Pokazywanie postów oznaczonych etykietą studiowanie. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą studiowanie. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 29 kwietnia 2012

O "stosunkach międzynarodowych", czyli o tym, że nie ma złych "kierunków", tylko zły system organizacji studiów i słabi studenci


Nauczyliśmy się z pogardą wyrażać o pewnych „kierunkach studiów”, co ma pewne uzasadnienie w obserwacji sytuacji, jaka ma miejsce w Polsce. Kiedy widzimy więc studenta „stosunków międzynarodowych”, który nie wie jakie miasto jest stolicą Czech (autentyczny przypadek, sam zadałem takie pytanie i nie otrzymałem odpowiedzi), utwierdzamy się w przekonaniu, że materiał ludzki, jaki przychodzi studiować taki kierunek nie jest najwyższej jakości.

Swego czasu prowadząc zajęcia w jednej z prywatnych szkół językowych z grupą przygotowującą się do egzaminu CAE poprosiłem, żeby każdy coś o sobie opowiedział. Grupa składała się w zdecydowanej większości ze studentów i jednego młodego Hiszpana, nauczyciela pracującego w jednym z białostockich liceów. Kiedy jedna dziewczyna powiedziała, że studiuje marketing i zarządzanie, pojawiły się uwagi, że nie jest to zbyt dobry kierunek studiów, bo przecież teraz „każdy” to studiuje – w domyśle „każdy, komu się nie udało dostać gdzie indziej”. Jedyną osobą, która zareagowała zupełnie inaczej, był Hiszpan, który się szczerze zdziwił reakcją grupy. On uważał, że studiowanie marketingu jest bardzo interesujące i niesie z sobą szereg wspaniałych możliwości pracy i twórczego samospełnienia.

Cały czas do tego stopnia mylimy wartość pewnego przedmiotu z jakością człowieka, który przyszedł go studiować, że gotowiśmy wylać dziecko z kąpielą. Dziedzina wiedzy zwana marketingiem jest w dzisiejszym świecie biznesu niezwykle ważna. Kto traktuje ją poważnie i naprawdę jest w niej dobry, ten nie tylko nie powinien mieć problemów z pracą, ale po prostu powinien być w stanie sam tworzyć miejsca pracy. Kamil Cybulski, którego blog obserwuję, studiów nie kończył, ale przeczytał kilka książek na temat marketingu (tak naprawdę wszystkie wymagane na tym kierunku) i umie tę wiedzę wykorzystać w praktyce. Gdzie jest więc błąd? W przedmiocie/kierunku studiów, w systemie jego podawania, czy też w cechach osobowościowych studenta?

Kiedy zacząłem uczyć w pewnej uczelni, na której przyszło mi uczyć studentów z grupy  „stosunków międzynarodowych”, powitałem ich żartobliwie, ale bez żadnych ironicznych podtekstów, jako przyszłych polskich dyplomatów i polityków. Wszyscy wybuchnęli śmiechem, ponieważ wzięli moje słowa za faktyczny sarkazm, a trafiłem na tego typu młodzież, która sarkazm sobie ceni (miałem szczęście, bo z tym trzeba często uważać, gdyż co wrażliwsi mogą się zrazić na zawsze).

Nie wiem, jaki zestaw przedmiotów mieli do zaliczenia, ale wiem, że sami siebie nie widzieli w roli dyplomatów czy polityków. Tak naprawdę w ogóle nie wiedziałem, po co większość z nich studiuje, ponieważ z rozmów z nimi wynikało, że 90% z nich nie widzi żadnej szansy na zmianę swojego statusu zawodowego (niektórzy pracowali w handlu detalicznym, inni jako kierowcy itp.).

Osobiście uważam, że studiowanie takiego przedmiotu jak stosunki międzynarodowe to wspaniała przygoda dająca młodemu człowiekowi szereg możliwości WYMYŚLENIA sobie zajęcia w przyszłości, a nie tylko znalezienia go. Jest to przedmiot, który wymaga nieustannej bieżącej obserwacji sytuacji politycznej na arenie międzynarodowej, a więc powinien polegać na codziennym śledzenia prasy polskiej i zagranicznej. Ta ostatnia wymaga znajomości języków, więc zajęcia z języków obcych to podstawa. Trzeba się znać na geografii,  ekonomii i polityce, bo bez tego nie zrozumiemy tego, co czytamy w prasie. Jeżeli nie pojmujemy czegoś z polityki, musimy się podciągnąć z historii. Jeżeli takie studia są dobrze zorganizowane i przychodzą na nie ludzie z konkretną wizją własnej przyszłości, mogą naprawdę dać wiele!

Wyobraźmy sobie młodego człowieka, który chce zostać specjalistą od stosunków polsko-rosyjskich. Przez cały trzyletni kurs licencjacki powinien dokładnie śledzić wszystkie artykuły na ten temat w prasie polskiej i rosyjskiej. Gdyby nie znał rosyjskiego, zapisałby się na jego kurs, ale nie na jakiś lektorat oferujący 1.5 godziny tygodniowo z grupą pajaców, która nie ma ochoty się niczego nauczyć, ale na taki, który zapewnia intensywny trening tego języka co najmniej 2 razy w tygodniu. A może przy okazji zechciałby zrozumieć „ducha” narodu rosyjskiego, więc wraz z rusycystami chętnie uczęszczałby na kurs literatury rosyjskiej (a przy okazji przeczytał kilka powieści).  

Zrozumiałby szybko, że żeby pojąć to, co się dzieje obecnie, należy jednak zapoznać się z historią stosunków polsko-rosyjskich, więc poszedłby na wydział historyczny i zapisałby się na kurs historii Rosji, na który chodziłby ze studentami historii. Najważniejsze jednak byłoby to, żeby w ciągu 3 lat stał się ekspertem od stosunków polsko-rosyjskich, żeby je umiał komentować, proponować rozwiązania problemów itd. itp. To jest możliwe, ale nie w systemie, w którym człowiek, który z braku lepszego pomysłu przyszedł na ten a nie inny kierunek i został zmuszony do wkuwania „całego dobrodziejstwa inwentarza” i uczestnictwa w nudnych zajęciach z ludźmi, którzy sami znają kilka podręczników na pamięć.

Zacznijmy bowiem między innymi od tego, czy mamy odpowiednią kadrę do nauczania takiego przedmiotu. Przecież to powinni robić emerytowani dyplomaci! Ludzie z wyrobieniem towarzyskim i o szerokich horyzontach. Mamy takich wśród kadry? A może zanim otworzymy nowy „kierunek studiów” zastanowimy się najpierw na tym zagadnieniem.

Jeżeli jednak nie mamy, to i tak możemy ze studiowania stosunków międzynarodowych zrobić wspaniałą przygodę. Dlaczego w kraju, gdzie każdy przy wódce jest politykiem, historykiem i ekspertem od stosunków międzynarodowych (zwłaszcza z Rosją), tak trudno wykrzesać tę naturalną energię podczas zajęć na uczelni?. Nie, no przecież alkoholu studentom dawać nie będziemy! A tak poważnie, z jednej strony na studia przychodzi młodzież zblazowana, zmanierowana i pozbawiona entuzjazmu, ale z drugiej nie ma też woli stworzenia fajnych studiów dla studentów ze strony wykładowców. A jeśli ci ostatni nawet jakimś cudem chcieliby coś zmienić, to nad tym wszystkim czuwa ministerstwo, które pilnuje, żeby wszystko odbywało się „po bożemu”, czyli dokładnie tak jak na państwowym uniwersytecie z czasów komuny.


sobota, 28 kwietnia 2012

Mądry profesor wie, o co chodzi, ale...


Gorzki, ale jakże prawdziwy artykuł profesora Jana Stanka (http://wyborcza.pl/1,86116,11633916,Mlodzi___zostaliscie_oszukani.html ) skłonił mnie po raz kolejny do wypowiedzenia się na ten bardzo bliski memu sercu temat. Jakiś czas temu pisałem o pozornie oszukanych studentach. Problem bowiem polega na tym, że ktoś, kto się wybiera na uczelnię, gdzie za pieniądze można bezstresowo uzyskać dyplom, owszem jest oszukany, ale przez samego siebie i swoich rodziców w pierwszym rzędzie, a dopiero potem przez kadrę owych uczelni. Trzeba sobie powiedzieć wprost, że wykładowca, który mówi studentowi, że ten robi coś źle, nie ma szans na utrzymanie się na takiej uczelni, bo jej władze szybko zechcą się go pozbyć jako tego, który odstrasza klientów – bo student jest tu po prostu naiwnym klientem.

            Nie oznacza to jednak, że wykładowcy są z góry nastawieni na demoralizację studenta. Na początku każdego roku akademickiego mają bardzo ambitne plany, że oto ten rocznik nauczą tego a tego. Demoralizacja następuje „w praniu”. Studenci opuszczający obowiązkowe zajęcia, nie przynoszący w terminie zadanych prac, czy w końcu nie przygotowani do egzaminów stanowią taki odsetek w uczelniach prywatnych, że próba ich zdyscyplinowania automatycznie stanowiłaby katastrofę finansową dla szkoły.

            Profesor Stanek poruszył jednak bardzo istotną sprawę, która, o ile dobrze zrozumiałem jego intencje, jest mi również bliska. Pisze on, m.in. :

W ciągu ostatniego półwiecza ilość dostępnej wiedzy uległa zwielokrotnieniu, a umysł ludzki, "nasza jednostka centralna", się nie zmienił. Przepełnienie komputera danymi dramatycznie spowalnia, a w ostateczności uniemożliwia działanie. Ponieważ nie możemy zainstalować nowego mózgu, musimy go przeprogramować. Jego zasoby wykorzystać jako pamięć operacyjną z szybkim dostępem do pamięci zewnętrznej, na przykład do internetu.

To nowy wzór wykształcenia, opierający się na logicznym i bezbłędnym rozwiązywaniu nietypowych problemów (a nie bieżących, praktycznych zastosowań), stosując filtry antyspamowe i programy antywirusowe. Nie wiem, jak to zrealizować w praktyce, ale nie da się tego zrobić w sposób bezstresowy.


