Pokazywanie postów oznaczonych etykietą filozofia. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą filozofia. Pokaż wszystkie posty

wtorek, 22 kwietnia 2014

Chińczycy i ich podejście do siebie jako narodu



Chińczycy to z jednej strony naród przedziwny, bo posiadający świadomość ciągłości swojej cywilizacji od czasów starożytnych bez żadnych przerw, a z drugiej, przyglądając się współczesnym ich przedstawicielom, zupełnie normalny i w codziennym życiu o wiele mniej egzotyczny, niż by się mogło wydawać. Chińczycy, oprócz tego, że Państwo Środka (dopóki nie zacząłem się uczyć chińskiego, myślałem, że to tylko taka stara piękna metafora, ale po chińsku „Chiny” to po prostu „Zhongguo”, czyli ni mniej ni więcej, ale „Państwo Środka”) zamieszkują liczne mniejszości narodowe (Tybetańczycy, Mongołowie, Kazachowie, Mandżurowie i szereg innych), ale oprócz tego są narodem tak zróżnicowanym językowo, że Chińczyk, czyli członek dominującego narodu Han, posługujący się od dziecka językiem mandaryńskim (uznawanym za standardowy chiński) może się w ogóle nie dogadać z Chińczykiem również uważającym się za Hana, ale od dziecka wychowywanym w języku kantońskim, czy syczuańskim, albo jeszcze innym. Gdybyśmy przykładali do tego typu problemów narzędzia europejskie, moglibyśmy uznać, że oprócz języków mniejszości narodowych, istnieje jeszcze kilka języków (języków właśnie, a nie żadnych dialektów) chińskich. Rozumując jak dziewiętnastowieczny europejski naukowiec, moglibyśmy wręcz uznać, ze każdy język reprezentuje oddzielną grupę narodowościową, czy też etniczną. Tymczasem zarówno Jackie Chan (urodzony jako Chan Kong-sang) mówiący po kantońsku, czy Jet Li (tak naprawdę Li Lianjie) mówiący po mandaryńsku, są narodowości chińskiej (Han), pomijając już to, że Jackie Chan ma obywatelstwo Hongkongu (obecnie w ramach Chin), a Jet Li przyjął obywatelstwo Singapuru.

Historia Chin obfituje zarówno w długie lata pokoju i dobrobytu, jak i niezliczone wojny – zarówno najazdy zewnętrzne, jak i krwawe jatki między samymi Chińczykami. Były też takie czasy, że przodkowie współczesnych Chińczyków w ogóle się nie uważali za jakiś jeden naród, a teren dzisiejszych Chin był obszarem co najmniej kilku zwalczających się państw. Sun Tzu, autor słynnej Sztuki wojny, działał w czasach walczących królestw. Były więc osobne królestwa, osobne dynastie, osobne poczucia lojalności, a pewnie również osobne patriotyzmy. Król Qin z przeboju kinowego Hero z 2002 r. wygłasza kwestię, z której wynika, że on nie podbija innych królestw dla samej prywatnej ambicji, ale ma głębszy zamysł stworzenia większej całości. Oczywiście w czasach, kiedy dzieje się akcja, nie można było mówić jeszcze o Chinach, ale współczesny chiński widz w lot się domyśli, że władca ten chciał po prostu zbudować potężne Państwo Środka i za to należy mu się szacunek. Zresztą nie tylko się domyśli, bo po prostu wie z historii, że to pierwszy zjednoczyciel kraju, cesarz Qin Shi Huang, który w 221 roku przed naszą erą opanował wszystkie walczące królestwa i założył pierwszą dynastię cesarską.

Osobliwe podejście Chińczyków do własnej cywilizacji i do najeźdźców polega na tym, że owszem, najazdom stawiali opór, a nawet urządzali bunty przeciwko obcym władcom, ale w końcu „odpuszczali”, a do najeźdźców nie tylko się przyzwyczajali, ale ich niejako „adoptowali”, czy też „wchłaniali”. Czyngis-chan, czy Kubiłaj-chan to po prostu „jeden z naszych cesarzy”, jak powiedziała pewna znajoma Chinka. Ostatni chiński ród panujący, mandżurska dynastia Qing, był przez Chińczyków znienawidzona. Podczas podboju w XVII wieku obrońcy starej dynastii Ming stawiali dzielny opór. W XIX wieku panujący Mandżurowie uważani byli przez środowiska postępowe za winnych zacofania kraju i oddania go w ręce cudzoziemców. Mandżurowie na dodatek do samego końca chcieli się odróżniać od Hanów i pokazywali swój uprzywilejowany status. Z jednej strony niechęć do dynastii panującej istniała, a z drugiej, władzy cesarskiej jako takiej nikt do XX wieku nie kwestionował.

Mówi się, że Chińczycy po prostu wierzą w siłę swojej cywilizacji i to, że każdy barbarzyński najeźdźca wcześniej czy później jej ulegnie, co zresztą zwykle okazywało się prawdą. Z pewnością dużą rolę odgrywa system wartości, w którym Chińczycy są wychowywani, gdzie nie ma absolutnego dobra ani zła, a więc i zewnętrzny wróg, o ile nie uważa, że musi Chińczykom narzucić własny styl życia, nie jest jakimś złem ostatecznym. Konfucjusz, który przy szeregu innych nauczycielach etyki, polityki czy religii, mimo wszystko zawsze się przebija w mentalności Chińczyków, nauczał, że przede wszystkim trzeba dobrze odgrywać swoje role społeczne. Książę ma być dobrym księciem, a poddany dobrym poddanym, a wtedy wszyscy są szczęśliwi.

