Pokazywanie postów oznaczonych etykietą nauka. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą nauka. Pokaż wszystkie posty

środa, 16 kwietnia 2014

O uważności (2)



Każdy się zgodzi, że uważność jest bardzo potrzebna na jezdni. Kierowca nie może być ani roztargniony, czy też zajmować się rzeczami nie związanymi z prowadzeniem pojazdu (np. rozmawiać przez telefon komórkowy), ale też nie powinien się koncentrować tylko na jednym czy kilku nielicznych elementach samej jazdy. Nie może skupiać całej uwagi na pojeździe jadącym przed nim, bo musi np. uważać na pojazd próbujący mu zajechać drogę z boku. W walce również nie można się skupiać np. na jednej ręce przeciwnika, ponieważ on pracuje całym ciałem i może w dowolnej chwili użyć każdej z jego części. Uważność jest więc bardzo ważna w sztuce przetrwania. Zła strona tego faktu polega na tym, ze po dłuższych okresach wzmożonej uważności odczuwamy ogromne wyczerpanie, takie jak po ciężkiej fizycznej pracy. Dyrektorzy przedsiębiorstw często mogą odczuwać zmęczenie nieustanną uważnością, a takie zmęczenie jest bardzo istotnym elementem stresu i w rezultacie całego stanu zdrowia. Ludzie na pewnych stanowiskach muszą się wykazywać wzmożoną uważnością i tak właśnie dyrektor musi być człowiekiem bardzo uważnym, podczas gdy profesor uczelni do całkiem niedawna nie tak bardzo. Wszyscy pewnie kojarzymy sobie stereotypowe postaci roztargnionych uczonych z głową w chmurach. Naukowiec po prostu koncentrował się na swojej wąskiej dziedzinie stopniowo jeszcze ją zawężając, aż zaczynał żyć w wirtualnym świecie własnej specjalności. Dzisiaj nie jest to praktycznie możliwe, bo profesorowie często muszą odgrywać role menadżerów. Zarządzając czymkolwiek nie możemy sobie pozwolić na koncentrację na jednym i lekceważenie innych aspektów życia, ponieważ wszystko jest ważne i wszystko należy ogarnąć (w znaczeniu jak najbardziej dosłownym, nie slangowo-młodzieżowym).

Z drugiej strony stereotypowy roztargniony profesor nie oddając się szeroko pojętej uważności, a więc kombinacji umiejętności przetrwania w środowisku akademickim, pracy menadżerskiej, problemom dydaktycznym itd., a skupiając się jedynie na zagadnieniu badawczym, miał większe szanse na odkrycie czy opracowanie czegoś nowego w porównaniu z kolegą, który brylował w towarzystwie, był uwielbiany przez studentów i piął się po szczeblach kariery akademickiej, ponieważ nie tracił czasu na rzeczy bezpośrednio z pracą badawczą nie związanymi. Roztargnionych „Einsteinów” praktycznie dzisiaj już nie ma. Pozostają celebryci, którym się na dodatek wydaje, że w niczym nie ustępują ludziom, w pracy których uważność jest warunkiem przetrwania, czyli dyrektorom firm, politykom czy gangsterom. Oczywiście tacy naprawdę istnieją, ale czy w swojej dziedzinie dorównują gigantom myśli oderwanym od rzeczywistości? Wielu naukowców faktycznie jest lepszymi menadżerami niż uczonymi, ale zdarzają się też tacy, którzy żyjąc szereg lat we wsobnym świecie akademickim, karmiąc się myślowymi konstruktami własnymi i tymi wyprodukowanymi przez kolegów, w pewnym momencie nabierają przekonania, że są gotowi poradzić sobie w realnym świecie, w polityce czy, rzadziej, w biznesie. Niektórzy faktycznie dobrze się w tym świecie odnajdują, ale niestety tracą coś, co nazwałbym „dziewictwem”, które pojmuję jako konieczność zajmowania się sprawami bieżącymi, wymagającymi szybkich decyzji, na przemyślenie których często nie mają czasu, a nie pogłębionej refleksji, jaka jest możliwa tylko z pewnego dystansu. Świat wzmożonej uważności niestety nie wydaje się sprzyjać spokojnej koncentracji na wyselekcjonowanym zagadnieniu badawczym.

Powyższe przykłady dotyczą uważności wzmożonej, czyli tej, bez której przetrwanie, czy to w sensie jak najbardziej dosłownym, czy też w sensie nieco metaforycznym, np. przetrwanie w pewnym środowisku. Wróćmy jednak do uważności również bardzo w życiu ważnej, bo odnoszącej się do przyswajania wiadomości i umiejętności, czyli do procesu uczenia się. Niejeden z nas zapewne słyszał o regule dziesięciu tysięcy godzin. Kto nie wie, o co chodzi, gorąco polecam ciekawy artykuł na stronie: http://coaching.focus.pl/zycie/recepta-na-sukces-malcolma-gladwella-czyli-regula-10-tys-godzin-10 . Badacze, którzy odkryli tajemnicę geniuszów, doszli do wniosku, że wszyscy oni poświęcili ok. 10 tys. godzin systematycznej pracy nad swoją dziedziną, a po upływie tego czasu byli w niej bezkonkurencyjni. Domorośli „coache”, czyli amatorzy roszczący sobie pretensje do umiejętności nauczania innych jak osiągać sukces, czasami przywołują tę zasadę, skupiając się na liczbie poświęconych godzin,  ale z pominięciem pewnego szczegółu, który jest kluczowy, a mianowicie że robili to, że zacytuję fragment w/w artykułu „celowo i z determinacją”. Innymi słowy robili to uważnie.

Wiara w to, że dzięki mechanicznemu, czyli bez zaangażowania uważności, powtarzaniu można osiągnąć sukces, jest bardzo zwodnicza i ulegającym jej nie wróży sukcesu. Przychodzą mi na myśl dwie metody nauczania języków obcych. Jedna to sugestopedia, opracowana przez bułgarskiego psychologa Georgi’ego Łozanowa, a druga to metoda nauki przy pomocy fiszek ze słownictwem oraz podobna do niej komputerowa metoda SuperMemo i podobne do niej.

W przypadku sugestopedii, tak samo jak pochodnej od niej metody SITA (w której jedyną innowacją odróżniającą ją od klasycznej metody Łozanowa są okulary z rytmicznie mrugającą lampką), pojawia się problem uczących się, którzy zaczynają wierzyć, że w stanie głębokiego relaksu wzmocnionego muzyką (najlepsza do tego celu jest barokowa) dosłownie wchłoną język obcy bez żadnego wysiłku, bo ten przeniknie do ich umysłów właśnie dzięki ich zrelaksowaniu. Nie jest tak, że potępiam próbę nauki w stanie relaksacji, bo doskonale wiem, że do tego, co nazywam otwarciem na nowy materiał, niezbędny jest swoisty stan rozluźnienia.

Tutaj zaczyna się najtrudniejsza część wyjaśnienia kwintesencji uważności.  Otóż stan absolutnej relaksacji prowadzi do jego formy najdoskonalszej, czyli do snu. We śnie uważność zanika kompletnie, choć doskonale wiemy, że mózg pracuje produkując m.in. sny. Jeżeli ktoś liczy, że czegokolwiek nauczy się przez sen, jak pokazuję niektóre filmy, bynajmniej nie science-fiction, ale raczej niezbyt ambitne komedie, tego czeka po prostu rozczarowanie. Kombinacja stanu zrelaksowania i uważności to dla przyswajania nowego materiału, w tym językowego, sprawa kluczowa. Problem w tym, że osiągnięcie takiego stanu wymaga ogromnego wysiłku, gdyż, jak łatwo zauważyć, są to sprzeczności. Mamy być rozluźnieni i w tym samym czasie uważni, podczas gdy wiemy jak bardzo uważność wyczerpuje naszą energię. Trudność z osiągnięciem właściwych proporcji polega przede wszystkim na tym, że nie bardzo wiadomo, w którym dokładnie miejscu znajdują się sterowniki i jak ich właściwie użyć. Niemniej warto próbować, choć osobiście do sugestopedii jako skutecznej metody nauki języków obcych przekonany nie jestem.

Wiara w to, że kiedy się systematycznie ćwiczy, sukces jest skazany na nadejście, spełnia być może pewną rolę wychowawczą, ale niestety również może przynieść bolesne rozczarowanie.
Metody polegające na mechanicznie wyliczonym systemie powtórek zakładają, że jeżeli po prostu będzie się systematycznie wykonywać ćwiczenia na np. tłumaczenie słówek, te słówka wejdą po jakimś czasie do naszej długotrwałej pamięci. Osobiście korzystałem z tej metody i o ile w pewnym okresie mojego życia, kiedy moja wiara w jej skuteczność oraz radosny entuzjazm spowodowany wiarą w odkrycie czegoś nowego i niezawodnego, faktycznie przyczyniła się do dużych postępów w przyswajaniu nowego słownictwa, to po pierwotnej fascynacji, ale przy systematycznym korzystaniu z programów komputerowych na bazie SuperMemo, nie odnotowałem większych sukcesów. Za każdym razem, kiedy przystępowałem do ćwiczenia, wykonywałem je bezbłędnie, co powinno mnie utwierdzić w przekonaniu, że jestem jak najbardziej na dobrej drodze. Po pewnym czasie zorientowałem się, że jest zupełnie inaczej. Otóż, poza kontekstem ćwiczenia, tych samych wyrazów, które przy jego wykonywaniu pamiętałem bezbłędnie, w jakiejkolwiek innej sytuacji jakoś nie chciały mi przyjść do głowy. Wniosek jest, jak mi się wydaje, dość prosty. Mózg potrafi wypracować system zapamiętywania mechanicznego, ale jeżeli w tym procesie nie biorą udziału żadne emocje, ani należyta uważność, nie można się spodziewać żadnych rezultatów.

Tutaj jednak powraca zasadnicze pytanie o definicję słowa. Czym jest sama uważność? Czy w jej wywoływaniu zasadniczą rolę odgrywa wola, czy też emocje, a może jedno i drugie? Piotr Mart, twórca metody 5S, stawia na emocjonalne skojarzenie każdej jednostki leksykalnej, której nie należy tłumaczyć na język ojczysty, a stworzyć całą siatkę skojarzeń emocjonalnych, dzięki której nowe słowo zostanie prawidłowo zinternalizowane. Być może więc uważność to właściwe zaangażowanie wszystkich zmysłów w proces nauki? Osobiście dorzuciłbym do zmysłów, które mogą się okazać jeszcze jednym narzędziem do mechanistycznej próby zapamiętywania, element woli, ale tutaj wchodzimy na dość śliski grunt, bo do końca wcale nie wiadomo, czym jest tzw. wola i jak działa.

Wola jako silna motywacja może tak naprawdę czasami zadziałać destrukcyjnie na postawę uczącego się. Silna presja (wcale nie tylko ta ze strony innych ludzi, ale nasza własna również) przyswojenia nowego materiału może doprowadzić do „spalenia się” uczącego się, ponieważ cała energia emocjonalna pójdzie na chęć (wolę) nauczenia się, a nie na samo nauczenie się.Z kolei wyłączenie woli, a poddanie się relaksowi lub wierze w samoistny wynik beznamiętnych mechanicznych powtórek, prowadzi do wyłączenia uważności, bez której wszelkie przyswajanie wiedzy jest w ogóle niemożliwe.

Największym problemem jednak pozostaje pytanie z repertuaru buddyzmu zen „kto uważa?” Nie umiemy precyzyjnie określić ani ośrodka woli, ani uważności. Teoretycznie wiedza ludzkości na temat mózgu się poszerza, ale zanim ta wiedza „trafi pod strzechy” jeszcze wiele czasu upłynie. Z praktycznego punktu widzenia i tak powinniśmy próbować uczyć się z jak najwłaściwszym wykorzystaniem uważności. Sami na własną potrzebę musimy wykryć, co w naszym konkretnym przypadku stymuluje naszą uważność i z tego odkrycia robić następnie właściwy użytek.

Uważność męczy. Dlatego myślenie z uwzględnieniem uważności również męczy, i to bardzo, dlatego zwolennicy popularnego powiedzonka „myślenie nie boli” prawdopodobnie nigdy się nad nim głębiej nie zastanawiali, tylko je bezmyślnie powtarzają.

Ponieważ wypadkowa ludzkiego ciała, które jest wynikiem tysiącleci ewolucji, sprawia, że jako gatunek kierujemy się zasadą ekonomii wysiłku, w sposób naturalny unikamy wszystkiego, co sprawia nam ból albo po prostu przykrość. To dlatego unikamy myślenia, bo wolimy oddać się emocjom. To dlatego wielu z nas woli oddać się religii, niż uważnej obserwacji otaczającej nas rzeczywistości. Uważność nas męczy i jest naturalne, że stanu nieprzyjemnego chcemy uniknąć.

