Pokazywanie postów oznaczonych etykietą intertekstualność. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą intertekstualność. Pokaż wszystkie posty

czwartek, 24 maja 2012

Spotkanie z balladą (4), czyli co zainspirowało Kurta Cobaina


Huddie Leadbetter znany w środowisku miłośników bluesa lepiej jako Leadbelly, nie mógł się skarżyć na nadmiar szczęścia w życiu. W latach 40. ubiegłego stulecia wystarczyło być czarnym na Południu Stanów Zjednoczonych, żeby żyć na pozycji pariasa, który w dodatku musiał ciężko walczyć o przetrwanie. Był to czas, kiedy być może apogeum zwyczaju linczowania czarnych za należało do historii (początek XX wieku), ale to nie znaczy, że on minął. Brutalne traktowanie przez policję, stronnicze sądy, w których ławy przysięgłych składające się z białych nie dawały czarnym wielkich szans na sprawiedliwy proces, to były elementy życia na Południu. Tym bardziej więc zadziwiająca jest postawa życiowa Leadbettera, który śpiewa w tym czasie niezliczoną liczbę piosenek, zarówno tradycyjnych „standardów” ludowych, jak i własnych kompozycji. Jeszcze bardziej dziwi jego amerykański patriotyzm wyrażony w jego własnej muzycznej „odezwie” do „pana Hitlera”, który zwraca się do przywódcy nazistowskich Niemiec „but we American people say "Mr. Hitler you is got to stop!"”, czyli „my, naród amerykański mówimy, ‘Panie Hitler, musisz pan przestać!’” W świetle postawy niektórych czarnych aktywistów, którzy podkreślali swoją rasową odrębność i poczucie wykluczenia z „narodu amerykańskiego”, słowa tego muzyka dają do myślenia na temat poczucia tożsamości i patriotyzmu.

Huddie Leadbetter, kiedy trafił do więzienia za śmiertelne pobicie człowieka w pijackiej burdzie, został wcześniej zeń zwolniony, ponieważ gubernatorowi Luizjany spodobała się piosenka, jaką Leadbelly dla niego napisał. Sytuacja znowu dziwna, ale z drugiej strony tylko z pozoru. Trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że politycznie świadomi sytuacji biali rasiści na Południu (ale nie jakieś oszołomy) nie chcieli eliminacji czarnych ze swojej społeczności. W tym sensie nie byli jakimiś nazistami. Chodziło im jednak o utrzymanie status quo, a więc o to, żeby czarni na zawsze zajmowali rolę „wykluczonych”, czyli tych, którzy wykonują proste roboty, nie mają żadnych ambicji w kierunku zdobywania wykształcenia i zajmowania ważniejszych stanowisk w społeczeństwie, oraz nie mieszają się do polityki. Jeżeli murzyn ciężko pracował, czapkował każdemu białemu, a przy tym od czasu do czasu robił z siebie pajaca w celu rozśmieszenia tego ostatniego, mógł liczyć na przetrwanie i protekcję ze strony białych „patriarchów”. W jakimś stopniu można doszukać się tutaj pewnych podobieństw do sytuacji w starożytnym Rzymie, gdzie „pater familias” był nie tylko szefem całej swojej czeladki, ale również jej opiekunem i protektorem. Być może więc gubernator Luizjany chciał się pokazać jako taki dobry ojciec ludu? A może po prostu lubił muzykę folk, ponieważ wiadomo, że odwiedzał Huddiego Leadbettera w więzieniu o nazwie Angola kilkakrotnie, żeby słuchać jego piosenek?

Jedno jest pewne, Leadbelly zaśpiewał i nagrał niezliczoną liczbę pieśni ludowych, ale nigdy na nich nie zrobił majątku. Przy tym wszystko wskazuje na to, że był człowiekiem o wielkim apetycie na życie, który z jednej strony chłonął wszystko, co mu przynosiło, a z drugiej dawał temu wyraz. Człowiek, który z pewnością niejedno przecierpiał, dzięki muzyce wydobywał się ponad nędzę i podłość zwykłej egzystencji czarnego na Południu.