Wiek dziewiętnasty nie był dla Chin szczęśliwy, ponieważ popadły w zależność od mocarstw zachodnich i później również Japonii, zaś okres po obaleniu cesarstwa był dość ponurym czasem wewnętrznych walk różnej maści watażków z generalskimi dystynkcjami, nad czym w pewnym stopniu zapanował Czang Kai-szek. Nie do końca jednak i na dodatek zaraz na Chiny najechała Japonia (inwazja na Mandżurię w 1931 r.), przy czym Czang zajęty był zwalczaniem komunistów, z którymi ostatecznie przegrał i udał się na Tajwan (1949). O szaleńczych eksperymentach społecznych przewodniczącego Mao („wielki skok”, „rewolucja kulturalna”) wiemy i sami Chińczycy też o nich słyszeli. Nie przeszkadza im to jednak z szacunkiem wyrażać się o zbrodniczym przywódcy, a robią to nawet ci, którzy specjalnie się nie boją represji ze strony aparatu bezpieczeństwa. Wychodzą z założenia, że Mao Zedong robił złe rzeczy, ale zrobił tez dużo dobrych. Nie ma w ich ocenie opcji zero-jedynkowej, czy też czarno-białej. Powrót Hongkongu pod kontrolę Pekinu wielu mieszkańców tego miasta przyjęło z obawą, część wyemigrowała. Zdecydowana większość jednak została, uważając, że są Chińczykami i że Chiny, jakie by nie były, to jest ich kraj. W swoim pragmatycznym relatywizmie nigdy niczego nie potępiają na sto procent.

Ucząc się swojej historii doskonale wiedzą, że nie ma niczego trwałego, że wszystko ulega zmianom, których nie należy też przyjmować za ostateczne i absolutne. Po jednej zmianie następuje druga i tak cały czas. Do tego trzeba po prostu przywyknąć. Już w XIV wieku bowiem niejaki Luo Guanzhong pisał w swojej wielotomowej powieści historycznej  (Chińczycy pisali powieści długo przed Cervantesem) pt. Opowieść o Trzech Królestwach, opowiadającej dzieje od 169 do 280 r. n.e., „Jest powszechnie znaną prawdą, że wszystko co było przez długi czas podzielone, na pewno się zjednoczy, a wszystko co było przez długi czas zjednoczone, na pewno się podzieli”. Zdając sobie z tego sprawę, nie ulegają zbiorowym histeriom czy rozpaczy, tylko spokojnie próbują odczytać swoją rolę społeczną i się w niej spełniać. Czy to dobrze, czy źle – trudno ocenić. Na pewno inaczej, niż w Europie, gdzie raczej nie staramy się poddawać naturalnemu rytmowi, ale ustanawiać tysiącletnie, jeśli nie wieczyste królestwa.

piątek, 27 grudnia 2013

Czy "nadzieję radykalną" możemy odnieść do zmian w tzw. społeczeństwach rozwiniętych? (1)



Amerykański współczesny filozof, Jonathan Lear, w swojej książce Radical Hope (Nadzieja radykalna) podjął próbę wyjaśnienia mechanizmu pojawienia się optymistycznego myślenia na temat przyszłości narodu (plemienia), który utracił własną kulturę, a przez to podstawę swojego poczucia tożsamości. Lear zbudował całą swoją konstrukcję myślową wokół wodza indiańskiego plemienia Wron (Crows) Plenty Coups (z tego, co wiem, w polskim przekładzie, który ma się dopiero ukazać, oddano jego imię jako „Wiele Przewag”), który jako dziecko w inicjacyjnym śnie ujrzał zniknięcie bizonów i pojawienie się w ich miejsce krów (których wcześniej nigdy był nie widział). Dostał tam też wskazówkę od swojego ducha-przewodnika, żeby uczył się mądrości od sikory, ptaka uważanego przez jego współplemieńców za istotę niezwykle utalentowaną w kierunku właśnie uczenia się od otoczenia.

Wszystko stało się tak, jak Wiele Przewag przewidział. Biali wybili bizony i zakazali walk między plemionami. To pierwsze podcięło podstawy fizycznej egzystencji wielu szczepów rodzimych Amerykanów, zaś to drugie pozbawiło tę egzystencję resztek sensu. Kiedy wódz opowiadał historię swojego plemienia, potrafił dojść w swojej narracji do dnia zamieszkania w rezerwacie, ponieważ po tej dacie „nic się już nie zdarzyło”. Z jednej strony więc mądry przywódca praktycznie bezboleśnie (w odróżnieniu od Siuksów czy Czejenów, którzy toczyli z białymi krwawe wojny) poddał się dyktatowi białych, zalecając swoim ludziom naukę angielskiego, pisania, czytania i zdobywania dalszego wykształcenia, a nawet przyjmowania chrześcijaństwa, przez co uważał, że ocala swój naród, a z drugiej sam doskonale czuje, że w dniu zamieszkania w rezerwacie nastąpił „koniec historii”, przynajmniej w kontekście jego rodzimej kultury, a więc w kontekście wszystkiego tego, co stanowiło jakiś sens. Wrony, idąc za przykładem mądrej sikory, zaczęły uprawiać ziemię (choć sam Wiele Przewag sprzeciwił się parcelacji ziemi rezerwatu na prywatne działki, bo obawiał się, że wtedy jego rodacy szybko je wyprzedadzą białym – skąd my to znamy? ), zaś mężczyźni plemienia w każdym pokoleniu zasilali szeregi armii Stanów Zjednoczonych (walczyli m.in. w obu wojnach światowych). Wrony biorą udział w ogólnoindiańskcih uroczystościach i rytuałach, które tak naprawdę są sztuczną (re)konstrukcją obyczajów różnych plemion, których mieszanie przed podbojem przez białych żadnemu Indianinowi nie przyszłoby do głowy, ale również zachowują swoje poczucie odrębności plemiennej, ponieważ wykształcili zupełnie inne podstawy swojej tożsamości (m.in. tradycja służby w US Army, choć Siuksowie z tego powodu nazywali ich zdrajcami).