CDN

wtorek, 15 kwietnia 2014

O uważności



„Uważność” to nie jest słowo, które brzmiałoby jakoś zgrabnie w języku polskim. Jest mało naukowe, bo po pierwsze nie brzmi obco, ale tak jakoś swojsko, siermiężnie, a przy tym bardzo trudno o określenie jego pola semantycznego. Niemniej w tym wpisie zdecydowałem, że będę używał właśnie tego terminu, po prostu z braku lepszego. Chodzi o to, że można byłoby go zastąpić słowem „koncentracja” (oczywiście chodzi o koncentrację umysłu), ale choć w dużej mierze znaczenia uważności i koncentracji się pokrywają, to jednak nie do końca są to synonimy. Do uważności niezbędna jest koncentracja, ale uważność to koncentracja na właściwym obiekcie, który może się bardzo szybko zmieniać. Jest to również umiejętność oceny owej zmienności. Posługując się nieco uproszczonym przykładem ze świata sztuk walki, można porównać koncentrację ze skupieniem się na obronie przed jednego typu atakiem, podczas, gdy ten może nadejść z innej strony i mieć zupełnie inny charakter, niż ten, na którym się skoncentrowaliśmy.

Dodatkowej trudności dostarcza fakt, że to, co nazywamy naszym umysłem nie do końca koresponduje z jakimś precyzyjnie zlokalizowanym punktem w naszym mózgu. Sam umysł trudno zdefiniować, zwłaszcza że, jak zapewniają psychologowie, nie ma jakiegoś „superkontrolera” w naszej głowie, który odpowiadałby za pracę innych części mózgu. Wiemy też, że mózg ludzki ma wielkie zdolności adaptacyjne i że istnieją przypadki, w których jedna jego część może przejąć rolę innej. Umiejętność koncentracji, którą podobno można wyćwiczyć, sprawia, że możemy sobie wypracować coś, co spełni rolę takiego „kontrolera”. Na razie jednak rolę tę wypełnia wiara w konstrukt języka, jakim jest „jaźń” każdego z nas.

Koncentracja w takim razie może w jakimś stopniu być nawet przeciwieństwem uważności, bo o ile ta pierwsza jest skupieniem się na szczególe, ta druga powinna być umiejętnością dostrzeżenia całości. O ile koncentrację można by zaliczyć do sfery działalności analitycznej, to uważność do syntetycznej, ale ten podział, mówiąc szczerze, niewiele wnosi do wyjaśnienia tego zagadnienia, a już tym bardziej do praktycznego zastosowania wiedzy o nim. Tak czy inaczej, uważność to „mobilna koncentracja” oraz w ogóle wola tejże koncentracji.

Niechaj mi Czytelnicy wybaczą ten przydługi wstęp na temat definicji (czy też problemem z definicją) samego terminu. Myślę jednak, że intuicyjnie każdy pojmie, w jakim znaczeniu będę używał terminu „uważność” w poniższym wywodzie.

Porażkę procesu przyswajania wiedzy podczas lekcji szkolnej, wykładu uniwersyteckiego czy szkolenia pracowniczego najczęściej możemy przypisać brakowi uważności, co w tym wypadku praktycznie równa się brakowi koncentracji. Ci uczestnicy, którzy po prostu nie są zainteresowani, nie potrafią się skupić na zagadnieniu, zaczynają się czuć nerwowo, a kiedy znajdują drugą osobę, która doświadcza tego samego, momentalnie odczuwa ulgę i wdzięczność tejże drugiej osobie za wyrwanie jej z poczucia wyobcowania i niskiej samooceny. Wytwarza się „rzeczywistość klasowa”, która sprowadza się do swoistej formy życia towarzyskiego i jest jak najdalsza od samego celu spotkania nauczyciela/wykładowcy/szkoleniowca i grupy uczniów/studentów/kursantów.

W sytuacji, kiedy nawet nie próbuje się słuchać tego, co mówi do nas nauczyciel, trudno o jakąś efektywność uczenia się. Niektórzy, ci, którzy sami przed sobą chcą zachować pozory przyzwoitości, twierdzą, że nauczą się w domu z materiałów, które nauczyciel dostarczył lub podręczników i spokojnie oddają się towarzyskim rozmowom podczas zajęć. Oczywiście taki przebieg wydarzeń bardzo często spowodowany jest winą samego prowadzącego zajęcia, który nie potrafi zainteresować tematem zajęć. Mówi nieciekawie, a jak ciekawie to monotonnie. Najgorsze są przypadki, kiedy kursanci przymuszeni do uczestnictwa w szkoleni poleceniem przełożonego, mają poczucie straty czasu, ponieważ prelegent zwyczajnie nie ma nic ciekawego do powiedzenia, a kurs prowadzi tylko dlatego, że akurat jest okazja do zarobienia kilku złotych. Wtedy kursanci nie tylko się zajęciami nie interesują, ale są wręcz wściekli, że zostali do nich przymuszeni.

Do absurdów dochodzi również na wyższych uczelniach, gdzie studenci muszą uczestniczyć w zajęciach, których związku ze swoimi zainteresowaniami w ogóle nie widzą. Temu można byłoby zaradzić, gdyby wykładowca prowadził zajęcia w jakiś niezwykle atrakcyjny sposób, bo wtedy miałby szansę zasiać ziarno zainteresowania na „dziewiczej glebie”, czyli tam, gdzie go wcześniej nie było, ale iluż jest takich wykładowców? To, na co należałoby realnie liczyć, to to, że „trafi swój na swego” (w pozytywnym znaczeniu), czyli że zainteresowania studenta pokryją się z ofertą wykładowcy. Tylko wtedy można liczyć na pozytywny efekt.

Szkoła podstawowa i średnia to z definicji przymus robienia wielu rzeczy po raz pierwszy w życiu, dlatego rola nauczyciela jako stymulatora zainteresowania jest ogromna. Nauczyciel może i powinien prowadzić zajęcia atrakcyjnie, ale to co dla jednego jest elementem przyciągającym uwagę, dla innego nie jest, a przy tym dla wielu rozmowa z kolegą nadal będzie bardziej wciągająca. Tego typu lekcyjne atrakcje, jak prezentacje multimedialne czy filmy, faktycznie odgrywają w przypadku jednych ogromną rolę stymulującą, podczas gdy w przypadku innych są jedynie pretekstem do oddania się rozmowom na tematy związane z bieżącymi wydarzeniami z życia uczniów. Dodajmy do tego, że są uczniowie, który nic, co oferuje nauczyciel, nigdy nie zainteresuje. Z tym wszystkim należy się liczyć, bo są to zjawiska całkiem normalne. Problem tylko w tym, że nieliczny odsetek tych, którzy by się chcieli czegoś nauczyć, nie mogą skorzystać, ponieważ ich koncentracja jest nieustannie rozpraszana przez tych, którzy do nauki mają stosunek obojętny. W tym momencie polscy nauczyciele próbują zaprowadzić dyscyplinę i w zależności od ich osobowości, niektórym się to nawet udaje. Można sobie teraz zadać pytanie, czy kiedy nauczyciel wprowadził klasę w stan idealnej ciszy i udało mu się przeprowadzić zajęcia tak, jak sobie zaplanował. może liczyć na sukces w postaci ilości przyswojonej przez ucznia wiedzy? Niestety rzeczywistość pokazuje, że niekoniecznie. W stan idealnej ciszy może faktycznie pomóc w zapobieżeniu dekoncentracji uczniów zainteresowanych, ale wcale niekoniecznie generuje uważność u tych, którzy zainteresowani nie są.

Zostawmy jednak na moment nauczycieli i ich rolę w tworzeniu sytuacji sprzyjającej uważności, a skupmy się samych najbardziej zainteresowanych, czyli na uczących się (obojętnie w jakim wieku). Niejednemu z nas zapewne zdarzyło się zapamiętać coś z lekcji w ogóle nie zaglądając w domu do notatek czy podręcznika. Sam przypominam sobie profesorów (niezwykle rzadkie przypadki), których fragmenty wykładów jestem w stanie plastycznie sobie odtworzyć w pamięci. Czasami nie jest to jednak zasługa nauczyciela, ale samego tematu. Niektórzy uczniowie np. bez powtarzania w domu są w stanie opowiedzieć przebieg jakichś wydarzeń z historii i to z pokazywaniem na mapie. Właściwie emfatyczny zwrot „i to” nie bardzo ma tutaj sens, ponieważ być może ten nagły przypływ zdolności zapamiętywania nastąpił właśnie dzięki dodatkowemu bodźcowi, jakim było prześledzenia np. szlaku podróży Magellana, czy ORP „Orzeł” po morzach świata. Jeżeli nawet nam samym zdarza się to rzadko, to niemal każdy ma w pamięci kolegę, który „nic się nie uczył, bo zapamiętywał wszystko z lekcji”. Kiedy mówimy o takich ludziach, najczęściej do opisu fenomenu, którego nie bardzo umiemy wyjaśnić, używamy rzeczownika „talent”, lub przymiotnika „zdolny”. Tymczasem warto przeprowadzić analizę owych „nieosiągalnych dla większości zdolności”.
Uważności, czyli otworzenie niemal wszystkich zmysłów na napływającą informację, jak już wspomniałem na wstępie, nie do końca można uznać za samą koncentrację. Mój dziadek, Władysław Dudziński, który skończył nie wiem ile klas wiejskiej szkoły podstawowej (być może tylko cztery) bardzo cenił wykształcenie i ludzi wykształconych. Z jego opowiadań wiem, że wśród chłopów z okolic wsi, w której mieszkał (a była to nieduża wieś w środku lasu), wykształcenie cieszyło się szacunkiem i również dzieci wychowywano w tym duchu. Pamiętam jego opowieść o nauczycielce, która tłumaczyła rodzicom jego kolegów, że jeden z nich tak bardzo chce się nauczyć, że zachowuje się jakby chciał tę wiedzę pochłonąć na takiej zasadzie, jak się „pochłania” posiłek i że to jest aż chorobliwe. Jak sobie to później wyjaśniłem, ten chłopiec, rówieśnik mojego dziadka, był po prostu „przemotywowany”. Presja, lub tylko atrakcyjny obraz przyszłości, jaki w jego domu prawdopodobnie odmalowano w kontekście efektu nabycia szkolnej wiedzy, sprawiła, że chłopak dokonał tak wielkiego wysiłku w celu koncentracji nad tym, co mówi nauczycielka, że efektywnie zablokował receptory tych treści.

Koncentracja wymaga wielkiego wysiłku. Uważność tak samo, ale dodatkowa trudność z uważnością polega na tym samym, co stosuje każdy dobry bokser. Trzeba wiedzieć, kiedy się szybko skoncentrować i kiedy się rozluźnić. Przyswajanie nowego materiału wymaga równoczesnej koncentracji (pewnego spięcia) ale równocześnie rozluźnienia umysłu do tego stopnia, żeby pozwolić mu faktycznie nowe wiadomości wchłonąć. Uczniowie, którym zazdrośni koledzy przypisują ślęczenie nad książkami i kujoństwo, ale o których skądinąd wiadomo, że tak nie robią, często sprawiają wrażenie zbyt nonszalanckich, w skrajnych przypadkach bezczelnych, co drażni kolegów, którzy nie osiągają zbyt imponujących wyników, a czasami wprowadza w rozdrażnienie również nauczycieli, którzy chcieliby wpoić uczniom etos ciężkiej pracy. Tymczasem taki mądrala zbytnio się nie przemęcza, a wyniki osiąga bez trudu. Po prostu opanował sztukę skoncentrowania się w odpowiednim momencie na właściwej informacji. Do tego musi dochodzić jeszcze jeden czynnik – istnienie jakiejś płaszczyzny, „płyty głównej”, czyli pewnej siatki w postaci wiedzy ugruntowanej już wcześniej, do której te nowe informacje można „dokleić”. Brak takiej płaszczyzny bardzo utrudnia przyswajanie nowych treści. Niemniej przy odrobinie uważności, uczeń zwany zdolnym, umie ją sobie szybko zbudować na bazie pierwszych informacji na dany temat podanych przez nauczyciela. Oczywiście jeżeli jest to poparte pewną pracą w postaci czytania, najlepiej w źródłach pozapodręcznikowych, co w dobie Internetu jest bardzo łatwe, uczeń zwany „zdolnym” osiąga wyniki, które wyraźnie wybijają się na tle innych. Niemniej to ten odpowiedni rodzaj uważności jest kluczem do zrozumienia tego zjawiska.

