordelią, który jest jednak wierny staremu królowi jak pies i mimo odrzucenia, nadal mu służy, robi to w przebraniu. Nie jestem w stanie uwierzyć, że zastosował tak doskonałe środki charakteryzatorskie, tudzież zmienił swój głos, a przede wszystkim sposób wysławiania się, żeby nikt ze świty starego króla go nie rozpoznał. Z technicznego punktu widzenia, ten nierozpoznany Kent, to koncepcja strasznie naciągana. Pomijając jednak ten czysto techniczny aspekt, o wiele ważniejsza jest niezłomna wierność dworzanina. W dzisiejszych czasach każde odtrącenie przez przywódcę powoduje rzucenie jego szeregów i działanie na własną rękę, a jest to działanie wobec niewdzięcznego wodza wręcz wrogie. W przypadku Kenta mamy do czynienia z wiernością aż do wyparcia własnego ego. Król i tryumf sprawiedliwości (czyli przywrócenie do łask Kordelii) to dla niego priorytety pozwalające mu zapomnieć o własnej zniewadze i upokorzeniu. Z dzisiejszego punktu widzenia postawa taka wydaje się tak heroiczna, że wręcz naiwna. Obawiam się, że taka postawa w każdych czasach musiała się taką wydawać wszelkiego rodzaju specjalistom od politycznego marketingu. Niemniej pocieszające jest, że Szekspir stworzył taką postać dlatego właśnie, żeby przywrócić swoim widzom wiarę w człowieka. Wiara w to, że istnieją ludzie niezłomni w swojej szlachetności, działający w imię dobra wyższego poświęcając nie tylko własny interes, ale wręcz wyrzekając się swojej indywidualnej odrębności, potrzebna jest zawsze. Niewielu z nas na taką postawę stać, ale świadomość istnienia ludzi o takim podejściu do świata, sprawia, że czujemy się lepiej.

Dramaty Szekspira to rozprawy filozoficzne traktujące o ogólnych prawdach o życiu (genialny monolog Jacques’a z „Jak wam się podoba” o etapach ludzkiego życia), o mechanizmach władzy, co występuje praktycznie w każdym jego dramacie, czy psychologii. Pod względem teatralnym uważam, że dla współczesnego widza techniki dramatyczne przezeń stosowane, mogą być nieco ciężkostrawne. Nad humorem komedii Szekspira lepiej spuścić litościwą zasłonę milczenia. Niemniej z każdej z jego sztuk możemy wyciągnąć dziesiątki elementów, które mogą stanowić dla nas przebogaty materiał do przemyślenia, bo problemy poruszał naprawdę istotne i ponadczasowe, a więc wydaje się, że dotarł do samego sedna problematyki człowieczeństwa. Za to go podziwiamy i mam nadzieję, że za to będą go również podziwiać pokolenia następne. Będzie tak między innymi dlatego, że nic nie wskazuje na to, żeby ludzkość jako całość miała nagle zmądrzeć, a doświadczenie przyniesione przez wiek, automatycznie zapewni wszystkim starym ludziom mądrość. Niestety nigdy nie zabraknie podstępnych łajdaków, tak samo jak nigdy nie zabraknie naiwnych starców jak król Lear czy stary hrabia Gloucester.

Niż demograficzny a szkolnictwo wyższe

2011-12-20T10:40:00.002+01:00

Na swoim blogu wielokrotnie wypowiadałem się na temat szkolnictwa wyższego, w tym uczelni prywatnych. Myślę, że w tym wypadku mam niejakie pojęcie o samym temacie, ponieważ znam go z doświadczenia pracując w takich miejscach (zainteresowanym proponuję moje wpisy z etykietą „szkolnictwo wyższe”). O tym, że przyjdzie czas niżu demograficznego na roczniki studenckie było wiadomo od dawna, bo przecież demograficzne fale są łatwe do zaobserwowania, a więc są powszechnie znane. O tym, że wkrótce szkoły wyższe, przede wszystkim te prywatne, ulegną bolesnej weryfikacji i to wcale nie przez żadne PAKi i ministerstwa, ale po prostu przez szarą rzeczywistość, wiedzieliśmy (tzn. moje koleżanki i koledzy oraz ja) już dawno, choć oczywiście do ostatniej chwili każdy się łudził, że akurat tym uczelniom, w których pracujemy, się uda i studenci akurat do nas jednak przyjdą.