To właśnie wypracowanie nowej tożsamości, nowej przestrzeni kulturowej, w obliczu całkowitego zniszczenia starego sposobu życia, dokonało się dzięki mądrej polityce wodza Wiele Przewag, wypływającej dzięki jego „nadziei radykalnej”.

Jonathan Lear rozważa m.in. różne podejścia do definicji pojęcia „męstwo”, bo to, jako jedna z cnót promowanych przez wiele kultur, wymaga doprecyzowania. U Wron w czasach bizonów sprawa była dość prosta. Życie wojownika toczyło się wokół jego „laski przewag”, które to narzędzie służyło dotykania przeciwnika przed jego zabiciem i oskalpowaniem (żeby tenże przeciwnik nie zginął nieświadomie w ferworze walki, ale żeby wiedział, że za sekundę zostanie pozbawiony życia przez wielkiego wojownika). Szczytem męstwa zaś było wbicie laski przewag w ziemię i jej pilnowanie, czyli nie pozwolenie, by wrogowie przekroczyli granicę przez nią wyznaczoną, co najczęściej wiązało się z wysokim ryzykiem utraty życia, jeżeli przeciwnicy mieli przewagę liczebną.

Kiedy Wronom zabroniono walczyć z Siuksami, laska przewag nagle straciła jakiekolwiek znaczenie, a wraz z nią cały sens życia mężczyzny-Wrony. To dlatego właśnie, mimo swojej „nadziei radykalnej” wódz Wiele Przewag nie umie opowiadać o ostatnim, dłuższym odcinku swojego życia, ponieważ dla niego historia skończyła się wraz z końcem roli laski przewag. Później z Wronami działo się to samo, co ze wszystkimi, a więc jego biały rozmówca mógł sobie sam dopowiedzieć dalszą historię Wron, która niczym się nie różniła od historii innych Amerykanów (choć to oczywiście nie do końca prawda).

Ilekroć czytam takie historie mam nieodparte wrażenie, że opowiadając o plemionach „pierwotnych”, czyli o grupach ludzi o bardzo konkretnym i przejrzystym poczuciu tożsamości zbiorowej, łatwo jest nam i o współczucie i o zadumę nad losem przemijających kultur. Gdybyśmy jednak spróbowali ten sam rodzaj refleksji zastosować wobec narodów o dość długiej historii tzw. cywilizacji, cały dość jasny wywód Jonathana Leara musiałby ulec rozwodnieniu, zmąceniu, a następnie musiałby się zamienić w burą breję, w której wszyscy stracili orientację i nikt nie wie o co chodzi.

Tam gdzie jedno plemię, a tak naprawdę jego warstwa rządząca, potrafiła narzucić swoją władzę i dyskurs innym plemionom tworząc w ten sposób zręby cywilizacji, tam siłą rzeczy zaczęły się procesy, które trwają do dziś, czyli nieustannej dekonstrukcji starych systemów wartości i zastępowania ich nowymi. Koniec wieku osiemnastego przyniósł w tym względzie duże przyspieszenie, tak że każde schodzące pokolenie zaczęło mieć poczucie totalnej klęski spowodowanej kulturową katastrofą. Za życia jednego pokolenia może dojść do trzech (a co najmniej dwóch) zmian w sposobie myślenia o wartościach. Oczywiście ludzie tak szybko poglądów nie zmieniają, ale przez to również muszą żyć w ogromnym stresie i umierać w poczuciu frustracji, ponieważ ich światy giną jeszcze za ich fizycznego życia. Niektórzy potrafią sobie z tym jakoś radzić, z rezygnacją godząc się na zmiany wprowadzane zarówno przez ich rówieśników, jak i pokolenie ich dzieci i wnuków, ale doprawdy wahałbym się nadać temu nazwę „nadziei”, a już na pewno nie „nadziei radykalnej”.

Osobiście uważam, że jedynym źródłem tej nadziei jest po prostu fakt istnienia naszych fizycznie funkcjonujących ciał, oraz istnienia naszych potomków, którzy przekażą dalej nasze geny, ponieważ o przekazaniu naszych „memów” już raczej boimy się marzyć.

środa, 3 kwietnia 2013

O symbolu yin-yang



Równowaga to stan najbardziej przez wszystkich pożądany. Ponieważ na dłuższą metę jest on niemożliwy, bo w pewnym sensie jest podobny do jakiejś entropii, a więc stanu bliskiego niebytowi, którego nie potrafimy znieść, gdyż jesteśmy zaprogramowani na działanie, a wszelkie działanie to jednak wyrwanie się ze stanu równowagi, gdyż jest nakierowane na zmianę. Idealna równowaga to nic innego jak idealna śmierć.

Żyjemy w świecie nieustannego ruchu, a więc w nieustannym rozchwianiu. Najciekawsze jest jednak, że i tak naszym celem jest doprowadzenie do pewnej równowagi. Generalnie wszyscy wyobrażamy sobie kierunek naszych działań jako osiągnięcie pewnego celu ostatecznego, które pozwoli nam odpocząć w poczuciu błogiego szczęścia. Doskonale wiemy, że tak nigdy się nie dzieje, bo po osiągnięciu naszego celu rzeczywistość wcale nie chce przystopować, tylko wprowadza swoje zmiany. Rzeczywistość to oczywiście metafora. Mam tutaj na myśli innych ludzi, ale również działania przyrody. My sami również rzadko cieszymy się osiągniętym celem, ponieważ czym prędzej wyznaczamy sobie następny i wprowadzamy się w stan twórczego niepokoju. Jeżeli tak nie robimy, robi to za nas ktoś inny i wtedy odczuwamy wielki dyskomfort, który może doprowadzić nawet do permanentnego poczucia cierpienia i braku szczęścia.