Piszę o tym w kontekście muzyka, który na jednej z ludowych ballad śpiewanych przez Leadbettera, zrobił pieniądze i w ogóle osiągnął sukces i sławę, a mimo to nie umiał sobie dać rady ze swoim życiem, nienawidził go i w końcu je sobie odebrał. Mam na myśli Kurta Cobaina z grupy Nirvana, który do dziś pozostaje dla wielu przedstawicieli pokolenia tylko trochę młodszego ode mnie idolem i niestety dla niektórych też wzorem do naśladowania. „Ciemna strona mocy” ma w sobie niestety jakąś siłę przyciągania, a jeżeli jednostki o skłonnościach depresyjnych dostają dodatkowy bodziec w postaci muzyki doskonale wpasowującej się w stan ich umysłu, może się wytworzyć cała subkultura, której przedstawiciele cierpią i ze swojego cierpienia robią powód do poczucia wyższości oraz pogardy wobec miłośników prostych rytmów w tonacji durowej. Oni czują się lepsi i mądrzejsi, ponieważ wydaje im się, że dotknęli mrocznej tajemnicy świata. Niestety za taką postawą kryje się też potworne cierpienie z powodu egoizmu i braku umiejętności otwarcia się na innych ludzi, braku empatii, bo przecież zajmowanie się własnym cierpieniem zajmuje całą emocjonalną przestrzeń takiego człowieka, czy też braku zwykłych umiejętności komunikacyjnych.

Ballada, którą „po drodze” śpiewali zarówno Huddie Leadbetter, jak i Kurt Cobain, pochodzi z ok. 1870 roku. Jest więc młodsza od House of the Rising Sun, ale doczekała się również niezliczonych wersji i nagrań. Tym razem proponuję zacząć „od końca” i najpierw posłuchać wersji, którą wielu zna i a nawet uważa za oryginalny utwór Nirvany. Wybrałem akustyczną wersję koncertową, w zapowiedzi której Kurt Cobain wyraźnie nawiązuje do Leadbelly'ego.




Teraz wersja Leadbettera, nagrana pół wieku wcześniej, która zainspirowała Cobaina.



Ballada In the Pines (W sosnach), znana również jako Where did you sleep last night? (Gdzie spałaś zeszłej nocy?) w samej swojej podstawowej odmianie posiada kilka wariantów – sam Leadbelly nagrał chyba ich pięć – w których podmiot liryczny zwraca się raz do „my girl”, czasem do „black girl”, a jeszcze innym razem jest to „little girl”. Najczęściej mąż (w wielu wersjach to człowiek pracujący na kolei, u Cobaina to po prostu człowiek ciężko pracujący) dziewczyny, która chodzi spać do sosnowego zagajnika (pine grove) zginął w niewyjaśnionych okolicznościach pod kołami lokomotywy, gdzie znaleziono jego głowę, ale ciało nie zostało nigdy odnalezione.

W wersjach, w których adresatką pytania o miejsce spędzenia nocy jest mała dziewczynka, ofiarą wypadku kolejowego jest jej ojciec.



Bardzo ważna jest tutaj obserwacja, że tego typu ballady krążyły o całym Południu, a właściwie po całych Stanach i nie ma tutaj żadnego wyraźnego podziału na muzykę białych i czarnych. Pieśni te były wykonywane przez muzyków folkowych o różnych kolorach i odcieniach skóry, co jest m.in. ważnym sygnałem tego, jak wielką rolę odgrywa muzyka w łączeniu ludzi. Powiadamy, że muzyka łagodzi obyczaje. W tym wypadku bardzo smutna ballada o kobiecie, która straciła swojego mężczyznę w wyniku wydarzenia, którego ona nie rozumie (nie rozumie też narrator i nie wyjaśnia, czy to był zwykły wypadek, samobójstwo czy też morderstwo, skoro ciała nigdy nie znaleziono), powstała prawdopodobnie wśród białej społeczności Appalachów ok. roku 1870, stała się tak popularna wśród zarówno białych jak i czarnych, że doczekała się twórczych przeróbek i wzbogaceń tekstu, łącznie z takimi, które opowiadają dłuższe historie o pracy na kolei.