Uważność to nakierowanie całego siebie na dane zagadnienie i pozwolenie na pochłonięcie temu zagadnieniu. Jeżeli uczeń odgrywając dialog po angielsku nagle czuje, że faktycznie wchodzi w rolę odgrywanej osoby i daje mu to wielką satysfakcję, to znaczy, że cały dał się wciągnąć zadaniu. Najgorsze w takiej sytuacji jest to, że przyzwyczajony do wpajanej mu przez dorosłych myśli, że to co wartościowe, musi być okupione wielkim wysiłkiem, zaczyna uważać, że to było łatwe, ale z pogardliwym podtekstem „zbyt łatwe”, a więc niewiele warte. Tymczasem doświadczyli „uważności w działaniu”. Zdolni potrafią w ten sam sposób traktować wszystko, dlatego robią wrażenie, że wszystko przychodzi im bez trudu, a na dodatek sami w to zaczynają wierzyć i stają się niesamowitymi zarozumialcami, co drażni otoczenie, ale to już jest osobne zagadnienie.

CDN

czwartek, 21 czerwca 2012

Konferencja Żydzi Wschodniej Polski - impresja (2)


Dr Maciej Tramer tłumaczył się prawdopodobnie (nie mogę stwierdzić tego z całą pewnością, ponieważ na jego głównym wystąpienie nie dotarłem) z nazwania Lwowa polskim miastem, lub być może jedynie z niewystarczającego zaznaczenia, że Lwów jest miastem ukraińskim. Jak przyznał na początku swojego wyjaśnienia, po swoim wystąpieniu spodziewał się raczej ataku ze strony kogoś o poglądach nacjonalistycznych (na co prowadzący sesję dowcipnie zauważył, że w Białymstoku nacjonalistów nie ma, co prawdopodobnie było sarkazmem), niż od strony ukraińskiej. Niedawno UEFA tłumaczyła się z czegoś dokładnie odwrotnego – i słusznie! Jak się bowiem zorientowałem, cała wypowiedź adresowana była do potężnego mężczyzny ze szpakowatą brodą odzianego w zieloną (o ile dobrze pamiętam) rubaszkę, czyli koszulę popularną wśród narodów „ruskich” (Rosjan, Białorusinów, Ukraińców). Mężczyzna prawdopodobnie był Ukraińcem lubiącym wtrącić swoje trzy grosze.

Dr Tramer rozpoczął wyjaśnienia, niczym Biały Dom po wpadce Baracka Obamy, tłumacząc, że trudno być geografem i historykiem równocześnie. Czując lekkie zażenowanie całą sytuacją, wyszedłem. Następnie wychodzili inni uczestnicy konferencji wyrażając zniecierpliwienie zachowaniem „mąciwody”.

Po przerwie nastąpiła wreszcie sesja, na którą czekałem, a którą rozpoczął profesor Bogdan Burdziej wspaniałym referetem na temat opowiadania Chałat Wiktora Gomulickiego. Oprócz Wspomnień niebieskiego mundurka współczesny czytelnik (tzn. taki w moim wieku) raczej żadnych innych utworów tego autora nie zna, tym bardziej więc z zainteresowaniem wysłuchałem wystąpienia profesora Burdzieja. Była to perełka, jaką potrafią przygotować prawdziwi erudyci z talentem literackim. Koncepcja literatury „krawieckiej” wywiedziona z Thomasa Carlyle’a, nawiązanie do Płaszcza Gogola, a zwieńczenie całości opowieścią o młodym Admie Mickiewiczu, który, podobnie jak młodzieniec z Chałata Gomulickiego, był wieziony przez żydowskiego woźnicę, to była dla słuchacza nie tylko przygoda intelektualna, ale równocześnie czysta literacka rozkosz, ponieważ tego typu wykłady wg mnie mają o wiele więcej wspólnego ze sztuką niż nauką, co w tym wypadku jest ogromnym plusem! Gdyby podręczniki do języka polskiego były pisane w taki sposób, w jaki zaprezentował swój temat profesor Bogdan Burdziej, jestem przekonany, że mielibyśmy o wiele więcej miłośników literatury wśród młodzieży.

Mężczyzna w rubaszce nie zawiódł i tym razem, wtrącając swoje trzy grosze. Pan profesor wspominając Mikołaja Gogola, nazwał go pisarzem rosyjskim. Akurat wiedziałem, że twórca Rewizora był Ukraińcem, ponieważ jakieś 2 lata temu fakt ten uświadomił mi kolega rusycysta, który dyplom swego czasu robił z literatury ukraińskiej. Ponieważ mam lekkie ADHD (prawdopodobnie), odwróciłem się do koleżanek i kolegów, żeby po cichu zauważyć, że Gogol to pisarz ukraiński. Zdążyłem wyszeptać te słowa, kiedy nagle je usłyszałem wypowiedziane głośno! Jeżeli znacie reklamę z Edytą Górniak śpiewającą w pociągu, to pewnie domyślacie się jak się mogłem w pierwszej chwili poczuć. Przecież nikt z moich znajomych nie miał ukrytego mikrofonu.

- Mikołaj Gogol był pisarzem ukraińskim! – to stwierdzenie oczywiście należało do mężczyzny w rubaszce.

Dr Jacek Partyka opowiadał o poecie, o którego istnieniu dowiedziałem się dnia poprzedniego, przez co było mi bardzo wstyd, ale jak się okazało, nie byłem w swojej ignorancji odosobniony, gdyż nawet prowadzący sesję przeczytał błędnie nazwisko Reznikoff, zaś późniejsze pytania z sali pokazały, że prawie nikt wcześniej o tym amerykańskim poecie nie słyszał.

Sesję zamknęła mgr Grażyna Dawidowicz z Białegostoku  swoim wystąpieniem na temat doświadczenia Holokaustu w życiu i twórczości Sary Nomberg-Przytyk. W tejże sesji było to jedyne wystąpienie dotyczące Polski wschodniej, jako że Sara Nomberg-Przytyk była białostoczanką, przedwojenną komunistką, więźniarką Auschwitz, a po wojnie białostocką dziennikarką.

Żałuję, że nie wybrałem się na odczyty dnia poprzedniego, oraz że nie spędziłem całego dnia w czytelni Książnicy Podlaskiej, ponieważ sądząc po prelegentach i tytułach ich wystąpień, musiało to być spotkanie ciekawe, inspirujące, ze sporą dozą kontrowersji.

Ja chyba najbardziej zapamiętam wystąpienie profesora Burdzieja, ponieważ, kiedy zacytował Carlyle’a Sartor Resartus, stwierdziłem, że szkocki myśliciel w 1831 roku stał się jednym z prekursorów lingwistyki kognitywnej, formułując tezę o metaforyczności języka ponad sto lat wcześniej nim zrobił to Goerge Lakoff.

sobota, 19 maja 2012

O reformowaniu polskiego szkolnictwa wyższego, czyli o tym od której strony się do tego przymierzyć


Przeczytałem wczoraj bardzo ciekawy artykuł Pawła Dobrowolskiego pt. Harvard w Polsce nielegalny (http://www.rp.pl/artykul/877153.html#.T7YGoQtsYEY.facebook ) na temat uczelni amerykańskich w porównaniu z polskim systemem szkolnictwa wyższego. W 80% zgadzam się z tezami autora, bo sam od dawna wiem, że nasza państwowa regulacja dosłownie wszystkiego, to zabójstwo dla jakiejkolwiek innowacyjności czy próby wprowadzenia pozytywnych zmian na polskich uczelniach. Zgadzam się, że pani minister zamiast dać większą swobodę uczelniom w sposobie organizowania procesu naukowego i dydaktycznego, na podobieństwo ministrów z czasów komuny i współczesnych rosyjskich, próbuje mnożyć przepisy, które mają na celu poprawienie przepisów uprzednich, ale w ten sposób polska nauka i szkolnictwo wyższe jest przytłoczone stalową siecią uregulowań prawnych, w której nie mają żadnego pola manewru.

Smutną prawdą jest też to, że w Polsce takie uczelnie, jak Harvard, czy angielski Oxford, byłyby nielegalne, ponieważ nie spełniałyby wymogów polskiego prawa o wyższych uczelniach.

Są jednak pewne punkty, z którymi już bym polemizował. Zacznę jednak od pewnego rysu historycznego. Ci z moich Czytelników, którzy uważają, że wiedza historyczna im się do niczego nie przyda, mogą ten fragment przeskoczyć, niczym opis przyrody w Nad Niemnem.
Współczesne uniwersytety wywodzą się w prostej linii od uczelni średniowiecznych. Owszem w starożytnych Atenach była Akademia i Likajon, była prężna uczelnia przy bibliotece aleksandryjskiej, ale niestety nie ma żadnej ciągłości z tymi ośrodkami nauki. Ze średniowieczem jest. Tak na marginesie – przysłowiowa średniowieczna ciemnota, a tu początki wyższych uczelni. Czy to nie zaskakujący paradoks?

Średniowieczne uniwersytety w Europie organizacyjnie opierały się na dwóch modelach: bolońskim i paryskim. Model boloński jest niezwykle interesujący, ponieważ tam studium generale (jak wówczas nazywano uniwersytet) to była korporacja studentów, którzy sobie wynajmowali profesorów. Profesor to był po prostu nauczyciel - człowiek, który posiadał książkę (czasami więcej niż jedną) i ją głośno czytał – stąd angielskie „lecture”, co przecież od razu kojarzy się z polską „lekturą”, a więc z czytaniem. Jeżeli profesor potrafił jeszcze skomentować to, co czytał, a robił to w sposób ciekawy i twórczy, rosła jego sława wielkiego uczonego. Niektórzy oczywiście sami pisali naukowe rozprawy. Ale wracajmy do tematu. W Bolonii rektorem mógł zostać wyłącznie student, ponieważ to studenci kierowali uczelnią. Zrzeszyli się bowiem po to, żeby sobie zorganizować naukę, a tę można było uzyskać od profesorów, więc ich wynajmowano. Owi studenci musieli mieć wręcz gigantyczne poczucie autonomii uczącego się oraz być ludźmi naprawdę odpowiedzialnymi! (W praktyce bywało jednak bardzo różnie, ale to inny temat).

W Paryżu, w uczelni, którą później nazwano Sorboną, a która rozwinęła się z paryskiej szkoły przykatedralnej, panował inny model organizacyjny, a mianowicie była to korporacja profesorów. Paryscy wykładowcy kontrolowali więc cały proces dydaktyczny, ponieważ założyli przedsiębiorstwo świadczące usługi edukacyjne, zaś studenci stawali się jego klientami.

Uniwersytet w Oxfordzie został założony przez grupę uczonych, którzy przybyli z Paryża, a Cambridge przez grupę odszczepieńców z Oxfordu. Można więc rzec, że te uczelnie to niejako klony Sorbony.

W Polsce Kazimierz Wielki, który przede wszystkim potrzebował prawników, postanowił założyć własne studium generale. Znamy akt powołania uczelni z 1364 roku, ale nie wiemy nic o jej działalności. Jest wysoce prawdopodobne, że przez kolejne 36 lat z uczelnią krakowską działo się to, co obecnie z odcinkiem autostrady A2, albo po prostu na projekcie poprzestano. Uczelnia Kazimierza Wielkiego miała być wzorowana na modelu bolońskim. Wiemy jednak, że kiedy królewska para Jadwiga i Jagiełło po raz kolejny wydali akt „odnawiający” studium generale, było to tak naprawdę założenie go na nowo, tym razem już na wzorze paryskim. Można więc powiedzieć, że od samego początku faktycznej działalności Uniwersytetu Jagiellońskiego, była to korporacja profesorów. Na tej zasadzie rozwinęły się wszystkie polskie uczelnie. Jak widać jednak, na przykładzie Oxfordu czy Cambridge, nie tylko polskie.

Choć nie ma żadnej ciągłości między platońską Akademią czy arystotelesowskim Likajonem (stąd nasze liceum), to warto jednak uświadomić sobie, że tamte starożytne ośrodki naukowe były przede wszystkim skupiskami ludzi przyciąganych przez wielkie nazwiska (no, imiona, mówiąc ściśle). Był mistrz i gromada jego uczniów. Dużo wcześniej na podobnej zasadzie działał Pitagoras, choć w jego przypadku, była to raczej sekta parareligijna, jeśli nie wprost religijna, niż jedynie uczelnia.