Chińska medycyna opiera się na chińskiej filozofii, której początki sięgają dalej niż czasy Konfucjusza czy Laozi. Jednym z najstarszych symboli chińskiej mądrości jest znak yin-yang. Niektórzy nazywają go symbolem dwóch ryb – jednej białej z czarną kropką i drugiej czarnej z białą kropką. Symbolizują one przeciwstawne, ale uzupełniające się pierwiastki. Yin to pierwiastek ciemny, mokry, żeński, księżycowy, podczas gdy yang to pierwiastek jasny, suchy, męski, słoneczny. Oczywiście liczba przymiotników, jakie można podstawić pod te symbole jest ogromna (m.in. zimny/gorący), ponieważ ludzki język, a więc i ludzkie myślenie, opiera się na parach przeciwieństw. Chińska medycyna diagnozuje wszelkie choroby jako zachwianie równowagi między pierwiastkami yin i yang. Kiedy jeden z nich uzyskuje w organizmie przewagę nad drugim, następuje stan chorobowy. Symbolika yin-yang obejmuje jednak cały świat i wszystkie aspekty naszego życia, a nie tylko medycynę. 



Yin-yang to najbardziej pierwotna dychotomia, która wprawia świat w ruch, a więc sprawia, że świat żyje. Życie bowiem, jak wiemy, to nie jest stan równowagi idealnej, ale nieustanne jej zachwianie i dążenie do przywrócenia. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że dychotomia yin-yang nie ma nic wspólnego z wartościowaniem! To, że yin, czyli pierwiastek żeński jest mokry i ciemny, nie znaczy, że to źle, choć oczywiście wiąże się jednak z postrzeganiem kobiety w starożytnych Chinach, bo jest to pierwiastek tak samo niezbędny do funkcjonowania świata, jak yang. Przewaga yang np. wcale nie jest lepsza niż przewaga yin. Nadmiar pierwiastka męskiego, jasnego, gorącego, suchego itd. prowadzi do tak samo katastrofalnych skutków, co nadmiar yin.

Uproszczony obraz zasady funkcjonowania świata wywodzący się z perskiego zoroastryzmu, który przeniknął do judaizmu i chrześcijaństwa, a który znalazł swoją klasyczną formę w naukach Maniego i jego uczniów (manichejczycy), to dychotomia dobro-zło, Ahura-Mazda kontra Aryman, Bóg kontra Szatan. Mimo, że zarówno wyznawcy religii mojżeszowej jak i chrześcijanie wyrzekają się takiego uproszczenia, bo uważają jedynego Boga za zasadę podstawową, jedyną i wszechmocną, podczas gdy Szatan jest jedynie buntownikiem, który w żaden sposób nie jest Bogu równy, to jednak w popularnej interpretacji wiejskich proboszczów, kalwińskich pastorów czy też nieobeznanych z teologią własnej religii wiernych często mamy do czynienia z czystym manicheizmem.

Dychotomia dobro kontra zło oparta jest na sądach wartościujących, w stosowaniu których natykamy się na szereg pułapek wynikających ze względności szeregu zjawisk. Zabicie człowieka to generalnie zło, ale zabicie wroga ojczyzny to już czyn zakwalifikowany jako dobro. Tak naprawdę nasze życie składa się z przykładów pułapek interpretacyjnych. Stąd nasze dylematy moralne, wyrzuty sumienia i emocjonalne rozchwianie.

Tymczasem chińska koncepcja przeciwieństwa yin-yang nie ma nic wspólnego z dychotomią metafor wartościujących dobro-zło. Owszem, Chińczycy wartościują zjawiska, ale właśnie tak, że złem nazywają brak równowagi między pierwiastkami yin i yang, obojętnie na którą stronę przechyla się szala, a dobrem stan tejże równowagi. Warto zauważyć, że przymiotniki mokry/suchy, ciemny/jasny itp. mają znaczenie pierwotne i generalnie trudno poddawać je jakimś interpretacjom, podczas gdy dobro czy zło są relatywne, natomiast używane w kategoriach absolutnych mają charakter czysto metaforyczny.

Kiedy więc człowiek Zachodu zaczyna interpretować symbol „dwóch ryb”, czyli yin i yang, po manichejsku, z tym, że inaczej niż manichejczycy, uważa, że między dobrem a złem musi istnieć równowaga, popełnia błąd na wszystkich płaszczyznach. Po pierwsze mylnie interpretuje chiński znak, a po drugie poddaje w wątpliwość znaczenie samego słowa dobro. Dobro, czyli stan pożądany, to równowaga między pierwiastkami, które nie maja charakteru wartościującego. Nikt o zdrowych zmysłach nie dąży do zła, czyli stanu, który definiujemy jako niepożądany. Wiara, że stanem pożądanym jest równowaga między dobrem a złem to czysta schizofrenia etyczna i brak logiki.

sobota, 23 czerwca 2012

"Uczta" Platona w kontekście pewnej "debaty" (2)


Platon w swoich sokratejskich dialogach szlifował definicje słów przy pomocy innych słów, z których żadne nie może być uznane za pojęcie pierwotne, które definicji nie wymaga. Po prostu dochodził do znaczenia słowa (w tym wypadku Eros) przy pomocy niesprecyzowanych pojęć, a więc stosował metodę ignotum per ignotum (nieznane przez nieznane). W takim też duchu odbywała się „debata”, którą piszę w cudzysłowie, ponieważ, o ile dobrze rozumiem znaczenie tego słowa, debata wymaga jakiegoś ścierania się przeciwnych poglądów. W czwartkowy wieczór mieliśmy do czynienia jedynie z wzajemnie się uzupełniającymi wypowiedziami prowadzących: profesor Barbary Grzegorzewskiej, szekspirolożki, profesora Tadeusza Gadacza, filozofa, oraz doktora Piotra Nowaka, również filozofa.