Zgadzam się z tym absolutnie, ale szkoda, że profesor nie zaproponował w tym miejscu konkretnych rozwiązań. Studiowanie na polskiej uczelni, tym razem już nie tylko prywatnej, ale i tej najlepszej państwowej, to wkuwanie na pamięć, które jest potem sprawdzane przy pomocy egzaminu. Ponieważ „ilość dostępnej wiedzy uległa zwielokrotnieniu” opanowanie jej jest po prostu niemożliwe. Stąd konieczność radzenia sobie z „dostępem do pamięci zewnętrznej”. Tutaj jednak do niemożności przestawienia się na nowe myślenie, najbardziej przyczyniają się sami profesorowie. Doskonale pamiętam zajęcia ze wstępu do badań historycznych, na których wykładowca tłumaczył nam, że historyk to wcale niekoniecznie uczestnik „Wielkiej Gry” (był kiedyś taki teleturniej w polskiej TV – jak dotąd najmądrzejszy w jej historii), który zna na pamięć wszystkie szczegóły, ale to ktoś, kto potrafi te szczegóły znaleźć w źródłach i opracowaniach,  umie podejść do nich krytycznie i znaleźć między nimi logiczne powiązania. Wszystko pięknie. Kto w te słowa uwierzył, lub potraktował zbyt dosłownie, nie miał lekkiego życia na studiach, bo każdy, dosłownie każdy egzamin polegał na szczegółowym przepytaniu z podręczników i dodatkowych lektur. O ile w szkole średniej, historycy odpytywali z dat najbardziej istotnych, to uniwersyteccy wykładowcy czepiali się takich szczegółów, które często czytający o nich, uznawał za mało istotne. Chciałbym się mylić, ale obawiam się, że niewiele się pod tym względem zmieniło. Dopiero pisząc pracę magisterską po raz pierwszy miałem wrażenie, że robię coś naprawdę ciekawego i że naprawdę zgłębiam jakiś dział historii. Praca badawcza, szukanie i analizowanie źródeł dawała mi wiele satysfakcji, a przy tym poczucie, że coś naprawdę odkrywam i że jest to wiedza naprawdę moja i dla mnie, a nie na potrzeby zdania egzaminu.

            Od razu muszę jednak zastrzec, że nie jestem przeciwnikiem uczenia się rzeczy na pamięć. Zapamiętywanie danych ćwiczy mózg, a przy tym daje najszybszy dostęp do nich, w chwili, kiedy nie mamy dostępu do „wujka Google”. Człowiek o dużej erudycji jest szanowany w środowisku akademickim i nie tylko. Ale i tutaj metoda przyswajania tej wiedzy jest istotna. Jeżeli ma ona polegać na wkuciu książki na pamięć, po to tylko, żeby jej fragmenty wyrecytować na egzaminie, wiedza taka najczęściej szybko ulatuje zaraz po nim. Wiedza nabyta podczas prawdziwego studiowania, czyli analizy źródeł, krytycznego czytania opracowań, zasięgania informacji, gdzie tylko można, sprawia, że z taką wiedzą jesteśmy związani emocjonalnie, że jesteśmy gotowi za własne tezy dać się posiekać, co oznacza, że coś naprawdę wiemy i że wiemy, że to wiemy, a równocześnie też zdajemy sobie sprawę z tego jak wiele jeszcze nie wiemy. W tym całym paradoksie tkwi poczucie zakorzenienia w badanym zagadnieniu, utożsamienia się z nim.

            Pewien mój kolega, absolwent polonistyki, kiedy został dyrektorem ds. marketingu pewnej lokalnej gazety postanowił zrobić studia MBA. To, co go od pierwszej chwili zachwyciło, to była metoda pracy polegająca na nieustannych wyzwaniach w postaci problemów do rozwiązania. W dodatku wykładowcy podsuwali pewne metody działania w konkretnych sytuacjach. Generalnie wszystkie zajęcia polegały na tym, że student widział natychmiast sposób wykorzystania przekazywanej podczas nich wiedzy. Jak to ujął ów kolega „żaden z wykładanych przedmiotów nie zaczynał się od teorii Clausewitza na temat prowadzenia wojny”.

            Pewien mój kolega, nauczyciel pewnego języka, który jest jego językiem ojczystym, wszystkie swoje zajęcia rozpoczynał od wykładu na temat wymowy poszczególnych głosek odzwierciedlonych bądź pojedynczymi literami bądź ich kombinacjami. Ten kolega nie miał jednak przygotowania metodycznego, bo z wykształcenia jest matematykiem. Inny kolega, nauczyciel innego języka, ale z kolei wykwalifikowany akademicki wykładowca literatury, ucząc grupy początkujące tegoż języka, robi dokładnie to samo. Nikt im nie umiał wytłumaczyć, że to nie ma najmniejszego sensu, ponieważ tylko zniechęcają swoich studentów od pierwszych zajęć. W dodatku być może tylko największy kujon, wykonujący bezkrytycznie wszystkie polecenia nauczyciela, uczy się w ten sposób. Takich jest wśród uczących się może 1%. Pierwsze zajęcia muszą od razu pokazać uczniowi, że nauka języka to łatwa i fajna sprawa i że już po pierwszych kilku minutach już mogą się nim posługiwać, na poziomie „Cześć, jestem Darek, a jak ty się nazywasz?” Proste, przyjemne i dające dużo satysfakcji, a przy tym zachęcające do dalszej pracy. Zasad fonetyki uczymy zaś „po drodze”, przy okazji nauki konkretnych słów i zwrotów. Ale gdzie tam? Nikt im nie był w stanie tego wyperswadować. Wg nich najpierw trzeba wyłożyć wszystkie możliwe reguły, kazać się ich wykuć na pamięć, a dopiero potem próbować używać języka. W ten sposób zresztą rusycystka z liceum zniechęciła mnie do języka Puszkina, choć w podstawówce byłem z niego bardzo dobry. (Tak na marginesie, na tej samej zasadzie karatecy po roku, lub dłuższym okresie, uderzania w powietrze zaczynają być uczeni zastosowania pewnych ruchów w walce, podczas, gdy młodzi bokserzy po dwóch miesiącach są wystawiani do walki, i nierzadko się okazuje, że sobie już świetnie radzą).

            Profesor Jan Stanek ma rację, ale pytanie brzmi, kto ma tę sytuację zmienić. Nie zrobią tego studenci, ponieważ oni generalnie niewiele jeszcze rozumieją z całego systemu. Apel do nich, żeby sami z siebie robili więcej, nawet jeśli nikt tego od nich nie wymaga, to oczywiście wspaniała rzecz, ale, jak już nieraz pisałem, wymaga dużej dojrzałości studenta i poczucia autonomii. Niestety system na nic takiego nie pozwala, ponieważ każdy wykładowca chce, żeby student uczył się jego przedmiotu, z którego będzie potem przez tego wykładowcę przetestowany. Słabi studenci nie posiadają autonomii, a lepsi studenci są skutecznie z niej „leczeni”. Na to należy znaleźć metodę. Obawiam się jednak, że to wymagałoby przeprogramowania mózgów nie tylko studenckich, ale i profesorskich (pracownicy niższego szczebla nie mają na uczelni nic do gadania). Trzeba byłoby bowiem zachęcić studentów do samodzielnych badań, pomagać im w nich, sprawdzać ich wyniki, czytać prace studentów, a na to przecież nie ma czasu, ponieważ tych studentów jest za dużo. W końcu tu nie Oxford, że tutor ma góra trójkę studentów pod sobą. O wiele łatwiej jest podać informacje, a potem z nich przeegzaminować. Dlatego mamy to, co mamy, a spotkania rektorów z biznesmenami można porównać do osławionego „powoływania komisji do spraw…” znanego od czasów komuny i popularnego do dziś.  Gdyby uczelniom zależało na kontaktach z biznesem, nie potrzebowaliby do ich zorganizowania ministra. Może jednak na początek dobre i to.

środa, 25 kwietnia 2012

O "zaciskaniu zębów" i jego efektach


Różne cechy przypisuje się rodzajowi ludzkiemu jeśli chodzi o podejście do pracy. Są tacy, którzy twierdzą, że człowiek jest z natury leniwy, ale co jakiś czas można usłyszeć głosy, że ludzie bardzo chętnie robią coś konstruktywnego. W obydwu tych twierdzeniach jest dużo prawdy, jeżeli odrzucimy warstwę metaforyczno-stylistyczną i przyjrzymy się problemowi bliżej.

To, co zwykliśmy nazywać lenistwem, może oznaczać kilka całkiem różnych od siebie zjawisk. Brak działania, czyli brak jego podejmowania, może się brać z ekonomiki organizmu, który wysyła do mózgu sygnał „nie męcz się”, albo „nie stresuj się”, bo może mieć przecież równie dobrze podłoże lękowe. Podjęcie działania naraża nas często na krytykę, która nie jest niczym przyjemnym. Te powyższe przyczyny często pozostają nieuświadomione i stanowią źródło frustracji samego „lenia”, który sam nie wie dlaczego czegoś nie robi, albo dlaczego nie wkłada w swoją robotę maksymalnego wysiłku.  Ludzie mogą się oczywiście powstrzymywać od wysiłku również w wyniku świadomej kalkulacji.
Inne mogą być przyczyny wstrzymywania się od pracy fizycznej, a inne od np. przygotowania się do egzaminu.

Z drugiej strony jako gatunek cechujemy się małpią ciekawością i tak naprawdę bardzo chętnie się uczymy i poznajemy rzeczy nowe. W dodatku wielu z nas ma również skłonność do popisywania się i bardzo chętnie podejmuje twórczy wysiłek, żeby „dobrze wypaść” w oczach otoczenia. Niektórzy z kolei czują wewnętrzną potrzebę działania, które daje im poczucie spełnienia.

Dlaczego jednak tak wielu z nas odczuwa głębokie nieszczęście wybierając się do pracy, lub w ogóle podejmując jakikolwiek wysiłek? Najbardziej prawdopodobną przyczyną jest nieadekwatność czynności do wykonania z zainteresowaniami tego, który ma ją wykonać. Tutaj jednak trafiamy na odwieczny problem edukacyjny – czy możemy wszystkim zaufać na tyle, żeby uwierzyć w ich szczerą chęć do działania. Nie ma się co oszukiwać, tysiące z nas, gdyby nie było popychanych przez jakieś nieprzyjemne bodźce, prawdopodobnie oddawałyby się dość nieskomplikowanym przyjemnościom, niczym proletariusze rzymscy, którzy domagali się darmowego zboża, oliwy i widowisk cyrkowych. Co gorsza, dostawali je, prowadziło do tym większej demoralizacji tych warstw. Stąd śmieszne były próby pozbycia się ich z miasta poprzez nadanie im działek ziemi uprawnej. Ci ludzie nie nadawali się do żadnej pracy, a tym bardziej do tak ciężkiej, jak rolnictwo.

W starożytności oficjalnie, a do dziś w niektórych rejonach świata nieoficjalnie, lub w formie zawoalowanej, problem skłonności ludzkiego organizmu do oszczędzania się załatwiano przy pomocy zmuszania jednych do ciężkiej i nudnej pracy, bez wyników której niestety trudno się obejść, żeby inni mogli się oddać albo słodkiemu nieróbstwu tudzież rozrywkom, albo zaspokajaniu pędu ku tworzeniu. Karol Marks wierzył, że wszystkich nas cechuje ten ostatni, dlatego w idealnym społeczeństwie komunistycznym, nikt do pracy zmuszany nie będzie, a my sami z własnej nieprzymuszonej woli do roboty będziemy się garnąć, bo taka jest przecież nasza natura – tworzenie i zmienianie oblicza ziemi (całej, nie tylko „tej”) jest jej immanentną częścią.