Dlaczego wprowadzam taki długi wstęp historyczny? Otóż chodzi o pokazanie pewnej tradycji, którą wszyscy znamy jako relacja mistrz-uczeń. Była ona podobna to stosunków panujących w cechach rzemieślniczych, gdzie trzeba było kilka/kilkanaście lat terminować zanim można było zostać wyzwolonym czeladnikiem, a jeszcze więcej czasu zajmowało uzyskanie tytułu mistrzowskiego, który nadawał rzemieślnikowi absolutną samodzielność jako przedsiębiorcy. Oczywiście działał w cechu, więc był jednak ograniczony przepisami, które nie pozwalały na wolną konkurencję, gdyż chodziło o to, żeby mistrzowie nie psuli sobie nawzajem rynku. Wiemy, że monopol cechowych mistrzów łamali „partacze” (fuszerzy), którzy działali nielegalnie poza murami miasta. To mogli być naprawdę ludzie, którzy wykonywali swoją robotę źle, ale równie dobrze mogli to być świetni fachowcy, np. czeladnicy, którzy nie mogli się doczekać na śmierć jakiegoś mistrza i zajęcia jego miejsca w cechu. Korporacje profesorów działały na bardzo podobnej zasadzie – cały proces uzyskiwania stopni naukowych to w prostej linii kontynuacja średniowiecznych tradycji korporacyjnych.

Kontynuacja tradycji ma oczywiście swoje dobre i złe strony. System cechowy, ale i uniwersytecki, miał na celu nieustanne doskonalenie się człowieka pragnącego zostać mistrzem czy profesorem. Jeżeli ktoś jednak osiągał podobne wyniki poza systemem, mógł spodziewać się szykan. Prawdziwy liberalizm, jaki pojawił się w Europie w wieku XVIII (nie mylić tym, co dzisiaj mówią o PO jego wrogowie – bo zarówno PO nie ma pojęcia o liberalizmie, jak i ci, którzy członków tej partii nazywają liberałami), m.in. polegał na likwidacji monopolu cechowego. W jakimś stopniu (cechy istnieją do dziś, więc chyba jednak nie do końca) się to udało nawet wcześniej, bo przecież system manufakturowy, czy praca nakładcza to już było przełamanie sztywnej kontroli cechu nad daną gałęzią. Uczelni jednak nikt nie ruszył.

Nie znaczy to, że nie następowały zmiany. W krajach niemieckich zaczął się stopniowo szerzyć model Humboldta, który uniwersytet z typowego centrum dydaktycznego przekształcał w ośrodek naukowo-badawczy i dydaktyczny. W przeciągu XIX i XX wieku taki typu uczelni opanował praktycznie cały cywilizowany świat. Co ciekawe, Harvard, założony już 16 lat po wylądowaniu „Mayflower” i 6 lat po dotarci „Arbelli" do Massachusetts, co jest naprawdę wielką sprawą, bo oto ludzie ledwo zdążyli przetrwać i się urządzić na nowym kontynencie, a już założyli szkołę wyższą, praktycznie do czasów poprzedzających I wojnę światową pozostawał jedynie szkołą. Owszem, można wśród absolwentów znaleźć wielkiego poetę Longfellowa, ale trudno mówić o jakichś osiągnięciach badawczych tej uczelni.

Należałoby jeszcze dodać, że do początków XX wieku jedyną formą zajęć uniwersyteckich był wykład i to nie taki, jakie znamy z amerykańskich filmów, na których studenci zadają profesorowi pytania, albo on zwraca się do jakiegoś konkretnego studenta z pytaniem w celu sprowokowania dyskusji, ale taki jak najbardziej tradycyjny, bez krzty interaktywności; taki, na którym profesor siedzi lub stoi i non stop mówi. Dzisiaj często uznajemy tę formę za najmniej efektywną dydaktycznie, ale przez cały XIX wiek, studenci zdobywali dzięki takim nudnym wykładom całkiem niezłe wykształcenie, ponieważ każdy student wiedział również i to, że jego wiedza nie może się ograniczać jedynie do tego, co zanotował z wykładów, ale również musi wykonać całe mnóstwo samodzielnej pracy i to takiej, do której nikt go nie przymusza, ani nikt go za nią nawet nie będzie oceniał. Na uniwersytecie typu humboldtowskiego należało bowiem już przychodzić z jakimś pomysłem na problem, którymi student chce się zajmować. Oczywiście nie każdy był do tego gotowy. Pamiętamy młodego Frankensteina z powieści Mary Shelley (wątek całkowicie pomijany we wszystkich adaptacjach filmowych), który zanim zajmie się chemią i fizyką, początkowo się miota co do wyboru przedmiotu swoich studiów. Tak przy okazji – nie musi wcale pisać podania do dziekanów czy rektorów o zmianę „kierunku studiów”, bo czegoś takiego tam nie ma. Przyszedłeś na uniwersytet z planem zrobienia czegoś ciekawego, masz do dyspozycji książki, masz też do dyspozycji profesorów, którzy mogą ci pomóc zarówno jako wykładowcy (jeśli uznasz ich wykłady za zgodne z twoim profilem zainteresowań), albo jako  mistrzowie, którzy dopuszczą cię do swojego warsztatu, czyli w tym wypadku laboratorium, albo grupy seminaryjnej.

W Stanach Zjednoczonych dopiero Woodrow Wilson, który zanim został prezydentem swojego kraju był prezydentem Princeton University, wprowadził zajęcia, które my w Polsce znamy jako „ćwiczenia”, tzn. zajęcia interaktywne, na które studenci muszą się przygotować z odpowiedniej porcji literatury i dyskutować z wykładowcą na zadany temat. Trudno sobie wyobrazić, ale wcześniej takich zajęć nie było!

Wiek XX przyniesie dopiero sprowadzenie z Europy szeregu wybitnych uczonych, zwłaszcza po dojściu Hitlera do władzy, choć Albert Einstein czy John von Neumann przybyli tam nieco wcześniej i po prostu do Niemiec już nie wrócili. Co ciekawe, to znowu Princeton, a nie Harvard, okaże się tą uczelnią, która otoczy opieką europejskich uczonych. Co więcej, na uczelni tej wykształci się też zwyczaj nie zawracania głowy wybitnym uczonym zajęciami dydaktycznymi, zwłaszcza że owi geniusze w wielu przypadkach w kontaktach ze studentami byli beznadziejni.

Jeżeli chodzi o tytuły naukowe, to jeszcze w XIX wieku panowały porządki średniowieczne. Ukończenie studiów z jednej dziedziny mogły się kończyć tytułem magistra (zazwyczaj po uprzednim osiągnięciu stopnia bakałarza, tak jak jest do dziś w krajach anglosaskich), a inne doktora. Np. Karol Marks, który studiował prawo (najpierw w Bonn, a potem w Berlinie) w końcu zrobił doktorat na podstawie rozprawy z filozofii w Jenie. Nie słyszymy, żeby najpierw uzyskał tytuł magistra. Na uniwersytetach anglosaskich jest zresztą podobnie. Jeśli ktoś jest zorientowany na pracę akademicka, ten od razu po uzyskaniu tytułu bakałarza (BA lub BSc) może robić doktorat. Ciekawostką jest przy tym, że np. na Oxfordzie czy Cambridge, rok lub dwa po uzyskaniu tytułu bakałarza można dostać magistra (MA) bez żadnych dodatkowych studiów, a za dodatkową opłatą.

Co warto jedna zapamiętać, to fakt, że tytuł doktora uprawnia do zatrudnienia na wyższej uczelni w charakterze wykładowcy. Profesor z kolei, to nie jest żaden tytuł naukowy, ale nazwa stanowiska pracy. Wiemy skądinąd, że wspomniany wyżej Marks starał się o katedrę, czyli o stanowisko profesora, ale jej nie dostał i całe życie pozostał niespełnionym wykładowcą akademickim.  

W międzyczasie jednak Niemcy, przy swoim zamiłowaniu do wprowadzania formalnego porządku, wprowadzili habilitację, oraz tytuły docenta i profesora, które stały się już nie tylko nazwami stanowisk, ale niejako osobnymi tytułami naukowymi. Nie dam głowy, ale to chyba również w Niemczech wykształcił się zwyczaj nadawania tytułu profesorskiego przez władze państwowe – rzecz w krajach anglosaskich zupełnie nieznana i chyba odbierana jako dziwactwo.

Wracając do artykułu Pawła Dobrowolskiego, należy od razu stwierdzić, że wprowadzenie porządków amerykańskich z „cywilnym” (czyli pozaakademickim) zarządem uczelni, oznaczałoby rewolucję, a nawet przewrót kopernikański w polskich stosunkach akademickich. Amerykanie są pragmatyczni i w dużym stopniu elastyczni, choć jeśli się przyjrzeć szczegółom funkcjonowania ich systemu, można znaleźć szereg punktów, które są dziwactwem z naszego punktu widzenia. Pragmatyzm polega m.in. na tym, że jeżeli ktoś przeszedł drogę „od zera do milionera” i prowadzi świetnie funkcjonującą firmę, to taki ktoś, choćby nawet nie skończył szkoły średniej, zostanie zaproszony do wykładania na prestiżowej uczelni, ponieważ jest to ktoś, kto naprawdę jest jedynym ekspertem w swojej dziedzinie. W Europie jest to praktycznie niemożliwe. Wykładać o działalności przedsiębiorstw może tylko ktoś z korporacji profesorów, który być może nigdy w życiu nie prowadził biznesu, a tylko czytał o biznesach innych. Ale uwaga! To wcale nie musi być zarzut. Jeżeli profesor na bieżąco obserwuje wszystkie zjawiska zachodzące w jego dziedzinie, a przy tym jest człowiekiem inteligentnym (co wcale nie musi być takie oczywiste), może robić wspaniałe rzeczy. Gorzej, jeżeli jest to ktoś, kto się swego czasu nauczył jednego lub nawet kilku podręczników na pamięć i przez 30 lat każe studentom traktować swoją wiedzę jak prawdę objawioną.

W Polsce w wielu przypadkach prywatnych uczelni faktyczny zarząd należy do osób, które nauką nie mają nic wspólnego, za to mają zmysł organizacyjny i wiedzą kogo zatrudnić. W takich przypadkach tytuł rektora faktycznie przypada profesorowi, ale w rzeczywistości całością rządzi kanclerz, który jest po prostu menadżerem. Czy sam ten fakt automatycznie sprawia, że uczelnia jest lepsza? Wcale nie, bo wszystko zależy od wiedzy, doświadczenia, zaangażowania i podejścia do kadry naukowo-dydaktycznej przez menadżera. Czasami daje to świetne wyniki, a czasami opłakane. Polski menadżer to przede wszystkim człowiek, który kieruje się twardymi wymogami wypracowania zysków, albo przynajmniej utrzymania uczelni w znośnej kondycji finansowej. Jeżeli komuś takiemu brakuje pasji i wizji, to niewiele z tego wynika. Niestety wizję wspaniałej uczelni najczęściej mają jednak ludzie związani z pracą naukowo-dydaktyczną, zaś menadżerowie w tym wypadku odgrywają rolę wielkich hamulcowych, co znowu czasami jest dobre, gdyż profesor-wizjoner mógłby puścić uczelnię z torbami, ale czasami tragiczne, ponieważ każda inicjatywa kadry naukowej może zostać sparaliżowana, zaś zakomunikowanie tego może przybrać dla wrażliwych naukowców formy nader upokarzające. Obawiam się więc, że przełamanie monopolu korporacji profesorskiej na zarządzanie polską nauką wcale nie implikuje automatycznej poprawy sytuacji.
Jedną z cech charakterystycznych systemów anglosaskich jest brak jakiejkolwiek ogólnokrajowej koordynacji pracy naukowo-dydaktycznej wyższych uczelni. Regulacja wszystkiego co się da do najmniejszego szczegółu jest plagą życia w Polsce i nie ogranicza się do szkolnictwa wyższego. „Sprzedaż wiązana” w postaci kierunków studiów, gdzie student musi przyjąć określony zestaw zajęć bez szemrania (to się gdzieniegdzie na szczęście zmienia i niektóre uczelnie wprowadzają pewien wybór przedmiotów, ale nadal dzieje się to w ramach sztywnego „kierunku studiów”). Tymczasem uważam, że z faktu, że w Polsce profesor to ktoś, kto uzyskał państwowe namaszczenie w uznaniu za wybitne osiągnięcia w swojej dziedzinie, można też wyciągnąć korzyści dla całości systemu, jeżeli rolę profesora się odpowiednio zinterpretuje i o ile dany profesor na swój tytuł faktycznie zasługuje.