Dziennikarze (tym razem z „Gazety Wyborczej”) z właściwym sobie refleksem (taka mała złośliwość) dopiero dzisiaj „odkryli Amerykę” (http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114883,10845116,Niz_zabije_prywatne_szkoly_wyzsze__Za_9_lat_studentow.html?lokale=bialystok ;

http://wiadomosci.onet.pl/kraj/gw-wielu-polskim-szkolom-wyzszym-grozi-upadek,1,4977421,wiadomosc.html). Będzie bolało! Naprawdę będzie bolało nauczycieli akademickich, pracujących w „wyższych szkołach tego i owego”. Mam tutaj na myśli również siebie samego. Już dzisiaj jest mniej zajęć, z tego prostego powodu, że jest mniej studentów, a w przyszłym roku będzie jeszcze gorzej.

Czy w skali kraju jest o co rozdzierać szaty? Z pewnością pojawi się problem nauczycieli akademickich, którzy stracą posady, ale poza tym Polska akurat tego problemu w ogóle nie odczuje, ponieważ większość absolwentów wielu prywatnych uczelni i tak nie wykonuje zawodu, który byłby związany z kierunkiem studiów. Przy ograniczonej chłonności rynku pracy, absolwenci pedagogiki, czy kulturoznawstwa z prywatnej uczelni muszą się liczyć z konkurencją absolwentów szkół państwowych. Ale nawet i to nie jest problemem. Wielu studentów prywatnych uczelni już w momencie zapisywania się na studia zakłada, że robi to dla „papierka”, natomiast plany związane z przyszłą karierą zawodową ma zupełnie inne.

Pani minister nauki i szkolnictwa wyższego założyła, że nie wszystkie uczelnie będą zajmować się nauką. Te, którym się na to pozwoli, otrzymają nawet pomoc finansową ze strony państwa, ale większość to mają być placówki dydaktyczne szkolnictwa zawodowego, których kadra ma przeprowadzić swoje lekcje, wziąć wypłatę i niczym więcej się nie przejmować. Nie ma się co oszukiwać, wielu pracowników dydaktycznych uczelni tak właśnie sobie swoje życie zawodowe wyobraża i układ taki jak najbardziej im odpowiada. Niestety niż demograficzny nie pozwoli im na spokojną pracę polegającą na powtarzaniu przez całe lata wiedzy, która wg nich praktycznie się nie zmienia. To chyba dobrze?

Niektóre uczelnie pootwierały szereg nowych kierunków, ale i to im nie pomogło. Jeżeli ktoś umie liczyć, to powinien bez trudu dojść do wniosku, że otworzenie nowego kierunku wiąże się na początku raczej z kosztami niż przypływem gotówki. Koszty utrzymania wykładowców są wysokie, a żeby kierunek zaczął na siebie zarabiać, czyli żeby przychody z czesnego przekroczyły utrzymanie kadry i uczelni w ogóle, należy przyciągnąć naprawdę duże masy studentów.

Swego czasu napisałem plan otworzenia nowego kierunku na jednej z prywatnych uczelni. Po trzech latach starań, udało się, ale w obecnej sytuacji okazuje się, że kierunek jest nierentowny. Nikt nawet w najmniejszym stopniu nie podjął jednak dyskusji nad tą częścią mojego planu, w którym napisałem, że rozwiązaniem problemu rentowności czy nierentowności kierunków, jest myślenie zupełnie innymi kategoriami, a mianowicie takimi, w którym nie występuje coś takiego jak „kierunek studiów”! Kiedy studenci pytają mnie jak jest „kierunek studiów” po angielsku, odpowiadam, że z grubsza można to przetłumaczyć jako „major”, ale od razu obwarowuję ten przekład szeregiem wyjaśnień na temat różnic znaczeń tych zwrotów. Angielski „major” to wiodący przedmiot, w którym student chce się specjalizować, natomiast pozostałe przedmioty dobiera sobie w ten sposób, żeby niejako wsparły jego wiedzę w zakresie tego głównego przedmiotu, ale również żeby poszerzyły jego horyzonty ogólne (jeżeli ma taką ambicję). Zaliczenie każdego przedmiotu, który jest traktowany jako osobny kurs, przynosi konkretną liczbę punktów, a zebranie odpowiedniej ich sumy powoduje zaliczenie roku i w końcu całych studiów.