Wersja zaczynająca się od „black girl” (czarna dziewczyno) zainspirowała Nathana Abshire’a, przedstawiciela frankofońskiej społeczności Cajunów, zamieszkującej południową Luizjanę, do napisania prostego bluesa właśnie w stylu Cajun, pt. „Pine Grove Blues”, ale  lepiej znanego jako „Ma negresse” (Moja murzyneczko), w której jednak niewiele ma wspólnego ze smutną historią wypadku kolejowego, a jest raczej rubasznym nawiązaniem do zdrady czarnej kobiety, która spędziła noc nie wiadomo gdzie. Ale ta interpretacja pochodzi z wersji, którą znalazłem w pewnym śpiewniku Cajun, natomiast piosenka Nathana Abshire’a z 1967 roku wykonywana przez samego autora, to jedynie przekomarzanie się z dziewczyną, zaś interpretacja miejsca jej nocnego pobytu pozostaje kwestią domysłów słuchacza.


Ha! Czy ktoś kiedykolwiek skojarzyłby Where did you sleep last night Nirvany z Ma negresse?

środa, 23 maja 2012

Spotkanie z balladę (3), czyli c.d. historii "Domu wschodzącego słońca"

Związana w latach 60. ubiegłego stulecia z Bobem Dylanem twórczyni i odtwórczyni pieśni folkowych oraz politycznie zaangażowanych, Joan Baez, nagrała swoją wersję The House of The Rising Sun w 1960. Jest to pieśń o dziewczynie, która nie słuchała mamy, była młoda i głupia, więc dała się sprowadzić hazardziście na manowce. Tekst jest więc bliższy wersjom starszym, prostszym, bez szczegółów o krawiectwie matki itp. Melodia jednak przypomina już tę w ogólnym zarysie (przynajmniej w momentach wznoszenia się i opadania linii melodycznej) wersję powszechnie znaną.




 
Lata 60. XX wieku to w Stanach czas wzmożonej walki o prawa obywatelskie dla czarnoskórych Amerykanów. Wielu artystów zarówno białych jak i czarnych było w nią zaangażowanych. Nina Simone (Eunice Kathleen Waymon), czarnoskóra pieśniarka jazzowa, bluesowa, rhythm'n'bluesowa i soulowa, podobnie jak Joan Baez i Bob Dylan, również była zaangażowana politycznie. Jako wszechstronna wokalistka wykonywała różne utwory, w tym w 1961 roku zaproponowała jeszcze inne (co najmniej dwie) wersje piosenki o dziewczynie, która wylądowała w nowoorleańskim burdelu.

W tej wersji, jak u Woody'ego Guthrie, dowiadujemy się, że matka jest krawcową szyjącą niebieskie dżinsy. Melodia raczej nie przypomina starszych wersji.




I jeszcze raz Nina Simone, tym razem w wersji znacznie szybszej i z fortepianem.



 

Zakłada się, że autorem wersji z przełomu lat 50. i 60., która zainspirowała Boba Dylana, był nowojorski pieśniarz folkowy David van Ronk. Z pewnością kolejność akordów i zarys linii melodycznej przypomina już wersję powszechnie znaną z wykonania The Animals, ale maniera, z którą śpiewa i akompaniuje sobie na gitarze van Ronk, może przysporzyć pewnych trudności w jej rozpoznaniu. Jeśli chodzi o tekst, jest to znowu wersja dziewczyny, ale znowu z matką szyjącą dżinsy i tym razem z ojcem (nie kochankiem) pijakiem. Oto wykonanie Davida van Ronka z 1964 roku, a więc tego samego, w którym The Animals nagrali swoją wersję, która sprawiła, że "Dom wschodzącego słońca" dotarł m.in. do Polski.




Dochodzimy do wersji Boba Dylana, podobno inspirowana przez van Ronka, ale tutaj "czarnym charakterem" jest tradycyjnie uwodziciel-hazardzista, matka już zdecydowanie jest krawcową i szyje dżinsy.



18 maja 1964 roku, brytyjska grupa The Animals nagrała rockową wersję tej starej ballady, wersję, którą wszyscy tak dobrze znamy i kochamy. Ofiarą upadku moralnego jest chłopak, matka jest krawcową a ojciec hazardzistą i pijakiem. Narrator nie chce już ostrzegać młodszej siostry przed uwiedzeniem, ale generalnie zwraca się do matki, żeby wszystkie swoje dzieci ostrzegła przed czynem, który on popełnił i skończył w "Domu wschodzącego słońca". Takie przedstawienie sprawy doprowadziło niektórych do błędnych wniosków, że jest to ballada o poprawczaku lub więzieniu. Zresztą tutaj znowu pojawia się motyw łańcucha z żelazną kulą.