 Jak już wczoraj wspomniałem, osobiście bardzo lubię urocze intelektualne dryfowanie po rozmaitych tematach, nawet ze sobą niezwiązanych. W wypadku rozmowy prowadzących nie było wcale tak, że odbiegała zbytnio od tematu, ponieważ wszystkie wypowiedzi krążyły wokół miłości, przede wszystkim między mężczyzną a kobietą. Profesor Grzegorzewska mówiła m.in. o Otellu, przy okazji nazywając Romea i Julię najgorszą z szekspirowskich tragedii (dość obrazoburczo rzekłbym), zaś doktor Nowak poruszył problem don Juana i don Kichota. W tym momencie nastąpił moment, którego z jednej strony mogłem się spodziewać, a z drugiej nieco mnie zbulwersował. Otóż młody człowiek z widowni dosłownie przerwał doktorowi Nowakowi jego wywód o don Kichocie, domagając się powiązania go w jakiś sposób z Ucztą Platona. Początkowo myślałem, że to jakiś inteligentny, ale niestety zarozumiały i niezbyt dobrze wychowany student, ale później kolega wyjaśnił mi, że to białostocki dziennikarz radiowy. Z jednej strony to wiele wyjaśnia, bo dziennikarze bywają brutalni (niczym Monika Olejnik nie pozwalająca dokończyć myśli politykowi z PiS), ale z drugiej takie zachowanie podczas debaty filozoficznej nie wydało mi się na miejscu.

Koleżanka koleżanki, która siedziała dwa krzesła dalej, robiła notatki. Ja niestety nie i dlatego umknął z mojej pamięci autor myśli, którą przytoczył profesor Tadeusz Gadacz na temat niemożności zabrania kogoś do swojego życia, a jedynie, niczym łódka, płynięcia obok. Mnie to się skojarzyło z leibnizowskimi entelechiami (monadami), ale chodziło o innego filozofa.

Tymczasem dr Piotr Nowak, który jest modelowo stereotypowym filozofem i pozwala sobie na głośne myślenie ze wszystkimi jego konsekwencjami nie uniknął kilku co najmniej kontrowersyjnych fraz, z czego wymienię dwie, a mianowicie: „Wychowałem się w kulturze chrześcijańskiej, więc to, co mówi kobieta, zawsze biorę w cudzysłów” (to a propos Sokratesa, który zaraz po wstępnym dialogu z Agatonem zapowiada historię opowiedzianą mu przez pewną kobietę o imieniu Diotyma), co już zawiera co najmniej dwie kontrowersje – jedną implikującą, że chrześcijanie z definicji nie traktują kobiet poważnie (tak było i teoretycznie nadal jest, ale środowiska chrześcijańskie mogłyby tutaj nieco polemizować), zaś drugą, o wiele poważniejszą, że całkiem współczesny wykładowca akademicki nie traktuje kobiet poważnie. To już jest igranie z ogniem. Ponieważ jednak nadal żyjemy w kulturze chrześcijańskiej, nikt się głośno nie oburzył.

Kontrowersyjna też była teza doktora Nowaka na temat don Juana jako postaci niemożliwej do zaistnienia, kompletnego tworu wyobraźni, a konkretnie marzeń kobiecych. Podejrzewam, że tutaj mogła z filozofa wyjść (stereo)typowe dla tej profesji oderwanie od rzeczywistości. Mógłbym przedstawić kilku swoich kolegów z dawnych lat, którzy bynajmniej nie są produktami wyobraźni Moliera ani kobiet, ale jak najbardziej konkretnie istniejącymi mężczyznami, którzy potrafili (pewnie nadal potrafią) podejść do dziewczyny/kobiety, ująć ją za rękę i w przeciągu kilku minut zniknąć z nią na nieco więcej minut.

Można się zgodzić z doktorem Nowakiem, że don Juan nawet nie uwodzi, tylko pożąda i to pożądanie spełnia, ale co to jest uwodzenie, że znowu spytam o definicję? Jako mężczyzna wrażliwy na oddziaływanie żeńskiego seksapilu uważam, że większość kobiet nawet jak nie uwodzi to uwodzi. Być może tak właśnie było z don Juanem i tak jest z tysiącami podobnych mu facetów – jak najbardziej realnych.

Pod sam koniec spotkania pozwolono publiczności zabrać głos. O ile mnie pamięć nie zawodzi, głos zabrały trzy osoby, z których jedna spytała o bardzo istotny element, z jakim spotykamy się u Platona, a mianowicie sublimacja seksu w czystą miłość. Sokrates mówi o tym bardzo wyraźnie, niżej oceniając cielesną stronę pociągu dwóch mężczyzn (ten element został zresztą podniesiony przez innego członka publiczności), wyżej stawiając to co się później dzieje między nimi w sferze duchowej. Następnie nastąpiła dość długa wypowiedź pani, która sypała imionami filozofów jak z rękawa, w tym Plotyna i św. Augustyna, ale choć początkowo wydawało mi się, że wiem o co jej chodzi, później zacząłem w to wątpić, a w końcu zapomniałem. Pan, który się spóźnił z powodu braku dostępu do informacji o przeniesieniu miejsca debaty z amfiteatru do Filharmonii (z powodu deszczu), poruszył bardzo istotny problem, a mianowicie pederastii (nie homoseksualizmu w ogóle, ale właśnie stosunku starszego mężczyzny z nastolatkiem) jako elementu wychowawczego w systemie ateńskim.