W ten sposób wydziały stają się tylko zespołem wykładowców-specjalistów z danej dziedziny, a nie osobną szkołą w szkole. Studenci bowiem nie muszą być przypisani do jakiegokolwiek wydziału, gdyż mogą sobie wybierać kursy przygotowywane przez wykładowców z różnych wydziałów. Wydaje mi się, ze zdrowy rozsądek nie pozwoli wybrać sobie jako przedmiotu głównego filologii polskiej a jako jednego z przedmiotów uzupełniających mechaniki kwantowej, natomiast tenże student filologii mógłby jak najbardziej skorzystać z regularnego kursu historii Polski prowadzonego przez pracowników instytutu historii. Poza tym w każdej uczelni powinni działać opiekunowie studiów, którzy służyliby studentom radą w zakresie doboru przedmiotów i zajęć, na które warto w ich przypadku chodzić.

Jeżeli każdy kurs, który dzisiaj traktowany jest jako jeden z przedmiotów szkolnych w ramach obowiązkowego zestawu zajęć, zaczęto by uważać za osobną jednostkę, którą sobie może wybrać każdy student, problem „sprzedaży wiązanej” automatycznie zostałby wyeliminowany. Z całą pewnością należałoby „przeorać” cały system pracy wyższej uczelni, a w pierwszym roku reformy panie w dziekanatach prawdopodobnie przeżywałyby piekło, ale po dwóch latach taki system uważałoby już za normalny. Jego elastyczność pozwoliłaby władzom uczelni również na racjonalną politykę kadrową.

Pewien mankament mogłaby stanowić negatywna weryfikacja wykładowców bardzo wymagających. Studenci prywatnych uczelni mogliby unikać ich zajęć, idąc tam gdzie łatwiej. Takich sytuacji nie dałoby się uniknąć, ale myślę, że tutaj dużą rolę do odegrania miałyby władze wydziału, które powinny mieć stały kontakt ze swoimi pracownikami, których pracę by nadzorowały. I tu niestety (a może „stety”), wiele jak zwykle zależy od konkretnych ludzi. Jeżeli na miejscu jest prawdziwy mistrz w swojej dziedzinie, a w dodatku ma klarowną wizję pracy swojego wydziału/katedry/instytutu/zakładu, wtedy oczywiście wszyscy pracownicy starają się pracować jak najlepiej.

Inna sprawa związana z finansowaniem studiów, to wyszukiwanie stypendiów. Moi znajomi kilka lat temu odwiedzili swoją rodzinę w Stanach Zjednoczonych, w którymś z miasteczek środkowego Zachodu (niestety nie pamiętam nazwy). Miasto nieduże, ale jakiś swój college ma. Nie wnikam w jego poziom, bo to zupełnie inna sprawa, ale rzecz w tym, że jedna z kuzynek mojej znajomej pracuje w owym college’u jako specjalistka od wyszukiwania stypendiów. Jej i jej kolegi praca polega na niczym innym jak poszukiwaniu fundacji stypendialnych, czy to federalnych, stanowych czy lokalnych, państwowych czy prywatnych, które są gotowe wyłożyć pieniądze za studia młodego człowieka. Posiadając pakiet stypendiów do zaoferowania, uczelnia może sobie pozwolić na to, żeby część studentów pobierała naukę za darmo, czym przyciąga się najzdolniejszych. Czesne na najbardziej prestiżowych uczelniach amerykańskich jest bardzo wysokie, ale nawet do 40% studentów Harvardu to beneficjenci różnego rodzaju stypendiów. Są to przede wszystkim studenci o najlepszych wynikach akademickich, a więc ci, którzy wyrabiają renomę uczelni.