Może więc naiwnością jest wierzyć, że kiedy pozwolimy ludziom robić, to co chcą, to będą się wyżywać w działalności twórczej. Nawet jeśli by tak było, to kto chciałby się realizować przy np. sprzątaniu ulic? Ktoś niewdzięczne i nieprzyjemne roboty musi wykonywać i nie ma co liczyć na to, że będzie to robił z radością i pasją.

Entuzjazm wobec danej pracy też zresztą nie jest dany raz na zawsze. Wielu z nas mogło zaobserwować czy to u siebie czy w swoim otoczeniu efekt wypalenia. Ponieważ jednak trzeba jakoś żyć, większość z nas zaciska zęby i dalej wykonuje swoją pracę, mimo, że nie daje ona żadnej satysfakcji. Po okresie „zaciśnięcia zębów” ta ostatnia może jednak powrócić. Stąd tak ważne jest wykształcenie umiejętności w trybie „przetrwania”, kiedy naturalny entuzjazm przygasł.

Gorzej jednak, jeżeli dana praca zaczyna nam się kojarzyć wyłącznie z trybem „przetrwania”, czyli z permanentnym stanem zaciśniętych zębów. Istnieją ludzie, którzy wprost przyznają się do poglądu, że praca jest od zarabiania pieniędzy, a nie od samorealizacji. Jest to typ niewolników-wiecznych męczenników, którzy sami są wiecznie nieszczęśliwi acz pogodzeni z losem, i emanują swoim pesymizmem na całe swoje otoczenie, wysyłając do szkoły z góry zrezygnowane dzieci.

Polski system oświatowy wydaje się mieć bardzo pozytywny plan wszechstronnego wykształcenia młodych ludzi na wysokim poziomie, podczas gdy rezultat jest najczęściej opłakany. Tu już nie chodzi tylko o to, że nawet przyswojona na potrzeby testów wiedza szybko wyparowuje z głów młodych ludzi, ale również i o to, że powoduje frustracje. Frustracja prowadzi do stresu i zniechęcenia. Ale uwaga! Nie każdy stres jest zły, bo tak naprawdę bez stresu nie ma sukcesu! Każda nowa sytuacja nas stresuje, ale pokonanie przeszkody prowadzi do przezwyciężenia stresu i wejścia na wyższy poziom wiedzy lub umiejętności. Stres wywołany przez frustrację, nie jest w żadnym wypadku stymulujący ani twórczy z samej swojej przyczyny. Frustracja wszak to dyskomfort psychiczny spowodowany niemożnością osiągnięcia założonego celu. Jeżeli ktoś z chęcią pomagałby sąsiadowi przy naprawie motocykla, a tymczasem nauczyciel biologii goni go do poznawania budowy pantofelka, a przy tym z sytuacją tą nic nie można zrobić, bo szkoła jest obowiązkowa, a naprawa motocykla sąsiada niekoniecznie, rodzi się frustracja. Obowiązek uczenia się wielu tak odległych od siebie przedmiotów ma w sobie wewnętrzny błąd. Jedyne, co każe mi jednak bronić takiego systemu jest problem mało sprecyzowanych zainteresowań młodych ludzi, którym należy dać szansę zapoznania się ze wszystkim po trochu, żeby wiedzieli z czego mogą wybierać.

Od lat 70. ubiegłego stulecia w polskim systemie kształcenia zawodowego zaznaczyła się tendencja dążąca od osiągnięcia tytułu akademickiego w celu uzyskania uprawnień zawodowych. Mamy więc magistrów pielęgniarstwa, tudzież każdy nauczyciel, nawet w szkole podstawowej również musi się legitymować tytułem – licencjata, ale lepiej magistra. Pytanie jednak brzmi, czy studia magisterskie tak naprawdę przyczyniają się w jakimkolwiek stopniu do podniesienia kwalifikacji do wykonywania danego konkretnego zawodu?

Od wielu już lat np. przy nauczaniu języka angielskiego literatura piękna w tym języku jest traktowana marginalnie. Stawia się raczej na codzienną komunikację i na aspekty praktyczne. Czy to dobrze, czy źle, to jest temat na osobną dyskusję. Obecna praktyka jest jednak taka, że nikt nie wymaga czytania Dickensa czy Hemingwaya w oryginale. Może przejść przez cały kurs języka angielskiego przez wszystkie szczeble szkoły, można nawet zdać egzamin Cambridge Proficiency in English, nie przeczytawszy fragmentu literatury pięknej. Teoretycznie jest to całkiem do wyobrażenia.

Żaden nauczyciel nie robi nawet z najzdolniejszymi uczniami szkoły średniej elementów gramatyki opisowej. Wystarczy, że te elementy gramatyki preskryptywnej, jaką się przemyca w podręcznikach szkolnych, przyprawia młodzież o mdłości.
Wniosek z tego jest jeden, żeby być dobrym nauczycielem języka obcego, należy przede wszystkim dobrze znać ten język, zaś jedyny przedmiot oprócz praktycznego kształcenia języka, który jest niezwykle w tym zawodzie potrzebny, to metodyka nauczania. Koniec kropka. Oczywiście nauczyciel powinien się cechować szerokimi horyzontami, wiedzą ogólną, świadomością kulturową, w tym znajomością literatury, oraz świadomością lingwistyczną, w tym znajomością gramatyki opisowej, ale w pracy te wszystkie „ozdobniki” mogą mu się nigdy nie przydać. Chyba, że raz na 20 lat trafi się jakiś ambitny uczeń, który naprawdę będzie zainteresowany zagadnieniami wybitnie akademickimi.

Nie piszę o tym z pozycji oszołoma-reformatora, który chciałby te wszystkie wspomniane przedmioty wyrzucić z programu studiów filologicznych, ale z pozycji trzeźwego obserwatora rzeczywistości, która jest niestety odmienna od najszlachetniejszy i najambitniejszych założeń.

Problem bowiem w tym, że z uniwersytetów zrobiono szkoły zawodowe, a obecna pani minister wyraźnie idzie w kierunku pogłębienia tej tendencji, podczas gdy już w latach 70. XX wieku zlikwidowano np. licea pedagogiczne. Były to pięcioletnie szkoły średnie, które po prostu przygotowywały zawodowych nauczycieli. Nie naukowców, nie ambitnych badaczy, ale po prostu nauczycieli szkolnych. Taką samą rolę spełniały również SNy, czyli pomaturalne Studia Nauczycielskie.

Jestem wielkim zwolennikiem samorozwoju i poszerzania horyzontów wśród przedstawicieli wszystkich grup zawodowych, ale to musi być wynik autentycznej pasji i chęci do tego typu działań. Zmuszanie nauczyciela z licencjatem do robienia studiów magisterskich to idea, której założenie wydaje się logiczne – niechże ten nauczyciel nie będzie jakim niedoukiem, niechże się dalej kształci. Trzeba jednak spojrzeć prawdzie w oczy – dla jakości pracy studia te nie mają żadnego znaczenie. Studia magisterskie niejako muszą być zorientowane bardziej akademicko niż zawodowo, skoro najważniejszym ich celem jest przeprowadzenie pracy badawczej, opisanie jej w formie pracy magisterskiej i jej obronie. Na jakość kształcenia dzieci nie ma to żadnego wpływu. Ha! Często taki nauczyciel w średnim wieku zapędzony z powrotem na studia, zaniedbuje swoje obowiązki dydaktyczne, bo przecież musi studiować.

Nieco inaczej jest, kiedy doświadczony nauczyciel odczuwa potrzebę z jednej strony poznania nowych, skuteczniejszych metod nauczania, a przy tym sam ma dużo do powiedzenia na ten temat jako praktyk. Studia magisterskie ze specjalnością metodyczną, ale do której się podchodzi jako do czegoś, co się naprawdę twórczo wykorzysta, a nie tylko „zaliczy” na egzaminie w celu uzyskania upragnionego papierka, mają sens.

Nie chcę być źle zrozumiany – jak najbardziej uważam, że jeżeli ktoś z własnej nieprzymuszonej woli chce zgłębić swoją wiedzę na temat literatury, kultury czy też etymologii języka docelowego, to jest to wspaniałe i ktoś taki zasługuje na wszelkie wsparcie. Jeżeli ktoś taki w dodatku znalazłby sposób wykorzystania tej wiedzy w swojej praktyce zawodowej, mój szacunek byłby tym większy.

Problem polega jednak na tym, że wielu studentów mnogość przedmiotów do zaliczenia nie traktuje ani jako elementu przyczyniającego się do autentycznego podniesienie kwalifikacji zawodowych, ani nawet jako czynników własnego samorozwoju. Traktują je bowiem jako zło konieczne, które odrywa ich od rzeczy dla nich istotnych. Czy to, co jest dla nich istotne, faktycznie takie powinno być, to znowu temat na osobną dyskusję, ale fakt jest taki, zjawisko alienacji nauki (w znaczeniu nabywania wiedzy), towarzyszy Polakom od pierwszych lat szkoły podstawowej do ostatnich lat studiów. 

"Z niewolnika nie ma pracownika", jak to kiedyś usłyszałem od starszej koleżanki-nauczycielki i absolutnie się z tym zgadzam. W życiu każdego człowieka musi nastąpić taki moment, w którym będzie mógł się rozwijać i przyswajać wiedzę, która stanie się integralną częścią jego osobowości, a nie "obcym ciałem" do najszybszego usunięcia z własnego organizmu. Jeżeli taki moment nie następuje nigdy, efektem jest społeczeństwo ludzi nie tylko o niskim poziomie wiedzy ale w dodatku głęboko nieszczęśliwych.

poniedziałek, 16 kwietnia 2012

O "wszechstronności" i "wąskiej specjalizacji", czyli rozmowy z Amerykaninem o systemach edukacji


Rozmawiam sobie przedwczoraj ze swoim amerykańskim kolegą na temat postaw współczesnej młodzieży wobec wiedzy i jej zdobywania, próbując dociec przyczyn obecnego stanu rzeczy, ale wnioski nam się jakoś wymykają. To znaczy zgadzamy się, że prawdopodobnie ten kiepski stan to wina systemu edukacji, ale czy to tłumaczy wszystko?

Zawsze na pierwszych zajęciach mój kolega pyta studentów jakie mają zainteresowania i ku swojemu przerażeniu słyszy, że co najmniej 60% otwarcie deklaruje, że nie ma żadnych. Z pozostałymi też nie jest najlepiej, bo choć np. ktoś odpowiada, że lubi słuchać muzyki, to już przy pytaniu „jakiej?”, czy „kto jest twoim ulubionym wykonawcą?” zaczyna się plątać i czerwienić.

Tymczasem, jak twierdzi mój kolega, nawet taki „stupid American”, jak się wyraził, który jest szkolnym głąbem i w ogóle mało bystrym człowiekiem, ma jakąś pasję, w której się specjalizuje – to może być kolekcjonowanie czegoś i zdobywanie wiedzy na ten temat, to może być śledzenie historii ulubionej drużyny koszykarskiej itd., ale zawsze można znaleźć taką dziedzinę, w której dany człowiek naprawdę chce być ekspertem i faktycznie nim jest.