Odpowiadając prawdopodobnie na wszystkie pytania na raz, dr Nowak odparł, że wszystkie te zagadnienia należy rozpatrywać w ogólnym kontekście ateńskiego wychowania, czyli pajdei, nie ustosunkował się do argumentu o Sokratesie uznającym miłość fizyczną za niższą od duchowej, prawdopodobnie dlatego, że kilkakrotnie wcześniej powtarzał, że miłość musi być cielesna i innej nie ma, ale równocześnie przytoczył przykład rozmowy Alkibiadesa z Sokratesem, w której ten ostatni odmawia uprawiania seksu ze swoim młodym wielbicielem. Ponieważ ten fragment akurat pamiętam dość dobrze, wtrąciłem, że Sokrates nie odmawia Alkibiadesowi, bo nie lubi seksu, albo nie lubi mężczyzn, tylko nie ma ochoty robić tego z Alkibiadesem, zaś ten robi zarzut staremu mistrzowi, że ten pewnie woli piękniejszych, których ma ciągle wokół siebie. Tak czy inaczej, zagadnienie nam się rozmyło, zaś podejrzewam, że ani ci, którzy chcieli więcej usłyszeć o miłości wysublimowanej i mniej cielesnej, jak i ci, którzy chcieli podyskutować o pederastii w filozoficzno-pedagogicznym systemie Platona, nie byli usatysfakcjonowani.

Profesor Gadacz na początku spotkania stwierdził, że ta debata powinna się odbywać nie w sali kameralnej Filharmonii Białostockiej ale w Telewizji Polskiej. Jeśli chodzi o sam temat i główne zagadnienia w nim poruszane, zgadzam się w całej rozciągłości. Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę jej przebieg, powstrzymałbym się od jej emisji. Podobnie jak w sokratejskich dialogach Platona, zabrakło w niej bowiem tego autentycznego napięcia, które tworzy dramaturgię – czy to sztuki teatralnej, czy debaty telewizyjnej. U Platona praktycznie każdy się od początku (no może nie od samego) zgadza z Sokratesem. W Białymstoku mieliśmy raczej kilka monologów niż dialogów, a kontrowersje, które mogły się rozwinąć w ciekawą i gorącą dyskusję, zostały wyciszone, ponieważ spotkanie dobiegło końca.

Dr Nowak żartobliwie zauważył, że w filozofowaniu wino odgrywa ważną rolę. Po „debacie” można było zakupić kilka publikacji książkowych, w tym nowy przekład Uczty. Egzemplarz kosztował 40 złotych, zaś ja posiadałem przy sobie jedynie 30. Ponieważ mimo wszystko postanowiłem tego wieczoru zrobić coś dla filozofii, w tym wesprzeć gospodarkę jej kolebki, po drodze do domu wstąpiłem do sklepu i zakupiłem butelkę greckiego wina „Imiglykos”.

środa, 22 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość (5), czyli co robić ze znajomością przeszłości?


Hans Ulrich Gumbrecht przy okazji krytyki nowych historycystów stawia ich i tak na nieco wyższej pozycji, niż tradycyjnych historiografów, ponieważ, jak uważa „klasyczne sposoby pisania historii wydają się zużyte”. I tutaj dochodzimy do sedna problemu. Komu wydają się zużyte? Każdego roku powstają na świecie setki, jeśli nie tysiące, tradycyjnie napisanych tekstów na tematy historyczne, które znajdują czytelników i stają się przedmiotem poważnych debat historycznych.

Problem z intelektualistami, którzy stawiają siebie w awangardzie refleksji na temat nauk wszelkich i ich porządku, polega na tym, że oprócz nich samych mało kto się ich problemami przejmuje. Owszem, z całą pewnością nastąpił kryzys filozofii historii, jako próby stworzenia „twardej nauki” dającej ludzkości pewne narzędzie do przewidywania przeszłości (na podstawie wiedzy o przeszłości) całego świata czy jakichś wielkich grup ludzkich (państwa, narody itd.). Tak na marginesie, takie próby nadal są i będą podejmowane, mimo ich znikomej wartości naukowej, ponieważ są one bardzo kuszące i po prostu je lubimy.
Niemniej wyciąganie wniosków z poszczególnych wydarzeń z przeszłości jest jak dotąd jedyną metodą uczenia się czegokolwiek. Jeżeli nie przyjmujemy postawy Berkeleya i Hume’a, jakkolwiek „logiczne” mogą się nam przedstawiać, ale przyjmiemy postawę praktyczną, a więc intuicyjno-empiryczną, wartość doświadczeń z przeszłości okaże się jedynym wsparciem, jakie w ogóle mamy. Wcale nie twierdzę, że jest ono zawsze niezawodne, ale jest pewnym punktem wyjścia, bez którego nie jesteśmy w stanie zrobić żadnego kroku w przód.