Polskim menadżerom szkolnictwa wyższego można o tym opowiadać, oni wysłuchają, pokiwają głowami a potem… otworzą nowy kierunek studiów. Zdają się nie rozumieć, że „nie można zbudować kapitalizmu myśląc w kategoriach socjalistycznych”, że użyję takiej ironicznej przenośni. Jeżeli uczelnia ma przetrwać, to jest okazja do jej gruntownej reorganizacji. Oczywiście ona też wcale nie zagwarantuje napływu studentów, ale można spróbować. System organizacyjny, jaki panuje obecnie w wielu uczelniach (wiem skądinąd, że na szczęście nie we wszystkich, bo w Warszawie to już się zmieniło i nadal się zmienia), który jest wzięty wprost z PRLu i to obojętnie czy dotyczy uczelni państwowej, czy prywatnej, musi ulec zmianie, a obecna trudna sytuacja taką zmianę powinna wymusić. Obawiam się jednak, że w wielu przypadkach zwycięży kurczowe trzymanie się starych wzorów, które skończy się nieprzyjemnie i boleśnie. Na szczęście tylko dla samych zainteresowanych. Polsce jako całości wyjdzie to tylko na korzyść. Kiedy bowiem dziennikarz "GW" leje krokodyle łzy, że oto obecnie spadnie jakość kształcenia, nie musi mieć racji. Jeżeli bowiem przetrwają uczelnie dobre, w których jakość kształcenia jest stosunkowo wysoka, to tych, które od początku stawiały na "głąbów z...." (tutaj padały nazwy małych miejscowości - to cytat autentyczny) a które teraz wypadną z rynku, nie ma co żałować.

Szkoda tylko tych budynków, które w ramach jakiejś megalomanii właściciele prywatnych wyższych uczelni postawili. Żeby na siebie zarabiały być może zostaną przerobione na kolejne hipermarkety...

Taka sobie myśl o Jarosławie Kaczyńskim i Jacku Kurskim

2011-12-14T23:26:00.002+01:00

W wielu sprawach nie spierałem się i spieram z moimi znajomymi i przyjaciółmi, którzy konsekwentnie głosują na PiS. Większość ludzi jest ustawiona w dwubiegunowym sposobie myślenia, że można być albo za PiS i Jarosławem Kaczyńskim, albo za PO i Donaldem Tuskiem, że w głowie im się pomieścić nie może, że ktoś może się znajdować poza tym dyskursem, a na dodatek nie popierać żadnej z istniejących partii, a tylko po jakimś elemencie z programów kilku z nich. Wielokrotnie już pisałem, że w ocenie życia politycznego większość z nas kieruje się bardziej sentymentem, emocjami i wiarą niż wyważoną oceną faktów. Jak dotąd nie dałem się „oczarować”, ani porwać żadnemu z polityków. Co najwyżej lubię, kiedy ktoś trafnie wypunktuje przeciwnika, co jest przejawem dobrego opanowania sztuki erystyki.

Za Jarosławem Kaczyńskim nigdy nie przepadałem, ponieważ ten człowiek w życiu publicznym popełnia same błędy i gdybym był PiSowcem, bez wahania poszedłbym za ziobrystami. Ponieważ nie jestem i co do całości ich poglądów mam zbyt wiele wątpliwości, mam ten problem z głowy, ale z czysto teoretycznego punktu widzenia, czyli w moim przypadku z punktu widzenia cynicznego obserwatora skuteczności i opanowania sztuki, uważam Jarosława Kaczyńskiego za człowieka, który nie potrafił zbudować zespołu silnych osobowości i inteligentnych ludzi wokół siebie, a na dodatek strategia jaką przybrał, czyli grożenie bliżej nieokreślonym wrogom (niby określonym, ale nigdy zbyt precyzyjnie, żeby się i inni na wszelki wypadek bali) zwróciła większość wyborców przeciwko niemu. Nie jest postacią charyzmatyczną, choć przez pewien czas na taką pozował.

Gdybym był przesądny, pomyślałbym, że te jego lapsusy językowe typu „widzę jak wielu ludzi chce budować III Rzeczypospolitą…. przepraszam IV Rzeczypospolitą” (cytuję z pamięci, więc może zdanie było nieco inne, ale mu się te liczby porządkowe Rzeczpospolit naszych znamiennie pomyliły), fatalne wykonanie „Mazurka Dąbrowskiego”, czy słynne „nikt nam nie wmówi, że białe jest białe, a czarne czarne” są niczym słowa, które anioł Jahwe włożył w usta Balaama, pogańskiego proroka, który zamiast przekląć Izraelitów, po trzykroć im pobłogosławił.