Jeden z zarzutów wobec zachodnich systemów oświatowych zawsze była „wąska specjalizacja”. Pamiętam, że mówiono o tym już za komuny. My tutaj chcemy wykształcić człowieka o wszechstronnej wiedzy, a tam pakują człowieka w wąską specjalizację. Mamy tutaj do czynienia z podwójnym przekłamaniem. Owszem założenia polskiego systemu są takie, że oto jeżeli zapewnimy młodemu człowiekowi wiele godzin dydaktycznych z rozmaitych przedmiotów, a do tego solidnie ich na koniec semestru z tego przeegzaminujemy, to produktem będzie wszechstronnie wykształcony człowiek. Każdy z nas doskonale wie, że tak nie jest, a omnibusy nawet w ramach swojego kierunku studiów (czyli nie tylko z przedmiotu wiodącego, ale ze wszystkich pobocznych) zdarzają się niezwykle rzadko.
Pamiętam pewną rozmowę z bardzo sympatycznym doktorem historii, specjalistą od historii Polski XIX wieku, z którym miałem zajęcia. O ile mnie pamięć nie myli, chodziło o zaliczenie zajęć, na których byłem nieobecny. Nie potrafiłem odpowiedzieć na jedno pytanie, na co pan doktor spytał mnie o moje seminarium magisterskie. Kiedy mu powiedziałem, czym się zajmuje, uśmiechnął się i powiedział: „Ha! A więc jest pan powszechnikiem! (od historii powszechnej) No tak, ale w końcu jesteśmy historykami i to nas zobowiązuje, żebyśmy jednak z różnych jej działów pewne rzeczy wiedzieli”. W tym momencie przyszła mi do głowy diabelska złośliwość, żeby go zapytać, czy pamięta, co to były fasti consulares. Była to jedna z rzeczy, które pamiętałem z zajęć z pierwszego roku z historii starożytnej. Wiedziałem, że koleżanki i koledzy, którzy egzamin z tejże zdali na piątki, już pół roku później tego nie pamiętali. To nie jest zresztą zarzut, tylko pewna ilustracja jak to działa. Zasada trzech Z (Zakuć-Zdać-Zapomnieć) nie pozwala na zbudowanie długotrwałej wiedzy, do której będzie potem można „doklejać” kolejne informacje ją wzbogacające. Doktorowi swojego złośliwego pytania nie zadałem, ponieważ od razu przyszło mi do głowy, że byłoby to głupie, a przy tym facet był naprawdę sympatyczny, więc nie było powodu wprowadzać go w zakłopotanie.

Do tego jednak dodajmy, że owa polska „wszechstronność” wcale nie jest tym, czym się wydaje. Otóż studiując historię należało skończyć kursy socjologii, psychologii, oczywiście filozofii na pierwszym roku, ekonomii politycznej itd. itp. Czy to źle? Wcale niekoniecznie. Uważam, że dobrej jakości kurs z innych przedmiotów naprawdę może wzbogacić naszą osobowość, ale rzecz w tym, że zawsze mnie np. dziwiło, dlaczego jako student historii nie mogę sobie wziąć jako kursu dodatkowego np. literatury interesującego mnie okresu. Na łódzkiej historii w latach 80. ubiegłego stulecia, miałem wrażenie, że historyk w ogóle nie powinien czytać beletrystyki, bo historykowi, który powinien się zajmować naukową krytyką źródeł, wymysły pisarzy mogą tylko mącić w głowie. W rzeczywistości tak nie było, bo właśnie ów wspomniany wyżej doktor kazał nam na zajęcia przeczytać „Wierną rzekę” Żeromskiego, ale mnie dziwiło, że nie ma osobnego kursu historii literatury, który bym mógł sobie wybrać. Niczego zresztą nie można było sobie wybrać. Niestety ten stan z niewielkimi wyjątkami nadal się w Polsce utrzymuje. „Wszechstronność” w Polsce polega na szeregu przedmiotów narzuconych przez system, które mają wspomagać kierunek główny. Student nie ma tutaj nic do gadania.

Jeżeli mówimy, że w Ameryce, czy w ogóle na Zachodzie (nie jest to w tym wypadku zbyt precyzyjny termin, bo systemy francuski czy niemiecki mogą być bardzo różne od włoskiego czy brytyjskiego), że tam jest „wąska specjalizacja”, to tak faktycznie może być, ale z bardzo prostego względu. Ludzie, którzy widzą, że w czymś zaczynają być dobrzy, nijako w sposób naturalny dobierają sobie zajęcia w ten sposób, żeby w tej dziedzinie stać się jeszcze lepszymi, ale tak naprawdę wcale nie muszą!

Wiemy, że poziom szkoły średniej w USA jest generalnie dość niski, ale za to na wyższej uczelni przez pierwsze dwa lata studenci muszą nadrobić pewne braki, dlatego np. mają obowiązkowe zajęcia z angielskiego i matematyki (sic!), oprócz tego oczywiście wybierają sobie już swój „major”, czyli przedmiot wiodący, w którym się będą specjalizować, ale przy tym mają cały szereg przedmiotów do wyboru „od Sasa do lasa”, które mogą albo wspomóc ich główny kierunek, ale zaspokoić głód wiedzy ogólnej. I tak np. mój kolega, który ostatecznie został bakałarzem literatury amerykańskiej (BA), przez semestr uczęszczał na zajęcia z historii Japonii, bo go to akurat zainteresowało.

Kursy są organizowane w systemie semestralnym. Oznacza to, że w ciągu półrocza można dany przedmiot skończyć i nigdy do niego nie wracać, ale oczywiście można go kontynuować na wyższym poziomie. Jeżeli więc faktycznie ma miejsce „wąska specjalizacja” to tylko dlatego, że wielu rozumie, że żeby osiągnąć sukces w jakiejś dziedzinie, najlepiej jest poświęcić jej jak najwięcej czasu. Nikt tego jednak nie narzuca.

W ciągu semestru przedmiotów może być od 5 do 7, przy czym zajęcia odbywają się nie raz w tygodniu, jak u nas, ale dwa do trzech razy, co sprawia, że istnieje poczucie ciągłości, umysł studenta utrzymuje się w stanie pewnego napięcia, które trzyma go myślami przy sprawach związanych ze studiowanymi przedmiotami. W Polsce spotkanie raz w tygodniu na zajęciach, które są w dodatku z góry przez jakieś siły narzucone, często traktowane jest jak zło konieczne, które na szczęście można jakoś przeżyć, a potem przez cały tydzień się relaksować i „dochodzić do siebie”.

W pewnym sensie system amerykański nie zakłada zbyt wielkiego zaufania do samodyscypliny studenta, bo przypomina nieco szkołę średnią. Niemniej sam fakt, że można sobie wybrać zajęcia, na podobnej zasadzie, na jakiej wybiera się książki w bibliotece, sprawia, że cały system jest zupełnie inny. Nie wiem, czy doskonały, ponieważ doskonale zdajemy sobie sprawę z poziomu wiedzy ogólnej Amerykanów, ale warto się jednak przy okazji zastanowić, czy poziom wiedzy ogólnej przeciętnego Polaka jest taki wielki? Sondy uliczne przeprowadzane przez reporterów programu „Matura to bzdura” nie potwierdzają naszego wysokiego mniemania o sobie.

Zaryzykowałbym stwierdzenie, że wielu Polaków, choć może niezbyt wielu młodych, ma ogromną pasję, którą jest polityka. Z wypowiedzi na forach internetowych można dojść do wniosku, że mamy w kraju samych historyków – tyle można tam znaleźć odwołań do wiedzy o naszej przeszłości. Inna sprawa, że źródła tej wiedzy to często opracowania napisane z punktu widzenia konkretnej opcji politycznej, ale jest spora liczba ludzi, która żyje polityką, a więc siłą rzeczy również historią, a przy tym geografią. Jeżeli zaciekły antysemita krytykuje państwo Izrael, to przy okazji śledzi wiadomości na ten temat i dowiaduje się wiele na temat topografii Bliskiego Wschodu. Niestety siła, która go pcha do takiej wiedzy to chorobliwa nienawiść. Dochodzę tu jednak do czegoś, co wydaje mi się sednem sprawy.

Otóż motywacją do poszerzania wiedzy jest często impuls, który wiąże się z emocją. Pozostanie w stanie utrzymania emocji na wysokim poziomie nie jest łatwe, a właściwie nie jest możliwe, ale ważne jest, żeby on się w ogóle pojawił. Jeżeli dziecko zafascynowało się usłyszaną grą na saksofonie i z własnej woli zaczęło molestować rodziców, żeby go zapisali do szkoły muzycznej, to jest to sprawa fantastyczna. Potem oczywiście nadchodzi ciężka praca, momenty zwątpienia, a niejednokrotnie rzucenia nauki na jakimś etapie. Umiejętne podtrzymywanie motywacji przez nauczyciela to ogromna sztuka i niestety specjalistów od tego mamy w Polsce niewielu. Liczyć na wieloletni entuzjazm też nie można, bo emocje nachodzą nas falami. To, co jednak podtrzymuje ludzi w wytrwaniu przy swojej pierwotnej pasji, to sukcesy „cząstkowe”, małe etapy pokonywane po drodze. Niestety znowu trzeba być wielkim mistrzem, żeby z jednej strony pokazać młodemu człowiekowi, że oto „patrz, idzie ci coraz lepiej, a więc sam/a widzisz, że praca przynosi efekty”, a z drugiej nie doprowadzić go do stanu, w którym o sobie pomyśli, że jest już tak świetny, że nie musi wkładać wysiłku w dalszą pracę.

Napisałem o roli mądrego nauczyciela jednego przedmiotu! Tymczasem przedmiotów mamy wiele, wymagana wiedza na etapie już gimnazjum jest jednak na dość wysokim poziomie, a to nie sprzyja rozwijaniu tego, co człowieka naprawdę interesuje. Tutaj musimy być jednak ostrożni, bo młodzież bardzo często zmienia swoje zainteresowania, a przed samą maturą może mieć dziesiątki sprzecznych wyobrażeń na temat swojej przyszłości. Jest to poważny dylemat, z którym do końca nie bardzo wiem, co zrobić.

Niemniej tradycyjny system polskiej szkoły, co mnie osobiście przyprawiało o cierpienie w liceum, polega na tym, że konieczność zaliczania wszystkich przedmiotów często nie tylko nie pozwala rozwijać się w tym ulubionym, ale również wpędza wielu uczniów w dwa podstawowe kompleksy – kompleks niższości i kompleks winy. Trzeba być naprawdę silną osobowością, żeby nie przejmować się opinią np. nauczyciela biologii, który ma cię za głąba (bo się tej biologii nie chcesz uczyć), bo poczucie swojej wartości bierzesz ze swojej wiedzy np. z fizyki. Na dodatek co z tego, że jesteś orłem z fizyki, jak oprócz tej szóstki wszyscy straszą cię trójami. A przecież żyjemy w kulcie „ładnego świadectwa”.