W przeszłości wydarzyło się tyle rzeczy, że materiału do tworzenia tekstów historycznych z pewnością nie zabraknie. Oczywiście każde pokolenie pisze historię na nowo, więc i te wydarzenia, które wydają się dobrze znane, mogą być opisywane po raz kolejny z innej już perspektywy. Ha! Tylko, że o czym to świadczy? O tym, że krytycy tradycyjnej historiografii mają jednak sporo racji, zaś nowi historycyści podkreślając foucauldiańską tezę o dyskursywności tekstów historycznych i samej historii są o wiele bliżsi wiedzy o naturze dziedziny wiedzy zwanej historią, niż historycy tradycyjni. Ci ostatni jednak, o ile nie są historykami historiografii, najczęściej nie mają o tym pojęcia, ponieważ zajmują się jakimiś konkretnymi wycinkami historii i nie mają czasu na zastanawianie się, czy to co robią ma sens, czy też go nie ma. Oczywiście dla nich i dla ich czytelników ma i tak naprawdę tylko to się liczy! Dylematy intelektualistów ogłaszających czy to triumfalnie czy z wielkim żalem, kryzys historii jako dziedziny wiedzy, jako nie postrzegane (to tak à propos Berkeleya), nie istnieją! To oczywiście taki żarcik. Problemy te, w każdym razie, dla historyka praktyka-badacza, pozostają bez znaczenia, ponieważ ma on tyle roboty, że nie musi się zastanawiać nad jej tak szeroko pojętym celem. Wystarczą mu cele całkiem doraźne.

Rzecz bowiem w tym, że już nie tylko tzw. zwykły człowiek z ulicy, ale nawet wybitny specjalista w swojej dziedzinie nie musi dochodzić do jakichś autorefleksji. W ogromnej większości przypadków, byłoby to wręcz szkodliwe dla samego działania. Jeżeli muzyk rockowy ma publiczność, dla której tworzy i z której żyje, nie ma dla niego najmniejszego znaczenia fakt, że jakiś prezenter radiowy-mądrala ogłosił, że rock’n’roll jest definitywnie skończony. Podobnie zabawne są dyskusje literaturoznawców na temat „końca powieści”. Poważni ludzie przy pomocy napuszonego słownictwa potrafią zadrukować setki stron, albo zająć wiele godzin dyskusją na temat tego, jak to forma literacka zwana powieścią osiągnęła swój kres, doszła do ściany i nic już się w niej nie da wymyślić. To, że krytycy i teoretycy w swoim, proszę wybaczyć drastyczność wyrażenia, ograniczonym wglądzie w kwestię twórczości (gdyby nie był ograniczony, byliby twórcami, czyli powieściopisarzami, a nie krytykami czy teoretykami), nie znaczy, że ktoś nie zaproponuje czegoś nowego. Ale to tak na marginesie. Problem bowiem znowu zasadza się na tym, że ta potrzeba „nowości” czy „postępu” w rozwoju formy literackiej stała się dla pewnego rodzaju intelektualistów wymogiem zasadniczym, a przy tym tak bardzo w to wierzą, że potrafią być bardzo sugestywni i zarażać kolejne pokolenia studentów i doktorantów swoją rozpaczą spowodowaną rzekomym końcem powieści.

W tym samym czasie, wbrew co jakiś czas wybuchającym „odkryciom” dziennikarzy na temat końca czytelnictwa w ogóle, ludzie nadal masowo odwiedzają biblioteki publiczne i pochłaniają setki tysięcy tekstów, które nowatorskie nie są wcale, natomiast dostarczają czytelnikom tego, czego ci w nich szukają. Ni mniej ni więcej. Co miesiąc powstają setki powieści trzecio- czy czwarto-rzędnych, które znajdują swój rynek. Wśród nich co jakiś czas pojawia się tekst o bardzo tradycyjnej formie, ale przynoszący jakże ciekawą treść. Imperatyw nowości czy progresywności w formie pozostaje więc problemem pewnej grupy teoretyków literatury, którzy karmią się tak naprawdę dyskusjami z podobnymi sobie, natomiast żeby zupełnie w swojej jałowej działalności nie osiąść na mieliźnie, co jakiś czas do swojego grona dopuszczają przedstawicieli młodszych pokoleń, które przyłączają się do biadolenia na temat rzekomego końca powieści, końca historii i innych wydumanych problemów.

Tak przy okazji, nie natknąłem się do tej pory na żaden tekst krytyczny na temat końca pewnych form poetyckich (to, że ja się nie natknąłem, to nie znaczy, że takich nie ma, od razu zastrzegam i ironia w tym wypadku nie była moim celem!). Owszem, każde nowe pokolenie poetów proponuje coś innego, a w Polsce podobno wszyscy „nowocześni” poeci piszą Czechowiczem, choć poeta to dawno nieżyjący i tworzący przed II wojną światową. Nie o to mi jednak chodzi. Zadaję sobie pytanie, czy ktoś napisał kiedyś jakiś tekst teoretyczny na temat końca, albo kryzysu np. sonetu. Czy jakiś mądrala lał już krokodyle łzy na temat wyczerpania się formuły tego czternastowersowego utworu poetyckiego? Co jakiś czas bowiem odnajduję sonety wśród wierszy poetów jak najbardziej współczesnych.

Skoro już jestem przy literaturze, to Hans Ulrich Gumbrecht ujął mnie własną propozycją podejścia do historii. Skrytykowawszy historyków tradycyjnych i przedstawicieli „nowego historycyzmu”, przedstawił własną propozycję „zrobienia czegoś” z naszą wiedzą o przeszłości. Wyszedł z założenia, że to co nas fascynuje w historii, to chęć przekroczenia pewnych granic wytyczonych przez nasze tkwienie w teraźniejszości i doświadczenie czegoś, co jest poza nią. Stąd nasze zainteresowanie historią to przemożna chęć doświadczenia minionej epoki w sensie prawie zmysłowym, a więc chęć zobaczenia, usłyszenia, powąchania i dotknięcia rzeczywistości, która nie jest nam bezpośrednio dana. Dlaczego Gumbrecht mnie tym ujął? Otóż z tego prostego względu, że trafił dokładnie w źródło mojej własnej fascynacji historią. Jakiś czas temu pisałem o literackich i filmowych podróżach w czasie, które mnie dosłownie hipnotyzują.