Lepsze są jednak ostatnie publiczne wystąpienia, które wskazują na to, że duch proroczy Jarosława Kaczyńskiego kompletnie opuścił. Nie tak dawno chciał, żeby w Warszawie był drugi Budapeszt. Kilka tygodni później okazało się, że gdyby tak się stało, mielibyśmy jeszcze większy pasztet niż mamy obecnie. Potem ni z gruszki ni z pietruszki, bo doprawdy nie wiem, jaki bodziec naprowadził prezesa Kaczyńskiego na myśl taką, zaproponował, żeby przywrócić karę śmierci. Generalnie o problemie tym można by i podyskutować, ale brak jakiegokolwiek ogólniejszego kontekstu dla tego nagłego odgrzebania tej sprawy, wywarł na mnie efekt humorystyczny. No właśnie, że tak ni stąd ni zowąd, kiedy wszyscy dookoła gadają o czymś zupełnie innym, taka propozycja. Znowu, gdybym wierzył w przeznaczenie, pomyślałbym sobie, że jakaś siła wyższa włożyła te słowa w usta prezesa po to, żeby zaraz po nich świat, a w tym Polska mogły usłyszeć słowa papieża Benedykta XVI, który karę śmierci stanowczo potępił (w kontekście kary śmierci dla białoruskich zamachowców z mińskiego metra). W ten sposób papież niechcący dał po łapach nie tylko prezesowi Kaczyńskiemu, ale i innym ugrupowaniom prawicowym powołującym się na swój katolicyzm. Z polskim biskupem daliby sobie radę, bo albo by mu od razu wygrzebali współpracę z ubecją, a jakby się nie dało, to oskarżyliby go o pozostawanie pod wpływem Michnika. Z papieżem już tak się nie da. Na pocieszenie polityków prawicy można tylko przypomnieć, że w końcu Benedykt XVI to nawet nie ukryta, ale wręcz jawna opcja niemiecka.

A wczoraj Jarosław Kaczyński z entuzjazmem wyraził się w duchu takim oto, że gdyby nie machloje PO, to mielibyśmy tutaj drugie Chiny. Jakem przestał chodzić do kościoła już dawno temu, tak chciałem odruchowo rzec „W imię Ojca i Syna”! W rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, prezes partii, która najgłośniej krzyczy o rozliczaniu komuchów, za przykład daje Chiny, gdzie rządzą następcy morderców studentów z Placu Niebiańskiego Spokoju, a sami oprawcy (np. ówczesny premier Li Peng) dożywają swoich dni na dobrych emeryturach. Wypowiedzieli się sinolodzy na temat brutalnej okupacji Tybetu oraz na temat braku bezpłatnej służby zdrowia i ubezpieczeń społecznych, niewolniczej pracy nawet małych dzieci za nędzne wynagrodzenie. Bo na tym przecież Chiny zbudowały swoją obecną pozycję gospodarczą.

To co mnie w tym momencie przyszło natychmiast do głowy, to Edward Gierek, którego plany były bardzo ambitne (z tym, że zabrakło nieco inteligencji i odpowiednio inteligentnego zespołu do ich realizacji). Gdyby Gierek zrobił z „Solidarnością” w 1980 to, co Deng i Li Peng w 1989 roku z manifestantami w Pekinie, może też dzisiaj osiągnęlibyśmy jakiś ustrój niewolniczo-kapitalistyczny pod rządami komunistów. Kto wie?

Tak czy inaczej, radzę tej reszcie sykofantów wiernych Jarosławowi Kaczyńskiemu, żeby dali sobie z nim spokój, bo człowiek ten już nie wie, co mówi, a ponieważ w polityce mówienie jest często równoznaczne z czynieniem, człowiek ten nie wie, co czyni.