Czy system amerykański jest godny zaszczepienia na naszym gruncie. Tak do końca wcale też nie jestem pewien. Sondaż polskich reporterów przeprowadzony dwa lata temu wśród studentów historii uczelni polskich, amerykańskich, rosyjskich, brytyjskich i chyba jeszcze w jakimś państwie europejskim (niestety pamięć zawodzi) dotyczący wiedzy o zbrodni katyńskiej, pokazał, że największą wiedzę na ten temat mieli oczywiście młodzi Polacy, a z cudzoziemców Rosjanie. Studentka brytyjska miała wiedzę dość mglistą, zaś amerykańscy studenci historii pletli bzdury niczym małe dzieci obciążone szeregiem deficytów.

Z całą pewnością nie mam gotowego pomysłu na uniwersalną metodę motywowania młodych ludzi, natomiast wiem, że czym prędzej musimy zrobić coś, żeby nie gasić w nich naszej naturalnej „małpiej” ciekawości, entuzjazmu do poznawania i uczenia się. Wszyscy go mamy, ale na jakimś etapie ktoś próbuje ten pęd „skanalizować”, nadać mu pewne metodyczne ramy, a więc ograniczenia, a my przeważnie podświadomie się przeciwko temu buntujemy, za co spotyka nas kara, a to sprawia, że stopniowo stajemy się zgorzkniałymi cynikami bez żadnych pasji i zainteresowań.

niedziela, 4 marca 2012

O studiowaniu (powrót do starego tematu)

Syn mojego kolegi skończył historię na Oxfordzie. Na moje pytanie, co teraz robi, kolega odpowiedział (w zeszłym roku), że syn jego pracuje dla bardzo dobrze znanej londyńskiej kancelarii prawnej w Londynie i studiuje prawo na Uniwersytecie Londyńskim.

Swego czasu tłumaczyłem pewnemu młodszemu koledze na czym polega system studiowania w angielskich ancient universities, gdzie nie ma czegoś takiego, jak „kierunek studiów”, tylko się po prostu tak składa, że ludziom najlepiej jest „czytać” (read to po angielsku również synonim czasownika study – studiować) coś co ich interesuje, a ponieważ nie ma narzuconego planu z szeregiem obowiązkowych przedmiotów do zaliczenia, specjalizują się w jakiejś wąskiej dziedzinie. Nie jest to jednak sformalizowane, i teoretycznie można studiować rzeczy bardzo od siebie odległe. Młody kolega spytał wtedy, „no więc oni właściwie są specjalistami od czego?”

W Polsce przyjęliśmy bowiem model wyższej uczelni jako szkoły zawodowej. Uniwersytet ma wykształcić fachowca w konkretnej dziedzinie. Ponieważ prawdopodobnie wychodzi się z założenia, że młodzież jest głupia, uważa się więc, że należy jej z góry narzucić siatkę obowiązkowych przedmiotów do zaliczenia.

Tymczasem syn mojego kolegi przez trzy lata nie studiował nawet całej historii, ale historię powojenną, ze szczególnym ukierunkowaniem na Europę Wschodnią, w związku z czym zapisał się na kurs rosyjskiego, żeby móc studiować rosyjskie źródła. Przez całe studia pisał eseje, a w końcu musiał przedstawić dwie dłuższe prace (tzn. jedną dłuższą, a drugą krótszą), w których wykazał się znajomością warsztatu badawczego, a przy tym konkretną wiedzą na temat, na który pisał.

I nagle to prawo w Londynie. Kancelaria adwokacka zatrudniła go bez najmniejszego problemu, ponieważ pokazał dyplom bakałarza z Oxfordu, a że o prawie miał wówczas nikłe pojęcie – bo i niby skąd, skoro studiował historię? – okazało się niewielkim problemem. Skoro facet skończył cokolwiek na Oxfordzie, to znaczy, że sobie ze wszystkim poradzi i się wszystkiego nauczy. Dlatego szefostwo posłało go na Uniwersytet Londyński, żeby się tego prawa nauczył.

Pewna znajoma z kolei, która często jeździ na konferencje poświęcone światowej ekonomii, nie ma kompleksów wobec kolegów po fachu z uniwersytetów europejskich czy amerykańskich, ale kiedy do głosu dochodzą ludzie po Oxfordzie lub Cambridge, odczuwa dużą różnicę klasy. Mimo, że ludzie ci nie przechodzili co pół roku całej serii stresujących egzaminów, pozostają w awangardzie swojej dziedziny. Mimo, że nikt im nie narzucił „kierunku studiów”, tematy ekonomiczne zgłębili w takim stopniu, że trudno znaleźć gdzie indziej kogoś, kto byłby od nich lepszy.

A przy tym studenci Oxfordu czy Cambridge to nie zastraszone dzieciaki, co pół roku drżące o swoje miejsce na uczelni, ani nie kujony nie wychodzące z biblioteki, tylko ludzie o wszechstronnych zainteresowaniach (sport, teatr) i nie stroniący od rozrywki.

Oczywiście Oxford czy Cambridge to uczelnie, które mogą sobie pozwolić na system, w którym tutor (prywatny opiekun studiów) spotyka się co dwa tygodnie ze swoim podopiecznym (a nie ma ich dużo) i omawia jego esej, który ten ostatni musi nie tylko napisać i dostarczyć, ale go jeszcze „obronić” w dyskusji. W dodatku system ten trudno nazwać do końca układem „mistrz-uczeń”. Student traktowany jest jak poważny człowiek i równy partner w rozmowie. Autorytet „mistrzów” bierze się z liczby i jakości opublikowanych prac z danej dziedziny. I takie rzeczy w jakiś niewiadomy sposób „się wie” bez konieczności formalnego udowadniania swojej wartości w postaci habilitacji. „Mistrzowie” z „uczniami” mogą się spotykać na stopie towarzyskiej, zaś studenci szczególnie uzdolnieni są dopuszczani do bliskiej współpracy naukowej z „mistrzem”.

W polskim systemie jest to właściwie niemożliwe z kilku prostych względów. Studentów każda uczelnia chce mieć jak najwięcej, a więc wykładowcy mają do czynienia z grupami o liczebności zbliżonej do klas szkolnych. W ten sposób, jeżeli ktoś chce aż do egzaminu pozostać prawie nie zauważonym, to istnieje duża szansa, że mu się to uda. Studenci są „przerabiani” i „przepuszczani”. Nielicznych wykładowcy zapamiętują na dłużej.

Na papierze, zwłaszcza po przystąpieniu do systemu bolońskiego, wszystko wygląda wspaniale, bo teoretyczne założenia też są piękne. Oto wykształcimy fachowców w danej dziedzinie przy pomocy półrocznych i rocznych kursów wstępnych z wielu przedmiotów. Rzeczywistość jest taka, że pierwsze dni w pracy stanowią bardzo bolesne doświadczenie dla młodego absolwenta, ponieważ często okazuje się, że nawet najlepszy student, faktycznie o swojej pracy wie niewiele.

Swego czasu podsłuchałem rozmowę grupy młodych mężczyzn, z których jeden okazał się właścicielem jakiejś firmy. Tłumaczył swoim kolegom, że przy przyjmowaniu do pracy, nie kieruje się dyplomem kandydata, ale tym czy ten kandydat „ma dobrze poukładane w głowie”. Jeżeli w rozmowie wychodzi, że tak, to „ja go już wszystkiego nauczę” zadeklarował. Coś bardzo podobnego powiedział mi pewien znajomy, który werbował kierowników budów dla swojej firmy, żeby ich od razu skierować na rynek niemiecki. Nieco rozczarowany poziomem wiedzy studentów politechniki, w końcu jednak wybrał kilku, również wychodząc z założenia, że na temat samych budów prowadzonych przez jego firmę, to on ich „wszystkiego nauczy”, a na dodatek opłacił im kurs języka niemieckiego.

Dylemat polega bowiem na tym, czy kłaść nacisk na pamięciowe opanowywanie tysięcy danych z danej dziedziny (co niestety jest podatne na utratę w procesie zapominania), czy kształcić ludzi w umiejętności przeprowadzania badań, gromadzenia wiedzy, jej twórczego przekształcania i w końcu klarownego przedstawienia wyników w postaci dobrze napisanego tekstu?

wtorek, 21 czerwca 2011

Kłopot z geniuszami

Kilka tygodni temu, anonimowa studentka napisała w komentarzu do mojego wpisu o swoim koledze, wybitnie uzdolnionym matematycznie młodym człowieku, z którego talentem nikt nic nie robi. Młody geniusz studiuje w Warszawie, a ponieważ wszyscy poznali się na jego talencie, jego „studiowanie” sprowadza się do tego, że przyjeżdża tylko na egzaminy. Na dobrą sprawę ma pół roku wakacji, sesję i kolejne pół roku wakacji.

Kiedy się słyszy o takich przypadkach, nie wiadomo czy wyć z rozpaczy, czy szykować krwawą rewolucję. Oto uczeni, elita matematyki polskiej, tak naprawdę nie wie, co zrobić z młodym talentem. Talentem daleko ponadprzeciętnym, czyli nie takim, który po prostu chwyta w lot, to co mu uczelnia przekazuje, ale takim, który to wszystko już umie i chciałby się rozwijać.

Jest kilka punktów, które należałoby tutaj poruszyć. Po pierwsze, kiedy napisałem „uczeni, elita” itd., było w tym nieco ironii. Cały problem bowiem tkwi w tym, że polskie uczelnie (mam nadzieję, że nie wszystkie, ale wydaje się, że ogromna większość) mają naprawdę niewiele wspólnego z miejscem, gdzie rozwija się nauka. Są to po prostu ogromne szkoły, z naciskiem na proces dydaktyczny dla średnio uzdolnionych i prawie w ogóle nie zainteresowanych przedmiotem młodych ludzi, którzy generalnie nie wiedzą jeszcze czego chcą. Z takimi ludźmi jest oczywiście ciężko, pracownicy uczelni lubią sobie na nich ponarzekać, ale tak naprawdę tylko z takimi nauczyli się pracować. Można na nich czasami huknąć, postawić nawet dwóję (byle nie za dużo, bo przecież w kolejnym roku trzeba kogoś uczyć), ale generalnie o ile nie są bezczelni, praca z nimi nie przyprawia o ból głowy, o ile wykładowca przyjmie odpowiednią postawę.