Otóż wychodząc z założenia, że profesor to prawdziwy mistrz, czyli całkowicie samodzielny pracownik naukowy (tak zresztą się go nazywa), powinien być to człowiek, który jest w stanie poprowadzić własną szkołę. Rozumiem to tak, że gdyby taki profesor osiedlił się w przysłowiowym Pcimiu Dolnym, gdzie nie byłoby żadnej uczelni, to on miałby prawo we własnym domu otworzyć szkołę np. ekonomii, literatury angielskiej, czy jaka by była jego specjalność, przyjąć grupę studentów i przekazać im to, co sam wie, w ten sposób kształcąc swoich następców. Ponieważ jest to sytuacja raczej nieprawdopodobna, pozostańmy przy uczelniach, gdzie każdy profesor to katedra (w Polsce współczesne katedry nie mają nic wspólnego z tradycyjnym znaczeniem tego słowa, tak samo jak na wielu uczelniach nikt już nie rozumie pierwotnego znaczenia słowa asystent, czyli pomocnik profesora – istnieją „katedry”, gdzie profesorów jak na lekarstwo, za to cała gromadka asystentów). Każdy profesor powinien być niczym Platon w swojej Akademii, czy Arystoteles w Likajonie i być w stanie poprowadzić swoich studentów przez swoją dziedzinę, swoim asystentom zlecając dokształcenie ich w umiejętnościach i wiedzy wstępnej potrzebnej do owej dziedziny zgłębienia. Ale jeżeli ktoś jest w stanie np. samodzielnie przeczytać poradnik na temat metodologii badań, to nie należy mu zawracać głowy chodzeniem na obowiązkowe zajęcia ze wstępu do badań takich a takich. Ponieważ jednak realnie patrząc na zagadnienie, studentów, którzy samodzielnie i z własnej nieprzymuszonej woli się do czegoś przygotują jest u nas jak na lekarstwo, prawdopodobnie trzeba im zlecić chodzenie na pewne zajęcia.

Dlaczego jednak  o tym piszę i jaka byłaby w takim razie różnica między tym systemem, a obecną „sprzedażą wiązaną”? Otóż te dodatkowe przedmioty byłyby ściśle powiązane z głównym nurtem badań prowadzonych przez studenta pod kierunkiem mistrza-profesora, a nie zajęciami, których związku z głównym nurtem studiów student nie dostrzega. Owszem, student powinien jak najbardziej mieć prawo wybrać sobie zajęcia nawet nie związane ze swoją specjalnością, ale to już osobny temat. Chodzi o to, że mistrz-profesor zna cały proces, jaki musi przejść jego student i umiejętnie tym procesem kieruje. Np. po pierwszym fragmencie pracy pisemnej dostarczonej przez studenta widzimy, że ten ma problemy z pisaniem, więc kierujemy go na zajęcia z pisania tekstów akademickich. Jeżeli jednak widzimy, że inny student sobie z tym świetnie radzi, to niech więcej czasu poświęca samym badaniom, a nie osobnemu doskonaleniu umiejętności pisania. Ogólnie chodzi więc o to, żeby student nie czuł się przytłoczony mnogością przedmiotów pomocniczych, a jeżeli już musi na nie uczęszczać, powinien odczuwać to jako dobrodziejstwo, dzięki któremu łatwiej sobie poradzi z głównym przedmiotem swoich zainteresowań. Nie może być tak, że traktuje te wszystkie przedmioty jako balast przeszkadzający mu w pracy nad wybraną dziedziną.

Myślę, że kilku, a nawet kilkudziesięciu profesorów, którzy nie tylko są gigantami w swoich dziedzinach, ale prawdziwymi mistrzami, którzy wiedzą, jak się do mistrzostwa dochodzi, byśmy w Polsce znaleźli. Może jednak zamiast robić antyprofesorską rewolucję, warto byłoby do takich dotrzeć i z nimi próbować coś zmieniać? Tutaj tak do końca pewny nie jestem, bo tam, gdzie grupa ludzi działa na zasadzie korporacji, tam trudno przełamać opór betonu. Dlatego uważam, że wielkich profesorów z wizją należy powyrywać ze swoich środowisk i pozwolić im tworzyć nowe jakości. Tutaj byłoby dobrze, gdyby państwo w ogóle się nie wtrącało.

Osobiście uważam, że uczelnia powinna być miejscem spotkania ludzi, których łączy pasja zdobywania wiedzy. Dlatego sprzeciwiam się kategorycznie roli uczelni jako szkoły zawodowej z całą masą przypadkowych studentów, którzy na studia poszli, bo „coś trzeba studiować”. Nie trzeba. Potrzebujemy dobrych fachowców w wielu dziedzinach, które studiów nie wymagają. Uczelnia zaś powinna pozostać miejscem, gdzie młody pasjonat może spotkać starego pasjonata, którego rola nie będzie się sprowadzała do udowodnienia mu, że jest nieukiem i idiotą, ale pokazanie drogi jak dojść tam, gdzie on sam doszedł. Nie powinno się to odbywać na zasadzie „ja, wielki profesor, któremu winniście hołdy składać i pokłony bić, przyjmuję was łaskawie do terminu”, ale „młody człowieku, widzę, że fascynują cię te same zagadnienia, co mnie, a ja ci chętnie pomogę je zgłębić”.

Aby nastąpił taki stan, trzeba jednak zdać sobie sprawę z tego, że takie studia nie są dla wszystkich, bo ludzi z autentyczną pasją, czy choćby z poczuciem autonomii uczenia się, zbyt wielu nie mamy. Dla tych pozostałych należy faktycznie stworzyć sieć szkół zawodowych, w których zdobędą umiejętności niezbędne do przetrwania. Jeżeli jednak na jakimś etapie życia nagle najdzie któregoś z nich ochota na studia uniwersyteckie, ponieważ dojrzał do pewnego sposobu myślenia, powinien jak najbardziej mieć otwartą drogę.

To tyle o moim marzeniu.

niedziela, 29 kwietnia 2012

O podejściu do wiedzy na uczelniach


Studiowanie na uniwersytetach brytyjskich, amerykańskich czy kanadyjskich, polega przede wszystkim na częstym i obfitym pisaniu. Nie chodzi o żadne „lanie wody”, ale o nieustanne wprawki w pisaniu tekstów o charakterze naukowym, akademickim. Prawdopodobnie dlatego przez pierwsze dwa lata w USA wszyscy studenci muszą nadal chodzić na obowiązkowe zajęcia z języka angielskiego. Umiejętność pisemnego wypowiadanie się w języku ojczystym jest więc najważniejszą cechą wyróżniającą absolwenta dobrej uczelni od człowieka bez wykształcenia. Na jakikolwiek temat by nie pisał w ciągu studiów, po trzech-czterech ich latach można mieć pewność, że człowiek taki napisze tekst na każdy temat, jeżeli da mu się nieco czasu na zapoznanie się z nim, czyli na odpowiednie „naczytanie”.

W filmie Romana Polańskiego z 2010 Autor widmo (The Ghost Writer), szycha CIA odpowiedzialna za werbowanie agentów wśród studentów brytyjskich uczelni mówi o sobie, że doktorat robił z teatru. Niewątpliwie przechodził później szkolenie szpiegowskie, ale właśnie później, bo kiedy go werbowano prawdopodobnie nie pytano o jego kwalifikacje na agenta wywiadu w postaci odpowiedniego dyplomu szkoły dla szpiegów.

Jeżeli jesteśmy przy teatrze. Komunistycznym wymysłem było ograniczenie dostępu do zawodów artystycznych. Żeby założyć kapelę rockową przynajmniej jeden członek zespołu musiał się legitymować formalnym wykształceniem muzycznym. Żeby z piosenkarza czy aktora zdjęto z góry dyskwalifikującą etykietkę amatora, musiał on przejść egzamin weryfikacyjny przed komisją państwową składającą się nieraz ze znanych polskich artystów. Nie było łatwo. Można oczywiście mówić o dobrych i złych stronach tej procedury. Dobrą było dbanie o pewien poziom artystyczny tego, co się oferowało polskim widzom i słuchaczom, ale złą była w ogóle idea państwowo-urzędniczej regulacji prawa do wykonywania zawodu.

Jeżeli ktoś nie w pełni rozumie różnicę między wolnym rynkiem (kapitalizmem), a feudalizmem (o ile bowiem mniej więcej rozumiemy różnicę między kapitalizmem a socjalizmem, to już z tym feudalizmem mamy kłopoty, bo nam się przede wszystkim kojarzy ze stosunkami w sektorze rolniczym), ten pewnie nie skojarzy takich praktyk ze średniowieczem. Otóż jedną z cech rewolucji przemysłowej w XIX i XX wieku było poważne nadszarpnięcie, jeśli w niektórych dziedzinach nie obalenie, systemu kontroli cechowej nad całym danym rzemiosłem. Cech tkaczy nie mógł się ostać, bo oto pojawiły się maszyny, które tkały szybciej, a od obsługującego je pracownika nie wymagały tylu umiejętności manualnych. Generalnie liberalizm gospodarczy wprowadził zasadę, że każdy może wykonywać to co chce, o ile znajdzie rynek na swoje towary lub usługi. W średniowieczu rzemieślnika poza cechem nazywano partaczem lub fuszerem, ale w kapitalizmie słowo to utrwaliło się jako określenie kogoś, kto po prostu swój zawód wykonuje źle. Jedynym zaś kryterium oceny pozostawało zadowolenie klienta.

W krajach anglosaskich, gdyby komuś powiedzieć, że aby zostać aktorem należy zdobyć tytuł magistra sztuki, prawdopodobnie zaśmiałby nam się w nos, bo takiej niedorzeczności trudno sobie tam wyobrazić. Aktor to jest przede wszystkim rzemieślnik, który musi opanować szereg, nieraz skomplikowanych, umiejętności technicznych, i artysta, który z tymi umiejętnościami robi coś, co w jego zamyśle jest oryginalne. Napisanie pracy magisterskiej zarówno w opanowaniu owych umiejętności, jak i w twórczym ich wykorzystaniu w ogóle nie pomaga, ponieważ nijak się na nie nie przekłada. Wystarczy poczytać biografie czołowych aktorów amerykańskich czy brytyjskich i to nie tylko tych, co jedynie „gwiazdorzą”, ale tych, których cały świat podziwia za wspaniałe umiejętności warsztatowe, żeby się przekonać, że owszem, często ludzie ci uczęszczali na kursy aktorskie, ale nikt nigdy nie wymagał od nich napisania pracy badawczej, żeby im przyznać prawo do wykonywania zawodu. Liczy się praca nad sobą i jej efekty. Tylko i wyłącznie.

Uniwersytety brytyjskie i amerykańskie często zapewniają świetne zaplecze dla rozwijania umiejętności teatralnych. Ze studenta specjalizującego się w zupełnie innej dziedzinie, który udzielał się z pasją w uniwersyteckich „kółkach teatralnych” może wyrosnąć doskonały profesjonalny aktor.

Wróćmy jednak do kształcenia umiejętności pisania. Absolwent jakiegokolwiek kierunku uniwersytetu anglosaskiego (no, oczywiście takiego lepszego) praktycznie może automatycznie zostać dziennikarzem prasowym, bo się kształcił w pisaniu. Owszem, musi przejść pewną praktykę w doborze wiadomości, w docieraniu do czytelnika itd. itp., ale umie pisać, więc reszty, jeżeli będzie chciał, się nauczy. Podobnie zresztą, jak z teatrem, na uczelniach działają studenckie czasopisma, w których młody człowiek ma okazję się sprawdzić, a przede wszystkim nabyć konkretne umiejętności warsztatowe.

W tym momencie zastrzegam, że nie wypowiadam się na temat przedmiotów technicznych czy medycznych, bo są to rzemiosła wymagające wysokiego poziomu konkretnych umiejętności i szybkiego dostępu do wiedzy (zwłaszcza w przypadku medycyny). Jeżeli jednak mówimy o przedmiotach takich jak historia, pedagogika, socjologia, psychologia, ekonomia, politologia, filozofia, czy nauka o literaturze, to wszystkie one polegają najpierw na solidnym „naczytaniu”, w przypadku niektórych z nich na badaniach empirycznych i na stworzeniu tekstu, który w głównej mierze ma charakter narracyjny.