Jeśli chodzi o melodię, to wersja Brytyjczyków jest najbardziej zbliżona do dylanowskiej, który inspirował się van Ronkiem. Pytanie jednak brzmi, kto natchnął van Ronka? Z całą pewnością nie on wymyślił linię melodyczną, którą się posłużył, ponieważ można ją dostrzec już u Josha White'a.

Na początku 60. ubiegłego stulecia, kiedy muzycy folkowi święcili tryumfy, muzyka rockowa  wydawała się dogorywać. Elvisa wzięto "w kamasze", a prezenterzy radiowi, w wielu przypadkach pozostający pod wpływem środowisk religijnych, jak tylko mogli usuwali muzykę rock'n'rollową z eteru, jako szerzącą zepsucie moralne i sprowadzającą młodzież na manowce. W tym momencie do Stanów dociera "inwazja brytyjska", czyli zespoły młodych chłopaków zza oceanu, którzy fascynują się muzyką amerykańską. The Beatles z Johnem Lennonem uwielbiającym Elvisa Presleya, the Rolling Stones łaknących kontaktu z autentycznymi czarnymi bluesmanami z Chicago, czy w końcu the Animals, którzy na cały świat rozsławili pewną amerykańską balladę. Brytyjscy chłopcy, niczym irlandzcy mnisi przynoszący z powrotem prawidłową łacinę na kontynent europejski, zawieźli rock'n'rolla z powrotem do jego kolebki. Była to już jednak nieco inna muzyka niż to, co w latach 50. robił Bill Haley, Elvis Presley, Little Richard czy Chuck Berry. Podstawa harmoniczna niby ta sama, wykorzystywana skala dźwięków niby też, ale brzmienie jest już inne. Rock lat 60. stanowi już inną jakość.

Kiedy słyszę Erica Burdona, wokalistę the Animals nie mogę się oprzeć wrażeniu, że jego "House of the Rising Sun" pobrzmiewa punkowo, choć punk rock pojawi się przecież dopiero dziesięć lat później.



Kto z początkujących gitarzystów nie uczył się akompaniamentu do "Domu wschodzącego słońca"? Do historii przeszła też solówka Alana Price'a na organach. Tak oto chłopcy z Newcastle-upon-Tyne rozsławili ludową balladę o ponurym losie tych, którzy nie słuchają mamy.

Czy przesłanie tej historii sprowadza się tylko do prostego morału - słuchaj rodziców i nie daj się zwieść obcym łajdakom? Jest to na pewno ważny element. Ballady mają jednak to do siebie, że zawierają w sobie element fatalistyczny, który podkreśla nieodwracalność pewnego procesu. Bohater/ka, obojętnie czy to chłopak czy dziewczyna, nie ma jak wrócić do domu, nie ma żadnej możliwości własnej poprawy moralnej i poprawy swojego losu. Skazana/y jest na powrót do Nowego Orleanu i straszny los, spędzając resztę życia albo w burdelu, albo w więzieniu, w zależności od wersji. Jest pogodzona/y z losem, a jedyne co może zrobić, to o tym opowiedzieć, względnie ostrzec młodsze rodzeństwo przed konsekwencjami błędu. Dla niej/go nie ma już ratunku ani nadziei. Jak to w ludowej balladzie właśnie! 

Ballady żyją własnym życiem, przechodzą z ust do ust, zmieniają swoje melodie, przekręcają tekst, co czasami prowadzi do diametralnej zmiany przesłania narracji. Tak to już z balladą jest. Może ktoś ją kiedyś napisał, a może tylko wymyślił i zaśpiewał, a ona poszła w świat i zaczęła się klonować, niczym fraktal. Ponieważ jednak po drodze następowały lekkie zniekształcenia, trudno w wykonaniu Animalsów doszukać się śladów wersji z 1630 roku. Po Ericu Burdonie jeszcze wielu muzyków wykonywało House of the Rising Sun, ale były to już tylko covery jego wersji tej ballady. W Polsce zaś dorobiono do jego melodii tekst o więźniu umierającym w więziennym szpitalu na zgniłym posłaniu. Całe szczęście, że ta wersja nigdy nie weszła do oficjalnego obiegu muzyki popularnej.