Tymczasem nagle może pojawić się ktoś wybitny. Ktoś o bardzo uporządkowanym sposobie myślenia, o ogromnej wiedzy i jeszcze większym talencie do przyswajania kolejnych wiadomości i rozwijania kolejnych umiejętności. W takiej sytuacji typowy dydaktyk z takiej czy innej uczelni może wręcz wpaść w panikę. Młody „mądrala” nudzi się na zajęciach, a czasem może nawet i „zagiąć” prowadzącego. Co robić w takiej sytuacji? Oczywiście najlepszą metodą jest pozbycie się kłopotliwego studenta z zajęć przy pomocy pochlebstwa i dotarcia do ekonomicznej części jego natury. Skoro wszystko umie, to z góry mu się obiecuje piątkę z zaliczenia. Żeby wszystko było w porządku, niech przyjdzie tylko na egzamin, który przecież będzie dla niego formalnością, a na zajęcia niech już nie przychodzi.

Generalnie z punktu widzenia dydaktycznego, zwłaszcza w odniesieniu do innych studentów, dla których te zajęcia są i tak czarną magią, takie rozwiązanie jest dobre. Taki geniusz na zajęciach dla studentów przeciętnych sam by się nie tylko nudził, albo złośliwie poprawiał wykładowcę, ale również wpędzałby w kompleksy kolegów. Innymi słowy „zawyżałby poziom”, co mogłoby skutkować ucieczką innych studentów (i ich ewentualnego czesnego, jeżeli to uczelnia z czesnego się utrzymująca).

Kiedy uczelnie były jeszcze uczelniami (proponuję poczytać biografie wybitnych uczonych z XIX wieku, albo, jeśli ktoś woli powieści, „Frankensteina” Mary Shelley), przychodził tam człowiek nie tylko głodny wiedzy i spragniony kontaktu z wybitnymi uczonymi pozostającymi w awangardzie swoich dziedzin nauki, ale gotów rozwijać własne koncepcje, czyli po prostu do tego grona uczonych dołączyć. Uczelnia to było miejsce, gdzie wybitny uczony spotykając wybitnego studenta, a przy tym ten student przypadł mu do gustu (no niestety ten czynnik czysto ludzki, a zupełnie pozanaukowy zawsze istniał), zapraszał go do współpracy. Godzinami z nim dyskutował, podsuwał książki do przestudiowania, albo pomagał w sformułowaniu tezy. Jeśli mistrz i uczeń zajmowali się naukami empirycznymi, to całe godziny spędzali razem w laboratorium.

W dzisiejszych zbiurokratyzowanych czasach mało kto się zastanawia, co oznacza słowo „asystent”. Nie tylko studenci, ale jak podejrzewam, wielu profesorów prawdopodobnie uważa, że jest to po prostu najniższy stopień służbowy nauczyciela akademickiego. A przecież wiemy, że to słowo w kontekście pozaakademickim znaczy po prostu „pomocnik”. W prawdziwych uczelniach profesor sam sobie dobierał pomocników. Asystentem wybitnego mistrza mógł być nie tylko ktoś, kto już osiągnął tytuł magistra, ale nawet student drugiego roku, a jeżeli trafił się geniusz, to i pierwszego. Asystentowi niekoniecznie zlecano zajęcia dydaktyczne. Był po prostu pomocnikiem profesora, a równocześnie jego wybitnym studentem.

W dzisiejszych uczelniach polskich, gdzie każdy szczegół ich funkcjonowania jest zdeterminowany setkami przepisów opracowanych przez armię stołecznych biurokratów, nie ma takiej ścieżki, która pokazałaby wykładowcy, co robić z ponadprzeciętną jednostką. Logika podpowiada: naukowcy powinni dopuścić go do kompanii i zacząć traktować jak młodszego kolegę. Tak się jednak nie dzieje. Powody mogą być różne, ale prawdopodobnie występuje ich kombinacja.

Istnieją środowiska, które tak w ogóle  niechętnie dopuszczają „człowieka nowego” do kompanii. To raz.
Istnieją środowiska, które nowych ludzi się boją, ponieważ ci mogliby odkryć, że ich owo środowisko nie jest tak wybitne, za jakie chce uchodzić. To dwa.
Istnieją środowiska uczelniane, które oprócz działalności dydaktycznej, nie prowadzą praktycznie żadnych badań, więc nie ma do czego dopuszczać młodego geniusza. To trzy.
Po czwarte, nie ma prawa, które pozwalałoby asystentem uczynić człowieka bez tytułu magistra (chyba, że się mylę, więc proszę o merytoryczną korektę).
Po piąte, być może nie ma takiego mistrza, który czułby się na siłach zająć się młodym geniuszem.
Po szóste, o wiele bardziej prawdopodobne, nie ma takiego mistrza, któremu chciałoby się zająć młodym geniuszem.

Po wielu latach od znajomych, już po moich studiach historycznych, którzy lepiej poznali kulisy pracy mojej Alma Mater, dowiedziałem się dlaczego najlepszy student z mojego roku nie został asystentem. Był to człowiek, który nie tylko miał opanowany cały materiał wymagany przez wykładowców, ale który bez trudu uczył się obcych języków i w tych obcych językach czytał dzieła i źródła historyczne. Kilku moich kolegów i koleżanek zostało na uczelni. Niektórzy są już profesorami po habilitacji. Mam wobec nich duży szacunek, ale obiektywnie należy stwierdzić, że kolega, o którym mowa, przewyższał ich wszystkich wiedzą, swobodą w formułowaniu logicznych wniosków, nie wspominając o znajomości języków obcych.
Nie został asystentem u promotora swojej pracy magisterskiej, ponieważ ów uczony (wszyscy podziwialiśmy jego wykłady), jak mówią moi znajomi, bał się mieć u swojego boku kogoś, kto mógłby wkrótce przyćmić jego popularność. Może to tylko plotki, ale w takim razie nie ma żadnego wytłumaczenia dla faktu, że temu koledze nie zaproponowano pracy na uczelni.

Kiedy się słyszy o studentach Politechniki Białostockiej, których kosmiczny pojazd zyskał uznanie amerykańskich środowisk naukowych, jakaś iskierka nadziei zaczyna się w człowieku tlić. Nasi studenci wygrywają międzynarodowe konkursy informatyczne. To też cieszy. Pytanie brzmi – co dalej? Kto w Polsce zrobi z nich użytek? Obawiam się, że ci najwybitniejsi zostaną wypchnięci za granicę. Przy pierwszej lepszej okazji, kiedy obca uczelnia zaoferuje im stypendium a potem pracę, prawdopodobnie z tego skorzystają, czemu trudno się dziwić. Korporacje dydaktyków, jakimi są obecne polskie uczelnie, odetchną z ulgą, bo oto nie trzeba będzie sobie łamać głowy, co robić z młodym mądralą.

niedziela, 24 kwietnia 2011

Odrzucona szansa

Jest piękny wielkanocny poranek. Obudziłem się jednak z myślą, która od wczoraj nie daje mi spokoju. Otóż mamy w rodzinie studentkę i to nie tak dziś popularnego marketingu i zarządzania na prywatnej uczelni, ale na uczelni państwowej (a więc w naszym kraju bardziej prestiżowej), na kierunku, na który naprawdę trudno się dostać i trudno się utrzymać. Dziewczyna jest świetna w tym co robi, zalicza egzaminy i projekty na piątki, świetnie zna angielski (FC zdała już w II klasie liceum). Razem z koleżanką zgłosiły się do programu wymiany studentów "Erazmus". Nasza cioteczna siostrzenica dostała się do programu. Jej koleżanka chyba nie.

Do wyboru miała albo Wilno, albo Brukselę. Lubię Wilno, bo to piękne miasteczko (większe od Białegostoku!), ale uważam, że żeby zobaczyć pewien rozmach w rozumowaniu i otrząsnąć się z prowincjonalnych kompleksów, należy jechać tam, gdzie ów rozmach można zaobserwować, a więc do kraju na nieco wyższym poziomie cywilizacyjnym. Oczywiście ktoś mi zaraz może zarzucić, że to ze mnie wyłazi prowincjonalny kompleks, skoro w ogóle w taki sposób hierarchizuję, nisko przy tym oceniając własny kraj. Być może miałby nawet rację. Niemniej zdania nie zmienię i póki co, uważam, że warto postudiować nawet pół roku na zachodniej uczelni.

Pokolenie rodziców dziewczyny, czyli również moje i mojej żony, w ogóle nie miało takich możliwości jak stypendium zagraniczne. Studenci w moich czasach jeździli na OHP (Ochotnicze Hufce Pracy) do eNeRDówka, Czechosłowacji lub na Węgry (co sprytniejsi biorąc jakieś spodnie na handel), albo po wystaraniu się o paszport i wizę, jechali na Zachód ale po prostu do fizycznej roboty.

Niejednokrotnie krytykowałem i nadal krytykuję pewne idiotyzmy, jakie funduje nam Unia Europejska, ale musiałoby być ze mną coś nie tak, gdybym nie dostrzegł oczywistych dobrodziejstw, jakie nam uczestnictwo w tej strukturze przynosi. Jednym z nich jest właśnie możliwość swobodnego podróżowania i program "Erazmus" dla młodzieży akademickiej.

W zeszłym roku zgłosiła się do mnie dziewczyna na jednej z prywatnych uczelni w celu zaliczenia lektoratu z angielskiego, ponieważ była na rocznej wymianie we Włoszech, gdzie chyba nie miała angielskiego lektoratu. Pamiętałem ją sprzed wyjazdu jako "szarą mysz" chowającą się w ostatniej ławce. Po powrocie opowiedziała mi o tym, jak wyglądały jej studia w Palermo.

Nie znała włoskiego wcale, ale to w większości studentom "Erazmusa" nie przeszkadza, bo teoretycznie powinni chodzić na zajęcia po angielsku. Ale Włosi, nawet ci wykształceni nie są jakimiś entuzjastami języka Byrona. Jeden z profesorów był natomiast strasznym nerwusem i często dawał upust swojej pogardzie wobec studentów zagranicznych, którzy nawet włoskiego nie znają. W związku z tym dziewczyna w ciągu miesiąca opanowała ten język tak, że nie tylko swobodnie się porozumiewała, ale naprawdę studiowała (CZYTAŁA) w tym języku. A czytać trzeba było dużo, bo egzamin z historii sztuki to była naprawdę kobyła. Do egzaminów uczyła się w grupie koleżanek i kolegów (Włochów), co jak wiem funkcjonuje również wśród polskich studentów i jest bardzo pozytywnym zjawiskiem. Egzamin zdała i dało jej to wielką satysfakcję, ponieważ był trudny. Pokonywanie trudnych wyzwań wzmacnia nas i daje pozytywne poczucie własnej wartości i pewności siebie. Stwierdziła, że mimo stresu i strachu, jest bardzo zadowolona, bo wie, że naprawdę coś wie, a nie tylko dostaje zaliczenie od wykładowcy, który się cieszy, że student przyswoił jedną stronę kserokopii.