Umiejętność pozostaje tak naprawdę ta sama, tylko treści są inne. To dlatego możemy o kimś przeczytać, że w Cambridge „czytał” (co w języku angielskim jest w tym wypadku synonimem słowa „studiował”) historię, ekonomię i literaturę skandynawską – wszystko w trzy lata. Może się jednak okazać, że obecnie pracuje w sektorze pozornie nie mającym nic wspólnego z tymi przedmiotami. Ktoś, kto wie do czego wykorzystać swoją wiedzę i umiejętności oczywiście skupia się na jednym przedmiocie, ale może być też i tak, że ktoś całkiem świadomie „czyta” przedmioty pozornie od siebie odległe.

Jednym z potencjalnych zadań na egzaminie pisemnym CPE jest napisanie raportu lub propozycji. Gdyby polscy studenci byli uczeni pisać tego typu teksty na studiach, posiedliby cenną umiejętność przydatną na wielu kierowniczych stanowiskach – czy to w prywatnych firmach, czy w instytucjach państwowych. Pretekstów do napisania takich tekstów można by znaleźć w czasie studiów mnóstwo. Student powinien być na przykład nakłaniany do napisania propozycji badania ankietowego z podaniem celu, założeń i spodziewanych wyników. Po takim badaniu powinien sporządzić prawidłowy raport, a potem artykuł. To są konkretne umiejętności do wykorzystania w każdej pracy na tzw. stanowisku umysłowym (wiem, że to terminologia z czasów komuny, ale używam jej na razie z braku lepszej).

Ponieważ od czasu do czasu tłumaczę teksty z różnych dziedzin – od innowacyjnych projektów pieców hutniczych, przez teksty pedagogiczne, historyczne, socjologiczne po prawnicze (nie zabieram się do medycznych czy biologicznych), wiem, że te, które nie są tekstami typowo technicznymi (jak ten o piecach hutniczych) są tworzone wg podobnej narracji, którą, jako historyk z pierwszego wykształcenia, rozpoznaję bez trudu. Większość tekstów z ekonomii, z jakimi miałem do czynienia, były tak naprawdę tekstami, które już dzisiaj można zakwalifikować do historii gospodarki. Kiedy były pisane, mówiły o bieżącej sytuacji gospodarczej danego rejonu świata, ale dzisiaj mają już wartość częściowo historyczną (co oczywiście nie znaczy, że gorszą!). Gdybym miał czas i ochotę poczytania o tych problemach, myślę, że sam mógłbym tworzyć takie teksty. Z pewnych względów wolę jednak pozostać „ekonomicznym ignorantem” i z takiej pozycji pisać swoje wpisy na blogu. Adama Smitha czyta się np. bez trudu, ponieważ jest to zwyczajna ogólnohumanistyczna narracja na tematy gospodarcze. Dla mnie osobiście „schody” zaczynają się przy Davidzie Ricardo, u którego pojawiają się już suche a ścisłe opisy okraszone wzorami matematycznymi.

W Polsce panuje typowo cechowy kult własnej dziedziny, który niestety przyczynia się do tego, że te same zjawiska mogą być opisane zupełnie innym językiem, zaś profesor pedagogiki oburzy się śmiertelnie, jeśli profesor socjologii użyje na opisanie jakiegoś zjawiska w grupie młodzieży  innego słownictwa. Słownictwo bowiem to w wielu przypadkach jedyny, oprócz oczywiście zakresu zainteresowań, wyznacznik odrębności jednej dziedziny wiedzy od drugiej (celowo nie używam słowa „nauka”).

To dlatego np. Noam Chomsky, który zasłynął przede wszystkim jako twórca teorii gramatyki generatywnej, bez problemu wypowiada się na tematy polityczne powołując się na niezliczone przykłady – a więc posiada ogromną wiedzę politologiczną, socjologiczną i historyczną, a u Sławoja Żiżka trudno znaleźć temat, na który by się nie wypowiadał, polskiego odpowiednika intelektualistów tej klasy nie mamy. Czołowi intelektualiści zachodni wcale bowiem nie ugrzęźli w „wąskiej specjalizacji”, jak to im się często zarzuca. Mogą się tak naprawdę zajmować czym chcą, a że większość zajmuje się faktycznie jakąś wąską dziedziną, to już inny problem. To polski system akademicki z góry szufladkuje młodego uczonego przypisując go do jednej ściśle ograniczonej dziedziny. Owszem niektórzy znajomi historycy są dziś określani jako politolodzy, ale wiem skądinąd, że profesorowie, którzy od początku zaczynali jako politolodzy strasznie się na ten fakt zżymają. W ten sposób wszyscy trzymają się wzajemnie za gardło. W tym kontekście, kolejny raport jakiejś rządowej, czy uczelnianej komisji na temat „konieczności prowadzenia badań interdyscyplinarnych” znowu brzmi jak apel komunistycznego sekretarza, który nawołuje do powołania komisji do zbadania problemu braku sznurka do snopowiązałek. Tu nie trzeba żadnych apeli, raportów ani komisji. Tu trzeba ludziom pozwolić robić, to co każdy normalny żądny wiedzy człowiek by robił – uczył się zewsząd wszystkiego, co go interesuje. Do tego trzeba by jednak przeorać cały feudalny, a w rzeczywistości małorolny, system, w którym każdy, kto już się dorobił swojego ubogiego bo ubogiego, ale własnego poletka, strzeże go niczym źrenicy w oku i nie dostrzega, że owo poletko jest częścią większego ekosystemu.

piątek, 9 marca 2012

O wróżeniu z fusów na sali sądowej, czyli o testach projekcyjnych


Czasami miewam satysfakcję z tego, że ktoś z autorytetem naukowym głośno się wypowie na temat, który od dawna chodził mi po głowie i to wypowie się tak, jak ja bym to zrobił.

Jeszcze jako student historii nabrałem podejrzeń co do psychologii jako nauki, kiedy się dowiedziałem, że istnieje kilka wykluczających się nawzajem szkół (wówczas podręczniki wymieniały trzy główne: psychologię behawioralną, psychoanalizę i psychologię humanistyczną; teraz jest ich chyba więcej, ale nie śledzę tego tematu na bieżąco), nabrałem podejrzeń, że obiektywna naukowa wartość badań psychologicznych, jest dość wątpliwa. O ile psychologia behawioralna wydawała się najbardziej weryfikowalna empirycznie, to psychoanaliza, zarówno freudowska jak i jungowska, mimo wielkiej atrakcyjności, wydawała się raczej literaturą fantasy niż poważnym dyskursem naukowym. Najbardziej polubiłem psychologię humanistyczną, ale ta z kolei była najbliższa spekulacjom filozoficznym ludzi dobrej woli. Nie twierdzę bynajmniej, że psychologię jako naukę należy spisać na straty. Wręcz przeciwnie. Myślę jednak, że psychologom należy się duża lekcja pokory, ponieważ dalecy są od wyjaśnienia tajników ludzkich zachowań i ludzkiego sposobu myślenia.

W filmie Good Will Hunting (Buntownik z wyboru, 1997), tytułowy bohater, super-inteligentny woźny (Mat Damon), bez problemu manipuluje psychologami, którzy przyszli go zbadać. Tylko ostatniemu z nich (Robin Williams) udaje się nawiązać z nim jakąś dłuższą współpracę. Psycholog ten podejmuje grę polegającą na obopólnej szczerości i przyjaźni. I wszystko byłoby wspaniale, gdyby nie wrażenie, że aby w ten sposób dotrzeć do człowieka, wcale nie trzeba być psychologiem. To się bowiem jakoś intuicyjnie wie. Nie twierdzę, że przestudiowanie setek, czy nawet tysięcy przykładów ludzkich zachowań, jest bezużyteczne (ha! wracamy do tematu, czy można uczyć się od historii), bo przecież każdy nowy przypadek może okazać się zupełnie inny. Jakieś ogólne wnioski jednak można wyciągnąć, skoro potrafią to zrobić pospolici cwaniacy naciągający uczciwych ludzi na pieniądze – oni przecież wykorzystują pewne stałe mechanizmy, które poznali z obserwacji i bez studiów psychologicznych. Nie potępiam więc dążenia do zgłębiania wiedzy o psychice ludzkiej.

W wątpliwość natomiast należy poddać pewne metody, które zostały przyjęte niejako przez siłę bezwładu i przyzwyczajenia, roszczące sobie pretensje do niezawodnych narzędzi diagnostycznych, ale których wartości nikt nigdy nie weryfikował naukowo, a więc krytycznie. I teraz się okazuje, że tzw. testy projekcyjne, czyli pokazywanie ludziom plam i pytanie o ich z nimi skojarzenia, jest szeroko krytykowane przez środowiska naukowe, a dzieje się tak, że na ich podstawie skrzywdzono na całym świecie wielu ludzi oskarżając ich o np. molestowanie seksualne dzieci. Sędziowie nauczyli się brać wyniki takich testów za wyrocznię, podczas gdy inni psychologowie obecnie twierdzą, że taki test przede wszystkim odsłania postrzeganie świata przez interpretującego (czyli biegłego psychologa), a na dodatek cała metoda jest tyle warta, co wróżenie z fusów. ( http://www.medonet.pl/zdrowie-na-co-dzien,artykul,1657495,1,zainfekowana-psychologia,index.html ). Całe szczęście, że zajęło się tym wreszcie środowisko naukowe, co daje nadzieję na to, że zostaniemy ostatecznie wyzwoleni od nowoczesnej religii zwanej psychoanalizą.

Tymczasem psychoanaliza ma się całkiem dobrze wśród teoretyków literatury. Bawi mnie nieco fascynacja młodszych kolegów tym podejściem do tekstów literackich, ale pewne etapy trzeba w życiu przejść. Nie twierdzę, że psychologia w ogóle jest bezużyteczna w zdiagnozowaniu stanu psychiki autora tekstu, ale czy to jest jeszcze literaturoznawstwo? Czy jeżeli ktoś pisze, że bohaterowie schronili się przed deszczem w górskiej jaskini, oznacza to, że zeszli w głąb waginy? Tego typu interpretacje (znowu trochę sprowadzam ad absurdum) mogą się pojawić. Na całe szczęście w przeciwieństwie do sądowych testów projekcyjnych psychoanaliza w teorii literatury nikogo nie jest w stanie skrzywdzić.

niedziela, 19 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość (2), czyli kilka uwag na marginesie programu o profesorze Zygmuncie Baumanie


Z humanistami wszelkiego rodzaju zawsze jest ten sam problem – niemal z definicji nie mogąc zgłaszać pretensji nawet w ułamku do precyzji zbliżonej do tej, do której dążą matematycy i fizycy (a wiemy, że oni również docierają „do ściany”, gdzie nie są w stanie oprzeć swojej wiedzy o „twarde fundamenty”), tworzą teorie ocierające się często o science fiction, a więc niewiele się różniące od literatury pięknej. O ile jednak ta ostatnia traktowana jest jako, mimo poważnych zagadnień jakie niejednokrotnie porusza, zjawisko umowne, to teksty humanistów, zwłaszcza modnych myślicieli, przez wielu, zwłaszcza młodych ludzi, traktowane są jak prawdy objawione, których należy się nauczyć na pamięć i popisywać się ich znajomością, dając w ten sposób znać wszystkim innym, że są wielkimi ignorantami, nie mającymi pojęcia o naukowych wyjaśnieniach zjawisk tego świata. Oczywiście niektórzy z nich dotrą do pojęcia dyskursywności i ograniczenia przez język, ale zanim to nastąpi, studenci rozmaitych dziedzin humanistyki uważają, że skoro wielcy uczeni tak napisali, to z pewnością musi być prawda.

Tymczasem można wysunąć szereg zastrzeżeń już nie tylko do samych tekstów modnych humanistów, ale również do ich metod, który niekoniecznie opierają się o dobrze udokumentowane źródła, czy badania (np. ankietowe, choć co do nich też można mieć wiele wątpliwości), ale są wynikiem czystych spekulacji myślowych, w czym współcześni humaniści przypominają filozofów z praktycznie wszystkich epok.

Profesor Zygmunt Bauman w programie, o którym pisałem dwa dni temu, wyraził pogląd, że obecnie będziemy mieli do czynienia z „wyspami diaspor”, a nie jednolitymi zwartymi kulturami. Nietrudno się domyślić, że wiarę tę (ponieważ uważam, że pogląd ten to przede wszystkim wyznanie wiary Profesora) opiera na obserwacji społeczeństw Europy Zachodniej, w tym przede wszystkim Wielkiej Brytanii i Francji, oraz Stanów Zjednoczonych. Oczywiście teraz właśnie obserwujemy takie zjawisko, tylko, że zamiast pięknego eufemizmu użytego przez profesora Baumana, użyłbym zwrotu o bardzo długiej tradycji w Europie, a mianowicie „getta”. Miłośnicy amerykańskiego kina niejednokrotnie mają okazję oglądać artystyczną reprezentację „gett”, czyli skupisk diaspor (żydowskiej, włoskiej, greckiej, polskiej). Ciekawym zjawiskiem jest przy tym getto murzyńskie, którego spoiwem jest kolor skóry, a nie wspólnota kulturowa, choć ta ostatnia oczywiście występuje, ale już jako zjawisko wtórne, a nie pierwotne, jak w przypadku typowych gett etnicznych.