Tymczasem przy okazji konkursu wiedzy o latach 80. ubiegłego stulecia, w studiu telewizyjnym pojawił się europoseł i pisowski rozłamowiec, Jacek Kurski. Wydaje mi się, że jest mi daleko do jego poglądów, choć akurat wcale nie jestem pewien jakie jego prawdziwe poglądy są, ponieważ jest to polityk, który nigdy nie mówi więcej, niżby chciał powiedzieć (no może poza słynnym „ciemny lud to kupi”, które się nagrało). Konkurs wygrał bez problemu, bo wszystkie wydarzenia, o których była mowa, pamiętał z własnej młodości. I tym mnie jakoś, cholera, ujął, bo ja odpowiadając na te pytania w towarzystwie żony, też odpowiedziałem na większość opierając się na pamięci własnego życia, a nie opracowań na ten temat. Swego czasu Jacek Kurski był gościem u Kuby Wojewódzkiego. Drugim gościem była Elżbieta Zapendowska. Kiedy gospodarz programu poprosił go o zagranie na gitarze i zaśpiewanie, Elżbieta Zapendowska przyznała, że choć nie cierpi „tego PiSu”, to jednak chyba czuje sympatię wobec Jacka Kurskiego. W studiu konkursowym też podano mu gitarę i też wykonał piosenkę z czasów stanu wojennego i, znowu cholerka, wykonał ją bardzo dobrze! Ujął mnie osobiście tym bardziej, że od razu przypomnieli mi się zarówno starsi koledzy z Łodzi, którzy działali jeszcze w pierwszym NZSie, jak i koledzy, których poznałem już później w Białymstoku o podobnych życiorysach. Tamten czas dlatego wielu kojarzy się z czymś bardzo pozytywnym, ponieważ ludzi uskrzydlało poczucie jedności i wspólnoty celu. Nikt chyba wtedy nie przewidywał, że dojdzie do aż tak ostrych podziałów wśród działaczy „Solidarności”. Jacek Kurski wziąwszy gitarę do ręki, nagle wskrzesił ten czas i na moment można było zapomnieć kim Jacek Kurski jest i jakie są jego obecne poglądy.

Oczywiście wszyscy pamiętamy wyciągnięcie Donaldowi Tuskowi jego dziadka, co do dziś uważam za chwyt co najmniej nieelegancki, zaś dzisiaj w telewizji można było zobaczyć jego krytykę wystąpienia premiera Tuska na koniec polskiej prezydencji w Unii, kiedy to wypomniał mu chęć ratowania Unii kosztem polskich emerytów. Z jednej strony populizm, ale z drugiej naprawdę poważnie się zastanawiam, czy my, kraj biedny, nie pakujemy naszej krwawicy do wspólnej kasy, żeby ratować kraje, gdzie ludziom żyje się o niebo lepiej. I nie wiadomo, czy tę kasę kiedykolwiek odzyskamy. A nasze emerytury? Może lepiej nigdy się na nie wybierać?

Jedno trzeba Jackowi Kurskiemu przyznać – jest to facet naprawdę bardzo bystry. Inteligencją w znaczeniu szybką i trafną reakcją być może dorównuje mu były poseł Zawisza, który obecnie znajduje się w ugrupowaniu pozaparlamentarnym. Jacek Kurski w szybkości kojarzenie i myślenia w ogóle wyprzedza swojego byłego prezesa o kilka długości stadionu. Myśląc perspektywicznie, prezes Kaczyński wiecznie żył nie będzie (osobiście życzę mu jak najlepszego zdrowia i jak najdłuższego życia), a wtedy PiS się rozpadnie. Jakaś rozsądna prawica by się w Polsce przydała (bo oczywiście oszołomów nie brakuje, a tu chodzi, żeby było nie tylko patriotycznie ale jeszcze i mądrze). Myślę, że jeżeli ze Zbigniewem Ziobrą będą stanowić rozsądny duumwirat, to wokół nich w przyszłości ta prawica się zorganizuje.

Prawdopodobnie na Jacka Kurskiego nigdy nie zagłosuję, ale cenię ludzi inteligentnych. Będę więc obserwował jego postępy w sztuce dochodzenia do władzy. Myślę, że „Księcia” Machiavellego i „Sztukę wojny” Sun Tzu ma w małym palcu. Jeżeli zna jeszcze „Psychologię tłumu” Gustave’a le Bona, i wykorzysta tę całą wiedzę, zajdzie daleko.