Dwa lata temu poznałem uroczą parę absolwentów mojego Liceum (IV LO im. Emilii Sczanieckiej w Łodzi), którzy wyjechali na rok na wymianę - chłopak do Brukseli a dziewczyna do Sztokholmu. Oboje spędzili wspaniały i owocny czas. Roczna rozłąka nie zaszkodziła ich związkowi (cholera sam używam już tej nowomowy), bo chyba w niedługim czasie mają zamiar się pobrać. Natomiast tego, że mają teraz przyjaciół z różnych stron świata, że nie mają żadnych kompleksów wobec pierwszego lepszego cwaniaka z Zachodu, to jest po prostu bezcenne!

I wszystko fajnie, tylko że nasza cioteczna siostrzenica zdecydowawszy się już na Brukselę (przez jakiś czas rozważała Wilno), z całego projektu po prostu sobie zrezygnowała. Dziewczyna inteligentna, z ogromną wiedzą i umiejętnościami, ze znajomością języków, po prostu zachowuje się jak prowincjonalna gęś. Nie wiem, czy nazwać to nonszalancją (coś w stylu Imperium Brytyjskiego ze stoickim spokojem pozbywającym się Indii), strachem, prowincjonalnością, czy jeszcze inaczej. Nie mogę przeboleć, że ktoś marnuje taką szansę.

Umiem docenić to co dobre, nawet pewne aspekty PRLu, choć jako całość był jednak beznadziejny. To, co mam komunie do zarzucenia, to fakt, że marnowała ludzki potencjał. Nie dawała się ludziom rozwijać, o ile nie uruchomili odpowiednich kanałów politycznych. W wielu przypadkach ludzki potencjał nadal się w Polsce marnuje, dlatego ludzie szukają szczęścia poza granicami kraju. Niemniej wierutnym kłamstwem byłoby twierdzić, że kompletnie nie ma żadnych możliwości. Może nie ma ich wiele, ale one są, a "Erazmus" jest taką szansą dla młodych, choć właśnie - wcale nie dla każdego, bo jednak ktoś do tego programu nie jest przyjmowany. Tym bardziej ten, kto się zakwalifikował, powinien z tego skorzystać. A tu dziewczyna mówi "nie". Niestety nie umiem się z taką sytuacją pogodzić.

Życie na Podlasiu nie jest najgorsze, przynajmniej w moim przypadku. Bardzo bym chciał, żeby młodzi wykształceni ludzie tutaj zostawali i się osiedlali. Niemniej, póki nie są wciągnięci w ciężki kierat konieczności zarabiania na życie, powinni korzystać z przywilejów, którymi w XIX wieku cieszyła się tylko arystokracja - podróżowania (a przecież wiadomo - "podróże kształcą") i studiowania na zagranicznych uczelniach. Tego się nie powinno odrzucać.

Nie mam możliwości zmiany decyzji młodej dziewczyny, zwłaszcza, że ona zrezygnowała już formalnie z tego "Erazmusa". Za dwie godziny siądziemy do wielkanocnego śniadania, więc będzie miło i sympatycznie. I na tym się chyba trzeba skoncentrować.

Wszystkim czytelnikom tego bloga życzę wesołego Alleluja ("i do przodu", że zacytuję "klasyka"), smacznego jajka i jakże przez nas kochanych "Polaków rozmów"!

wtorek, 6 października 2009

O "oszukanych" studentach

Rok akademicki powoli się rozkręca. Zaczęły się już regularne zajęcia. Po raz kolejny setki młodych ludzi przystąpiło do robienia czegoś, co w ich mniemaniu pozytywnie wpłynie na ich przyszłość. Jeżeli naprawdę w to wierzą, to bardzo dobrze, choć może ich spotkać rozczarowanie. Jeżeli jednak już teraz wiedzą, że studia, które podjęli nic im nie dadzą, niepotrzebnie tracą czas i pieniądze.

Dziś w Onecie przeczytałem kolejny artykuł na temat wyższych uczelni: http://biznes.onet.pl/my-ofiary-uniwersytetow,18563,3040739,1,news-detal . Tym razem muszę jednak stanowczo stwierdzić, że dawno nie czytałem takich głupstw. Główna teza autora (Macieja Wasilewskiego) polega na tym, że oto uczelnie oszukują biednych młodych ludzi, obiecując im zawód, który zapewni im godziwą przyszłość. Otóż zacząć należy od tego, że pracownicy żadnego uniwersytetu nie mogą takich obietnic składać i nie składają. Nawet jeśli jakiś wydział chcąc przywabić kandydatów pisze o obiecującym zawodzie, to trzeba reprezentować olbrzymi poziom naiwności, żeby im ulec.

To, że np. na Podlasiu nie będzie pracy dla pedagogów przez najbliższe 20 lat ogłoszono jakieś 10 lat temu (co oznaczałoby, że przez następne 10 nie będzie tejże pracy), mimo to rokrocznie pedagogika jest jednym z najbardziej obleganych kierunków w Białymstoku. Co więcej, istnieje prywatna uczelnia pedagogiczna, a także w jeszcze jednej prywatnej uczelni otworzono taki kierunek. Kandydatów nie brakuje. Pedagogika to w Polsce bardzo ciekawe zjawisko. Mamy naprawdę wybitnych specjalistów w tej dziedzinie (piszę to bez cienia ironii), obserwatorów pracy nauczycieli i jej doskonałych komentatorów. Polscy profesorowie pedagogiki tworzą ciekawe teorie, są aktywni i twórczy - piszą mnóstwo artykułów i wymieniają się swoimi odkryciami na licznych konferencjach. Pojawia się jednak od razu przewrotne pytanie, dlaczego nauka postawiona na takim poziomie (w porównaniu z innymi krajami, jesteśmy pedagogiczną potęgą), nie przekłada się na sukcesy polskiego szkolnictwa, które stacza się po równi pochyłej.

Absolwentów pedagogiki jest o wiele za dużo jak na potrzeby rynku pracy. Chłopak z artykułu Macieja Wasilewskiego, który "kręci placki na pizzę" dosłownie mnie rozbroił. W czasie studiów nikt mu nigdy nie powiedział, że praca w jego fachu to ciężki kawałek chleba. Nigdy w swoim życiu nie słyszał o trudnej młodzieży? Nie każdy się do takiej pracy nadaje i wcale mu się osobiście nie dziwię, że z niej zrezygnował, ale do kogo on ma pretensje?

Osobiście wiele rzeczy w życiu zawaliłem. Nie dorobiłem się wielkiego majątku, ani nie zrobiłem kariery. Skończyłem najpierw historię, a później filologię angielską. Niczego nie żałuję! Przecież wszyscy mi od szkoły podstawowej tłumaczyli, że jak ktoś studiuje historię, to najwyżej zostanie nauczycielem, archiwistą albo bibliotekarzem, a żaden z tych zawodów nie zapewnia perspektyw na wysokie dochody. Niektórzy ludzie po historii radzą sobie finansowo mimo wszystko całkiem nieźle. Trochę się przekwalifikowali, ale chyba studiów nie żałują. Wystarczy się rozejrzeć dookoła i nie trzeba być wielkim bystrzakiem, żeby się zorientować, co naprawdę przynosi pieniądze. Jeżeli więc nie robisz właśnie tego, a podejmujesz działania owych pieniędzy nie przynoszących, to nie możesz mieć do nikogo pretensji. Ja nie mam! W wieku 44 lat wypada już sobie zdać sobie sprawę z tego, że jest się tam, gdzie się jest, bo się nigdzie indziej nie szło! Powiem więcej, czym wcześniej sobie człowiek z tego zda sprawę, tym lepiej. Skamlenie czy obwinianie innych za własny los jest żałosne z kilku powodów. Po pierwsze ten narzekający sam siebie przedstawia jako nie tylko nieudacznika, ale po prostu skończonego frajera. Jego sytuacja nie przypomina bowiem kogoś oszukanego przez zawodowego złodzieja, czy obrabowanego przez obce wojska. Od początku do końca pcha się tam, gdzie go nie powinno być, robi to czego nie powinien robić, bo albo nie ma do tego talentu, albo sam tego w ogóle nie lubi, a potem krzyczy "uczelnia mnie oszukała!" Trochę godności, proszę!

Kilka dni temu napisałem, co myślę o studentach płacących ciężkie pieniądze i tracących najlepszy czas swojego życia na studia, które oprócz papierka nie dają niczego. Nie wiem na co liczą bohaterowie artykułu i sam autor - na litość czytelników, na zawstydzenie władz wyższych uczelni czy ministerstwa? Kompletne nieporozumienie.

Po raz kolejny wrócę do idei wyższej uczelni.

Uczelnia z prawdziwego zdarzenia nie jest szkołą zawodową dla niedojrzałych smarkaczy, którzy nie wiedzą, co zrobić ze swoim życiem. Uczelnia powinna być jak biblioteka. Człowiek, który ma plan na swoje życie, wie czego się chce dowiedzieć, powinien mieć zapewniony kontakt z ludźmi, którzy tę potrzebną wiedzę posiadają. Na pewno prawdą jest, że polskim uczelniom daleko do tego modelu, ponieważ panują kompletnie beznadziejne "minima", "standardy" itd. itp. Panuje więc sprzedaż wiązana - chcesz się dowiedzieć czegoś o handlu, to musisz również poznać szereg przedmiotów, które cię nie interesują. Daleki jednak jestem od popadnięcia w przesadę i twierdzenia, że te proponowane przez uczelnie dodatkowe przedmioty nie mają sensu. Bardzo często mają, ale zrozumienie tego również wymaga dużej dojrzałości ze strony studenta. Niestety zdarzają się i takie sytuacje, że "wciska" się jakiś przedmiot "na siłę" na kierunku w ogóle z nim nie związanym, tylko dlatego, żeby np. "dopensować" danego wykładowcę (zapewnić mu odpowiednią liczbę godzin do przepracowania przewidzianą dla jego etatu). To nie jest zdrowa sytuacja.

Typowymi uczelniami "zawodowymi" miały być z założenia politechniki. Myślę, że mimo powszechnego narzekania, w dużej mierze całkiem nieźle wywiązują się ze swoich zadań. Przynajmniej na niektórych kierunkach. Tymczasem rynek pracy działa zupełnie od uczelni niezależnie. Ktoś musi jasno i otwarcie społeczeństwu wyjaśnić, że uczelnie zarabiają na kształceniu studentów, a nie na kształtowaniu podaży na rynku pracy. Mamy wolny rynek i uczelnie też są dzisiaj elementem gry rynkowej. O tym, jakie zawody będą opłacalne w przyszłości, często trudno jest przesądzić. Są co prawda prognozy, wykresy, przewidywania itd., ale wiadomo, że w 100% nigdy przyszłości nie przewidzimy. Z drugiej strony z o wiele większym prawdopodobieństwem da się przewidzieć to, jakie zawody NIE będą potrzebne, albo popłatne. To widać po prostu "gołym okiem". Kto każe tym tłumom młodych bezwolnych ludzi pchać się tam niczym ćmy do ognia? Ktoś, kto narzeka, że skończył uczelnię i nie dostał pracy nie ma tak naprawdę do kogo kierować pretensji. No, w jakimś stopniu mogliby ci, których nie wyrzucono ze studiów po pierwszym semestrze z powodu nieuctwa. Tutaj już wiadomo, że uczelnia wykazując "nadzieję" na potencjalną "poprawę" studenta w dalszym toku studiów, tak naprawdę liczy na wpływy z czesnego. Nawet w tym wypadku wina studenta jest większa, bo przecież trzeba nie mieć cienia pojęcia o świecie, jeżeli uważa się wyżebraną tróję za miernik realnej wiedzy.