Richard Rorty, amerykański filozof, twórca neopragmatyzmu,  wyraził kiedyś pogląd, że wyobraża sobie społeczeństwo, w którym każda grupa, czy to etniczna, czy religijna, żyje sobie prywatnie w swoim świecie, natomiast w celach komunikacji z innymi społecznościami tego typu, jej przedstawiciele będą przestrzegać pewnych ogólnie przyjętych reguł. Osobiście też jestem w stanie sobie wyobrazić takie życie, a więc społeczeństwo gett, których przedstawiciele spotykają się np. w pracy, albo w urzędzie i tam postępują wg jakichś wypracowanych wspólnie zasad.

Problem polega jednak na tym, że nie do końca jestem w stanie uwierzyć w to, że przedstawiciele poszczególnych gett zechcą się łatwo podporządkować regułom tych wcale nierzadkich okazji do wspólnego przebywania z przedstawicielami innych gett. Getta zorganizowane wokół pewnych religii mogą w ogóle nie chcieć mieć nic do czynienia z innymi, albo ich zapędy misjonarskie będą tak silne, że nieustannie będą łamać te reguły traktując je nie jako platformę minimum porozumienia, ale wręcz jako wymierzone przeciwko sobie.

Zjawisko „wysp diaspor” nie jest tak naprawdę niczym nowym w historii. Diaspory bowiem występowały przez całą starożytność i średniowiecze. Przymus kulturowej jednolitości kojarzy się oczywiście z chrześcijańskim uniwersalizmem średniowiecza, ale tendencja ku jednolitości kulturowej tak naprawdę intensyfikuje się z czasem, żeby osiągnąć kulminację w wieku XIX wraz z nastaniem państw narodowych.

Problem z gettami współczesnymi kryje w sobie takie niebezpieczeństwo, że ich przedstawiciele niejednokrotnie przejawiają myślenie totalitarne właśnie w duchu państwa narodowego z jednolitą kulturą, tylko, że oczywiście to, co było do tej pory domeną państwa, staje się teraz domeną społeczności mniejszej, czyli getta. To z kolei może się przekształcić w to, czego obawiają się Enoch Powell, czyli w komunitaryzm, a więc występowanie szeregu społeczności wrogich wobec siebie nawzajem i odmawiających podporządkowania się jakimś ogólnym regułom. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że „wyspy diaspor”, czyli, mówiąc mniej elegancko, getta, staną się, a właściwie już są, tym, czym w starożytności i średniowieczu były plemiona przez Rzymian i Greków nazywane barbarzyńskimi. Dopóki istnieją silne organizmy państwowe, które mimo wszystko starają się kierować jakimiś ogólnymi zasadami, w tym pewnymi elementami kultury, jak np. tolerancja, „wyspy diaspor” mogą jakoś funkcjonować. W takiej sytuacji równowaga jest jednak w stanie nieustannego zagrożenia, bo nigdy nie wiadomo, jak długo państwo będzie w stanie kontrolować stan wzajemnej wrogości poszczególnych gett.

Obserwacja rzeczywistości politycznej jasno pokazuje, że wiara w „wyspy diaspor” jest możliwa tylko w społeczeństwach hołdujących pewnym wartościom kulturowym, takim jak tolerancja i szacunek dla drugiego człowieka niezależnie od jego pochodzenia, wyznania czy poglądów. Paradoksalnie członkowie danego getta mogą wręcz z definicji być tym wartościom wrodzy.

Empiria światowego życia politycznego pokazuje, że mimo pięknych deklaracji w praktyce do głosu cały czas dochodzą zapędy totalitarne, a więc dążenie do antropofagii lub antropoemii. W Kosowie początkowo Serbowie chcieli zaznaczyć swoją hegemonię etniczną prześladując etnicznych Albańczyków, co obróciło się w rezultacie przeciwko nim. Międzynarodowa interwencja doprowadziła jedynie do odwrócenia sytuacji i prześladowania Serbów przez Albańczyków. Żadne tam „wyspy diaspor”, czy tolerancja. Albo my, albo oni.

Doświadczenia z terenów Palestyny pokazują również jasno, że współistnienie dwóch społeczności, żydowskiej i arabskiej, w ogóle się nie układa, mimo, że z pewnością po obydwu stronach są ludzie dobrej woli. Generalnie jednak to nie oni wyznaczają główne nurty w polityce swoich narodów.

Być może na naszych oczach rozpadnie się Belgia, a przyczyny będą gospodarczo-polityczne, przy czym czynnik etniczny odegra rolę emocjonalną. Przywódcy (tacy „pasjonariusze”, choć nieco mniejszego formatu) Flamandów, zwietrzywszy dla siebie możliwość zaistnienia, zrobią wszystko, co w ich mocy, żeby się odciąć od frankojęzycznych Walonów.

Obserwujemy też coś w rodzaju „odrodzenia narodowego” Szkotów. W Europie Środkowej i Wschodniej tak naprawdę cały czas myślimy w kategoriach etniczno-plemiennych.

Przewidywania intelektualistów takich jak profesor Zygmunt Bauman wydają się więc wynikiem raczej myślenia życzeniowego, niż analizy tego, co każdy średnio-inteligentny i średnio-wykształcony odbiorca wiadomości z kraju i ze świata może na co dzień zaobserwować.

Gatunek nasz, jak zresztą każdy inny, ma w swoją naturę wpisany konflikt. Szereg innych zjawisk jest jedynie tego konsekwencją. Jeżeli budujemy jakąś piękną teorię społeczną malującą obraz idealnego pokoju i bezpieczeństwa, czy to będzie utopia chrześcijańska czy socjalistyczna, jesteśmy skazani na rozczarowanie rzeczywistością. Religie i światopoglądy mają potężną moc wpływania na postępowanie człowieka, ale zawsze natkną się na „ścianę” w postaci najprostszych instynktów. Owszem w historii zdarzali i nadal się zdarzają ludzie, którzy nawet nad nimi potrafią zapanować. Naiwnością jest jednak wiara, że całe społeczeństwa staną się zbiorami ascetów czy joginów.

piątek, 17 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość, czyli kilka uwag na marginesie programu o profesorze Zygmuncie Baumanie

Obejrzałem wczoraj na TVP Kultura program poświęcony profesorowi Zygmuntowi Baumanowi. Ten wielki polski uczony, który tak pięknie powiedział, że „Polskę zabrał ze sobą”, uważany jest za jednego z współtwórców nurtu w filozofii zwanego ponowoczesnością (postmodernizmem). Nie chcę się tutaj zagłębiać w samo owo pojęcie, bo jak już Czytelnicy tego bloga zdążyli się zorientować, mam trudności z wyczuciem, o co tak naprawdę w nim chodzi. Być może dzieje się tak dlatego, że pewne założenia są dla mnie tak naturalne i normalne, że nie widzę w postmodernizmie niczego, co by mnie specjalnie szokowało, a z drugiej uważam, że utrzymanie owych naturalnych zjawisk jest dość utopijne z powodu totalitarnych zapędów każdego człowieka.

Profesor Bauman przytoczył Claude’a Levi-Straussa, twórcę nowoczesnej antropologii, który twierdził, że są tylko dwie drogi radzenia sobie z „odmieńcami” (innymi, obcymi), jakie ludzkość zna, a mianowicie antropofagia i antropoemia. Antropofagia to nic innego jak pożeranie obcego – w kulturach najbardziej pierwotnych dosłowne, zaś później wchłanianie „obcego” przez asymilację, czyli przez pozbawianie go cech „obcych”, wyróżniających. Antropoemia to „wymiotowanie”, czyli pozbywanie się ludzi innych, bądź to w formie łagodnej przez usuwanie poza swoją społeczność czy deportacja poza granice kraju, bądź w skrajnej, takiej jak zabijanie, w tym ludobójstwo. W tym momencie Zygmunt Bauman stwierdził, że na szczęście w dzisiejszych czasach żaden z tych „sposobów” postępowania z Innym nie jest już możliwy.

Niestety nie podzielam optymizmu pana Profesora. Krwawe jatki na terenie byłej Jugosławii czy w Ruandzie, pokazują, że zorganizowanie grupy ludzi wokół nienawiści wobec jakiejś innej grupy jest nadal możliwe. Uważam, że generalnie wywody intelektualistów na temat umowności takich zjawisk jak naród czy nawet grupa etniczna wnoszą bardzo ciekawy wgląd w te kwestie, ale mają bardzo niewielkie znaczenie praktyczne. Nie ma żadnego znaczenia, czy obiektywnie istnieją narody, czy nie istnieją. W tym wypadku ważna jest tylko wiara pewnej grupy, która uważa, że jest narodem, a jeszcze ważniejsze są działania całkiem wąskich grup, które grupom szerszym takie myślenie wszczepiają. Przyczyny mogą być rozmaite, ale faktem pozostaje, że co jakiś czas pojawiają się ludzie energiczni i „z wizją”, którzy skupiają wokół siebie dotychczas słabo zorganizowane grupy i tworzą „naród”. Lew Gumilow, kontrowersyjny historyk rosyjski, nazywał takich ludzi „pasjonariuszami”, zaś okresy, w których grupy ludzi przeżywały intensyfikację swojej grupowej świadomości „zrywem pasjonarnym”. Jako przykład podał m.in. Czyngis-chana, który z luźnych plemion mongolsko-tureckich uczynił wielki naród ze świadomością wspólnoty biorącą się z dumy z własnej potęgi i jej wodza. Oczywiście wiemy, że to imperium się wkrótce rozpadło, ale w samej Mongolii, tradycja ta żyje i ma się dobrze.

Przy takich okazjach zawsze przychodzi mi do głowy historia Izraelitów w Egipcie i Mojżesza. Nie ma tu najmniejszego znaczenia, czy w całej tej opowieści jest odrobina prawdy, czy też nie ma jej wcale, bo nawet jeśli wszystko zostało zmyślone, to tak jakby na zamówienie socjologicznych strukturalistów (nie wiem, czy socjologowie posługują się takim terminem; ja go wziąłem z teorii literatury), ponieważ modelowo pokazuje właśnie „zryw pasjonarny” pod przywództwem „pasjonariusza”. Oto ludzie upodleni, wykorzystywani przez Egipcjan do najcięższych prac, a przy tym pozbawieni jakiejkolwiek świadomości (oprócz tej negatywnej biorącej się właśnie z tego wyzysku przez Egipcjan), czy dumy, ponieważ nie posiadają żadnej wiedzy historycznej, bo zaharowani i poniżani ludzie nie opowiadają sobie starych legend o Abrahamie, Izaaku i Jakubie, nagle zostają wezwani do wspólnego działania przez arystokratę, człowieka wykształconego w środowisku egipskim, który jednak odkrywa swoje pochodzenie.Podobno lepiej być kimś w Nowym Sączu niż nikim w Nowym Jorku, jak niedawno usłyszałem w telewizji, a jest to nic innego, tylko parafraza odpowiedzi wójta pewnej galijskiej wioski, który tak się spodobał Cezarowi, że zaprosił go do Rzymu, gdzie obiecał mu obywatelstwo i majątek. Na to przywódca celtyckiej wioski odpowiedział, że woli być kimś w swojej wiosce niż nikim w Rzymie, zaś Cezar tę odpowiedź uznał za bardzo rozsądną!

Niewykluczone, że Mojżesz, będący jakimś tam egipskim dworzaninem czy innym dostojnikiem, doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że faraonem nie zostanie, a pozostawanie ważnym, ale tylko jednym z wielu, człowiekiem w egipskiej hierarchii, nie zaspokoi jego ambicji przywódczych, podczas gdy oto nadarzyła się okazja, żeby dosłownie stworzyć sobie naród i stać się jego wodzem? A potem ta scena, kiedy to nieustannie narzekający na opuszczenie bezpiecznego Egiptu Izraelici (nieustanne kwękanie na władzę – skąd my to znamy?), organizują grupę przeciwników Mojżesza, na co on reaguje organizacją grupy mniejszej, ale za to bezwzględnie mu oddanej i uzbrojonej, która to grupa bez litości morduje przeciwników (można by dziś powiedzieć „politycznych”) Mojżesza? Tak tworzył się naród.