Kochani bohaterowie artykułu! Od samego początku robiliście nie to, co powinniście. Uczelnie istnieją nie od dziś i niewiele trudu wymaga, żeby się dowiedzieć co oferują. Nie trzeba być geniuszem, żeby dostrzec sytuację na rynku pracy. Nie przewidzisz łatwo, co będzie potrzebne, ale na pewno łatwo zobaczysz, co jest niepotrzebne.

Ktoś tych młodych ludzi mimo wszystko robi w konia. Pierwszymi winowajcami są oczywiście rodzice, którzy często w dobrej wierze przekazują dzieciom fałszywy obraz rzeczywistości. Trzeba jasno i dobitnie powiedzieć, że nie jest tak, że "jak będziesz się dobrze uczył i ciężko pracował, to będziesz bogaty". Zdanie to powtarzają rodzice i nauczyciele w szkole podstawowej i średniej. To tak nie działa, ale niech w tym momencie żaden mądrala nie pomyśli, że jest odwrotnie! Otóż to takiemu stwierdzeniu nie należy przeczyć, ale je uzupełnić.
"Jak będziesz się uczył tego, co trzeba, umiał zastosować w praktyce to, czego się nauczyłeś i będziesz pracował ciężko, o ile twoja praca będzie dążyła do pożądanego celu". Kto tego nie pojął, ten niech się powstrzyma od żałosnych komentarzy. Jeżeli ktoś was oszukał, to nie uczelnie!

sobota, 31 stycznia 2009

Młodzieży chowanie (2)

Kto czytał kiedyś „Frankensteina” autorstwa Mary Shelley, ten pewnie zwrócił uwagę na czym polegało studiowanie bohatera i narratora tej słynnej powieści. Otóż zapisał się na studia i przystąpił do zgłębiania literatury w dziedzinie chemii, fizyki, biologii itd. – po prostu czytał to, co go interesowało. Do tego oczywiście chodził na interesujące go wykłady, ponieważ zarówno czytanie jak i korzystanie z wykładów prowadziło do poszerzania JEGO osobowości, a nie sztucznego KREOWANIA jego intelektualnego profilu.

W krajach o nieprzerwanej tradycji uniwersyteckiej, studiowanie polega na gromadzeniu wiedzy w celu jej twórczego wykorzystania, odkrywania prawidłowości rządzących światem i publikowania wyników swoich badań. Do tego celu potrzebne są biblioteki, mądrzy wykładowcy i w naukach empirycznych laboratoria.

Bardzo różnie bywa z wyposażeniem bibliotek i laboratoriów w Polsce, ale jedno jest pewne. Studiowanie w klasycznym sensie tego słowa nie ma nic wspólnego z polską uczelnią. Szkoła wyższa jest jedynie przedłużeniem szkoły średniej, z tą różnicą, że wiele przedmiotów już odpadło, a te które są, często (bo na szczęście nie zawsze) reprezentują poziom niższy od szkoły średniej. Nie w tym jednak tkwi największy problem.

Jedyną namiastką pracy badawczej na polskim uniwersytecie jest praca licencjacka a potem magisterska. Studenci pisanie tych prac uważają za ciężką katorgę i zło konieczne. Mimo stresu, wolą jednak zaliczać poszczególne egzaminy na zasadzie trzech „z” (zakuć, zdać, zapomnieć), niż wykazać się jakimkolwiek twórczym myśleniem. Prace licencjackie, jakie przedstawiają są niezwykle wtórne, ale już nie o to chodzi, że składają się z przeglądu szeregu prac uznanych uczonych, ale że składają się z przeglądu 3, góra 5 podręczników akademickich! To są ich podstawowe źródła. Wkład studenta w postaci albo samodzielnych doświadczeń albo pracy z materiałem źródłowym (w takim sensie jak go pojmują historycy, czyli nie chodzi o cudze opracowania) jest znikomy.

Najlepsi z takich studentów zostają potem wykładowcami. Niektórzy są naprawdę dobrzy! Niejeden z nich potrafi wbrew wszystkiemu odkryć coś ciekawego. Jest tylko jeden problem – nie umie o tym napisać. Wielu polskich naukowców nie umie pisać. Mają problemy ze składnią i słownictwem. Co prawda operują czymś, co nazywam „bełkotem intelektualnym”, czyli słownictwem (czyt. żargonem) właściwym swojej dziedzinie dość sprawnie, ale czyta się to okropnie. Nie ma się co dziwić studentom, że nie chcą czytać opracowań szczegółowych, zadawalając się jedynie podręcznikami zawierającymi skondensowaną i „przetrawioną” przez autora zbitkę podstaw wiedzy z danej dziedziny. Często nawet tego nie czytają, bo wolą „przełknąć” o wiele krótszy i jeszcze bardziej przystępny bryk. Co w tym jest z prawdziwego studiowania?

Nikt studentom nie proponuje pracy twórczej, badawczej. Przyzwyczailiśmy się od czasów komuny do tego, że studentom zadaje się partię materiału, potem się ich z tego egzaminuje, a oni jako ludzie w ogóle nas nie interesują. To jest bardzo poważny problem – uprzedmiotowienie studenta. Nie może być mowy o stosunku „mistrz-uczeń”, bo mało który z wykładowców czuje się mistrzem osobiście odpowiedzialnym za rozwój konkretnego studenta.

Już wcześniej pisałem o tym, że uczniowie nie czytają i zupełnie nie umieją pisać. Ci młodzi ludzie stają się studentami (jest to dziś o wiele łatwiejsze niż w czasach egzaminów wstępnych), ale od samego tego faktu nie przybywa ani rozumu ani chęci do czytania. Dzieje się tak dlatego, że systematycznie rezygnujemy z ambitnych wymagań. Pisać nie umieją, bo mało komu na uczelni chciałoby się czytać prace studentów. I tak zamyka się błędne koło. Nie uczymy (się) pisać, więc potem nie umiemy. Skoro sami nie umiemy, to nie możemy tego nauczyć naszych studentów.

Ten stan trzeba przerwać, bo w przeciwnym wypadku nawet ci pogardzani przez nas zachodni studenci, którzy a vista nie popiszą się ani znajomością dat czy nazwisk, ani w ogóle jakąś wielką erudycją, w każdej chwili będą w stanie zgromadzić materiał i napisać (i opublikować!) ciekawą pracę na każdy temat, podczas gdy nasi rzekomi erudyci nie są w stanie sklecić najprostszych dwóch zdań.

poniedziałek, 26 stycznia 2009

Młodzieży chowanie (1)

Koniec semestru objawia się przede wszystkim tym, że studenci nagle przypomnieli sobie, że może warto zdobyć jakieś zaliczenie i przynieść różne zaległe prace, których jakaś „siła wyższa” nie pozwoliła im napisać w przeciągu minionych 4 miesięcy. Dla mnie oznacza to wielką sesję czytelniczą.

Polski system szkolnictwa wyższego tkwi mentalnie w komunie pomimo pojawienia się szeregu uczelni prywatnych. Zarówno państwowe uniwersytety, jak i szkoły prywatne siłą rzeczy obniżają poziom wymagań, ponieważ idą na ilość. Trudno sobie zresztą wyobrazić, żeby było inaczej, bo przecież z czegoś trzeba instytucję utrzymać i nie można sobie pozwolić na przebieranie w „materiale ludzkim”. Kilka(naście) lat temu wierzyłem, że jeżeli młodym ludziom da się szansę, mądrze rozłoży materiał i konsekwentnie będzie się od nich egzekwowało wymagania, to można z nich zrobić bardzo dobrych studentów, mimo, że w szkole średniej do orłów nie należeli.

Być może są takie kierunki, gdzie tak można zrobić. Filologia języka obcego takim kierunkiem z pewnością nie jest, ponieważ jeśli ktoś startuje z bardzo niskiego pułapu, nie jest w stanie (no po prostu fizycznie nie jest to możliwe) przeskoczyć pewnego progu. Można założyć, że obniży się poziom wymagań na początku, ale zintensyfikuje pracę. Teoretycznie jest to możliwe. Problem w tym, że studenci, o których mowa, do żadnej intensywnej pracy się nie garną. Po prostu nie można liczyć, że nadrobią zaległości ze szkoły średniej, ponieważ ich mentalność nie pozwala na żadne zaangażowanie w pracę.

W języku angielskim synonimem słowa „studiować” (chodzi o studia wyższe) jest „czytać” (read). W biografiach sławnych ludzi możemy znaleźć informacje, że w latach takich a takich „czytał biologię/historię/literaturę klasyczną” itd. (read biology/history/classical literature). Podczas pierwszych zajęć zazwyczaj pytam studentów we wszystkich uczelniach, na których pracuję, co lubią czytać (w celu wyciągnięcia informacji, czy w ogóle czytają). Kiedy ja studiowałem też nie wszyscy byli zapalonymi miłośnikami książek, ale nikt by się do tego braku zainteresowania czytelnictwem nie przyznał. Teraz moi studenci bez skrępowania przyznają otwarcie, że nie lubią, nie cierpią, męczy ich to, nudzi, itp. itd. Jednym słowem nie czytają i są z tego dumni. Ostatnio przestałem nawet zadawać to pytanie o czytanie, ponieważ mam dość innych powodów do stresu.

Student, który nie czyta, to tak, jak zakonnica, która nie lubi się modlić, rzeźnik, który nie lubi mordować zwierząt, chirurg, który nie znosi widoku krwi, albo ... pracownik naukowy, który nie lubi pisać. Wbrew pozorom tych ostatnich też nie brakuje. Na uczelniach jest zatrudnionych wielu wykładowców, którzy spełniają się jako dydaktycy, natomiast konieczność napisania doktoratu czy habilitacji traktują jak dopust boży. Pisanie zaś artykułów i pomniejszych publikacji jest dla nich wyrobnictwem polegającym na wyprodukowaniu kolejnego artykułu. Po angielsku brzmi to nawet lepiej – „paper”. Akademicy produkują więc „papiery” często bez poczucia zażenowania ich wtórnością i bezużytecznością.

Jaka może być uczelnia, gdzie naukowcy nie chcą rozwijać nauki, a studenci nie chcą czytać? Sytuacja przypomina dowcip o wojsku, które przehandlowało swoją broń i udaje, że strzela z palców. Z drugiej strony studenci płacą czesne, naukowcy zaś otrzymują marne wynagrodzenie. Uczelnie jako przedsiębiorstwa są chyba rentowne. No i dobrze. Najważniejszy jest ruch w interesie.