Można przytoczyć szereg innych przykładów z historii, kiedy to ludzie „z charyzmą”, a może raczej „samce alfa” z grupy niespokojnych młodzieńców tworzyły gang terroryzujący własne plemię, ale przede wszystkim rabujący plemiona sąsiednie, w ten sposób przekształcali swoje plemiona w organizmy, które dzisiaj nazywamy „państwowymi”, zaś plemiona zorganizowane pierwotnie przez posłuszeństwo i strach, a potem przez poczucie wspólnego interesu, ale również przez czynniki irracjonalne (wiara w „szczęście” wodza), przekształcały się w narody.

Przekształcenia te bywały bolesne (np. walki królestw chińskich sprzed zjednoczenia przez najsilniejsze) i wszędzie można zaobserwować pewne prawidłowości, które da się sprowadzić do organizacji grup ludzkich wokół przywódcy, wokół wspólnego interesu, do czego potem dochodzi czynnik irracjonalny typu sankcja religijna i wiara w naród już nie w jako zwykłą grupę ludzi, ale w jakiś byt niezależny od przywództwa.

Grupy, w których dąży się do zwartości, niektóre jednostki wykluczają. Kryteria wykluczenia są najrozmaitsze, ale zawsze jest to sprawa „odmienności” i wiary, że grupa jest depozytariuszem jakiegoś zestawu wartości, których „odmieńcy” nie szanują, albo zwyczajnie się do nich nie kwalifikują (język, obyczaje, uwielbienie dla wodza, religia, kolor skóry itd.). Na tej zasadzie usunięcie pierwszego perkusisty Beatlesów przez Johna Lennona i Paula McCartneya, „bo do nas nie pasujesz”, albo raczej „bo Ringo pasuje do nas bardziej” jest jakościowo tym samym zjawiskiem, co wypędzenie Żydów i Maurów z Hiszpanii przez Torquemadę. W obydwu przypadkach chodzi o antropoemię. Różnica polega tylko na skali zjawiska i jego daleko idących skutkach.

Jak dotąd nic nie wskazuje na to, żeby ludzie przestali wykluczać innych ludzi ze swoich grup. Na razie wydaje się, że na poziomie demokratycznych państw Europy wykluczanie całych grup etnicznych nie jest możliwe ze względów na wzajemne szachowanie się polityków z różnych ugrupowań, z których każde może przyjąć rolę obrońcy „wykluczonych” i wrogów „języka nienawiści”. Problem w tym, że nie ma takiej siły, która nakaże przedstawicielom jednej grupy kochać przedstawicieli innej grupy. Do antropofagii nie dochodzi, choć rozruchy na tle etnicznym/rasowym/religijnym od czasu do czasu się pojawiają, ale nie jest prawdą, że nie występuje antropoemia – ona jest tylko zakamuflowana niczym wstydliwa choroba. To dlatego potem politycy udają zdziwienie, kiedy pojawiają się zamachy terrorystyczne, albo zamieszki, jak te w Paryżu w 2005 r.

CDN

sobota, 4 lutego 2012

O potrzebie i o problemach logiki

Uczestnicząc w różnych seminariach i konferencjach, które z racji tego, czym się zajmuję, mają charakter humanistyczny (określenie niestety nieprecyzyjne, ale tradycyjnie przyjęte), zauważyłem, że wiele wypowiedzi kompletnie się rozmija, zaś uczestnicy nie do końca potrafią znaleźć płaszczyznę, na której mogliby podjąć dyskusję. Owszem, zabierają głos, ale przeważnie czepiają się jakiegoś drugorzędnego szczegółu, przeważnie technicznego, natomiast mało kto ma odwagę poruszyć temat innych szczegółów, bardziej dla przedmiotu dyskusji istotnych, lub też o samym owym przedmiocie. Dzieje się tak m.in. dlatego, że tematów badań w humanistyce jest tyle, że bez trudu na jednej konferencji może się spotkać kilkadziesiąt osób, których tematyka pracy w ogóle na siebie nie zachodzi, a często nawet się nie styka.

Dyskusje mimo wszystko mogłyby się toczyć i to nawet burzliwie, gdyby istniał jakiś zespół aksjomatów, na które wszyscy by się zgadzali, a od którego można byłoby zaczynać wszelką wymianę zdań. W humanistyce czegoś takiego nie ma, a wiemy w dodatku z historii nauk humanistycznych, że próby wprowadzenia np. do literaturoznawstwa tzw. „twardej nauki”, spełzło niemal na niczym, choć osobiście uważam, że nie należy lekceważyć ani w czambuł potępiać osiągnięć strukturalizmu. Mnogość szkół proponujących odmienne założenia, a co za tym idzie odmienne metajęzyki (często czytaj: bełkotliwe żargony pseudo-intelektualne), czyni dyskusję między ich przedstawicielami nawet na temat jednego zagadnienia, kompletnie jałową.

Co więcej, prelegenci często wychodzą z tak zaawansowanych założeń (czytaj: przypuszczeń branych za aksjomaty), że całe ich, często elegancko i misternie zbudowane konstrukcje myślowe, można byłoby obalić przy pomocy obalenia jednego z tych założeń. Zdolność umysłu ludzkiego do budowania bardzo skomplikowanych i pozornie przekonujących systemów jest przeogromna i zadziwiająca. Niemniej, kiedy dotrzemy do elementu w założeniu, które jest błędem, cały ten piękny gmach musi lec w gruzach.

Swego czasu pewna koleżanka, która akurat przedstawiała koncepcję swojego doktoratu na temat relacji międzykulturowych wśród studentów wyższych uczelni, stwierdziła niejako mimochodem, że zdarza się, ze osoba wyrażając w pewnym momencie jakiś rasistowski pogląd po prostu odsłania swoje myślenie, któremu już wcześniej hołdowała. Oczywiście z praktyki życia wszyscy wiemy, że tak często, jeśli nie najczęściej, jest. Logika każe jednak powstrzymać się od wyrażania takiego sądu, ponieważ teoretycznie jest możliwe, że pewna opinia, czy postawa kształtuje się dopiero w trakcie dyskusji. Nie omieszkałem wyrazić głośno tej opinii, ale w tym momencie zarówno prowadzący spotkanie, jak i inni jej uczestnicy nie tyle może mnie zakrzyczeli, ile po prostu spokojnymi, żeby nie powiedzieć zrezygnowanymi, głosami stwierdzili „ale najczęściej tak jest, że z człowieka wychodzi to, co już w nim było”. Zgoda, tak nam wskazuje obserwacja rzeczywistości, ale czy jest to twierdzenie naukowo poprawne? Czy na tym można opierać pewną wiedzę? Owszem w celach praktycznych, czyli gdybyśmy np. byli policjantami prowadzącymi śledztwo w sprawie morderstwa na tle rasistowskim, albo politykami, którzy skwapliwie wykorzystują każdą niepoprawną politycznie wypowiedź przeciwnika, to i owszem, na takie „życiowe” stwierdzenie można sobie pozwolić. Kiedy jednak działamy w dziedzinie, która rości sobie pretensje to miana „nauki”, nie powinniśmy opierać swoich sądów jedynie na obserwacji kilku, a nawet kilku milionów przypadków, ale powinniśmy się przynajmniej postarać o jakąś pewną podstawę naszych sądów, którą dać może elementarna logika.

Wszystko pięknie, ale sam sobie wkrótce odpowiedziałem na te swoje wątpliwości, kiedy poczytałem więcej tekstów uczonych humanistów, a dodatkowo kiedy dowiedziałem się, że w naukach humanistycznych panują przemijające mody. Nie chodzi więc nawet o to, że lepsza teoria zastępuje gorszą (teoria, bo o wiedzy pewnej żadnej mowy być nie może), ale że po prostu pewna moda przemija i już, i to wcale nie z powodu obalenia jej założeń, ale znudzenia ludzi zajmujących się daną dziedziną. Zdałem sobie sprawę, że gdyby na szeroko pojętą humanistykę nałożyć większe rygory co do logiki wypowiedzi, radosne tekstotwórstwo ludzi, którzy bynajmniej nie są powieściopisarzami ani poetami, musiałoby ulec poważnemu ograniczeniu. Brzytwa Okhama wydaje się obecnie czymś, czego nauki humanistyczne naprawdę potrzebują. Ponieważ jednak do dyskusji na gruncie logiki w naukach humanistycznych tylko nieliczni czują się na siłach, na naukowych spotkaniach przeważnie „zagina” się adwersarza pytaniami „A czytał/a pan/i taki to a taki tekst profesora Romanescu z West University of Timisoara? Ach nie dotarł/a pan/i? Wielka szkoda. A czy może zapoznał/a się pan/i z artykułem profesora XY umieszczonym w Aztlán: A Journal of Chicano Studies? O, też nie? Szkoda, wielka szkoda! Gorąco panu/pani polecam, kolego/koleżanko!”  W świecie humanistyki bowiem sam dyskutowany problem często wydaje się najmniej ważny, gdyż ustępuje konieczności znajomości setek nazwisk współczesnych badaczy, którym należy okazać szacunek.

Pewne pocieszenie co do możliwości stanięcia na mocniejszym gruncie zawsze stanowiły dla mnie nauki ścisłe, a najbardziej ich królowa, czyli matematyka. Oczywiście nie dlatego, żeby się zaraz nimi zajmować – na to jest już nieco za późno – ale w najbardziej ogólnym i metaforycznym sensie. Sam fakt, że matematyka istnieje i że ktoś się nią zajmuje stanowi dla mnie wystarczający powód do radości.

Tymczasem okazało się, że z tą matematyką to wcale nie taka prosta sprawa i że jej założenia często wywodzą się z czystej empirycznej obserwacji świata lub wręcz z intuicji badacza. Bertrand Russell, rozczarowany tym brakiem pewnych podstaw w matematyce, postanowił odnaleźć dla niej takowe w logice. Praca nad tym projektem pochłonęła długie lata jego życia, ale, jak się okazuje, również zdrowia, ponieważ zadanie co rusz trafiało na wewnętrzne przeszkody w postaci paradoksów i sprzeczności. W końcu to jego uczeń i przyjaciel Ludwig Wittgenstein pokazał, że logika jako wywodząca się z języka i w języku tkwiąca, a przez co produkująca tautologie, nigdy nam pełnej pewności co do zjawisk tego świata nie da.

Wczoraj wieczorem „pochłonąłem” Logikomiks, czyli historię obrazkową o Bertranda Russella drodze do odkrycia prawdy o świecie opartej na mocnych fundamentach. Gorąco tę kolorową książkę polecam. Obok niezwykle ciekawych zagadnień, z jakimi zmagał się brytyjski uczony i filozof, czytelnik ma do czynienia z estetycznie wydanym komiksem o pięknej kresce, oraz z mądrze skonstruowaną fabułą – Russell przedstawia zarys swojego życia w formie wykładu, na który zaprasza amerykańskich demonstrantów przeciwko udziałowi swojego kraju w europejskiej wojnie (II wojna światowa). Wykład ten ma miejsce już po ataku Niemiec na Polskę. Amerykańscy izolacjoniści liczą na Russella jako na starego pacyfistę. Jaką im wielki logik dał radę, nie powiem, bo chcę, żeby jak najwięcej osób Logikomiks przeczytało.

Logika jako uniwersalna platforma i pewny fundament dla nauk wszelkich? To byłoby kuszące. Wiemy jednak dzisiaj, że to pewnie nie nastąpi tak szybko. Ten sceptycyzm bierze się m.in. z tego, że logika okazuje się mieć granice, zaś człowiek, myśląc niekoniecznie logicznie, potrafi czasami wiele osiągnąć. W naukach humanistycznych prawdopodobnie nadal wielu będzie tworzyć teksty teoretyczne, w których interpretacje wierszy czy prozy często same są dziełami literackimi, bo nie tyle interpretują, ile tworzą własne wizje, do których oryginalny tekst jest jedynie pretekstem. Czy jednak należy powiedzieć, że oto teraz pora dać sobie spokój z logiką, bo ona i tak nas do niczego nie doprowadzi? Nic bardziej błędnego. Jeżeli zrezygnujemy z logiki jako podstawowego narzędzie podchodzenia do zjawisk, wpędzimy się w świat irracjonalnych rojeń i w szpony szarlatanów wszelkiego autoramentu. Nadal pocieszeniem dla mnie jest fakt, że istnieje jeszcze pewne grono matematyków i logików, mimo, że i oni nie mogą się obejść bez metafor.



Doxiadis Apostolos, Papadimitriou Christos H., Logikomiks. W poszukiwaniu prawdy, Wydawnictwo W.A.B., 2011