Uwielbiam wnikanie w klimaty dawnych epok. Z tego też powodu jako student historii nie przykładałem się zbytnio do wkuwania „twardej wiedzy” w postaci dat wojen, bitew i konferencji pokojowych, tudzież nazwisk ich uczestników. Z tej samej przyczyny uwielbiałem wykłady nieżyjącego już profesora Zbigniewa Kuchowicza, który jako jeden z nielicznych polskich historyków zajmował się „życiem codziennym” poszczególnych warstw społecznych epoki baroku – ich stylem życia, ubiorem, odżywianiem się, życiem seksualnym, obyczajami itd. Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że profesor Kuchowicz był historykiem jak najbardziej tradycyjnym, natomiast, jak sam przyznawał, jego fascynacja życiem codziennym ludzi dawnych epok miała na celu znalezienie kolejnych elementów w związku przyczynowo-skutkowym, a więc np. wyjaśnienia pewnych konkretnych decyzji politycznych przy pomocy wpływu stanu zdrowia osób je podejmujących. Kondycja fizyczno-psychiczna, bo wszak mens sana in corpore sano, średniej szlachty w przeciwieństwie do magnaterii, też miała wyjaśnić całą sytuację polityczną I Rzeczypospolitej.

To, co zaproponował Gumbrecht, jest jakościowo zupełnie inne. Ponieważ wykluczył możliwość uczenia się od historii, jej rolę sprowadził praktycznie do zaspokajania naszych estetyczno-artystycznych potrzeb. W ten sposób w tym samym stopniu, co mnie ujęła, jego propozycja wywołała we mnie pewne rozbawienie. Wiedza o przeszłości? Owszem, ale tylko po to, żeby robiło nam się miło przy doświadczaniu klimatu minionej epoki. I to wszystko. Historia obok filmu i powieści jako wehikuł naszej świadomości dążącej do ciekawych doświadczeń.

Hans Ulrich Gumbrecht nie ograniczył się do samego manifestu, ale jego założenia wcielił w życie, za co należy mu się szacunek. Sam niestety jego książki pt. „1926” nie czytałem, ale czytała ją koleżanka, od której się w ogóle o Gumbrechcie dowiedziałem. Otóż założenie autora polega na tym, że ponieważ nie wierzy on w żadne związki przyczynowo-skutkowe, przedstawia poszczególne elementy wiedzy historycznej na temat tytułowego roku w formie opisu mającego na celu wywołanie odpowiedniego efektu zmysłowego. Jest więc np. rozdział o samolotach, w którym opisuje szczegóły techniczne produkowanych w 1926 roku statków powietrznych. Na tej samej zasadzie skonstruowane są kolejne rozdziały. Porządek nie jest chronologiczny, zaś jego tematyczność też nie jest taka sama jak u historyków tradycyjnych (bo historycy tradycyjni też często stosują porządek tematyczny, a nie chronologiczny). Polega on po prostu na takim opisie, który ma na celu ogarnięcie czegoś, co jest (było) materialne i „dotykalne”. Czegoś takiego, jak sfera „duchowa” (nawet pojęta po marksistowsku) nie ma, ponieważ autor również sobie założył, że, jako krytyk hermeneutyki, takiego podejścia będzie unikał. Przyznam, że eksperyment mnie zaciekawił.

Niemniej ciekawa była reakcja mojej koleżanki, która stwierdziła, że z takiej książki niczego się nie można dowiedzieć. Owszem, mógłby z niej skorzystać ktoś, kto już ma jakąś wiedzę historyczną na temat roku 1926, czyli ktoś kto zna jednak pewne daty, a przynajmniej kontekst chronologiczny.

Jaki z tego wniosek? Otóż Hans Ulrich Gumbrecht pomylił się, jak niejeden już intelektualista, co do trybu pracy ludzkiego umysłu. Można wykluczyć duszę, ducha i duchowość w sensie przypisywania im odrębnego bytu, ale nie można ich wyeliminować ze sfery naszej percepcji świata. Jeżeli nie odwołujemy się do emocji wypływających z naszego światopoglądu (obojętnie jakiego – od skrajnie religijnego do czystego materializmu), jeżeli nie ma w tym narracji, do niego nawiązującej, praktycznie nie jesteśmy w stanie odbierać rzeczywistości. Myślę, że wypada nie tylko zgodzić się z hermeneutykami, że czytanie automatycznie implikuje interpretację, ale przenieść tę myśl na szerszy kontekst, czyli, że wszelka percepcja też równa się automatycznej interpretacji, bo nikt z nas nie jest tabula rasa. Jeżeli stajemy w obliczu czegoś, czego w żaden sposób nie potrafimy zinterpretować, albo nas to przyprawia o frustrację, albo po prostu nasza świadomość to ignoruje.

wtorek, 21 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość (4), czyli czy uczymy się od historii?

Zawsze, kiedy czytam współczesnych intelektualistów, odnoszę wrażenie, że skądś to znam, że ktoś już kiedyś coś podobnego pisał. Filozofowie bowiem już w starożytności wątpili w realność bytu (Platon i jego idee), a także od wieków powątpiewali w możliwość poznania. Kiedy jednak czytam wstęp (no tak, czasami czytam wstępy) do jakichś współczesnych myślicieli, okazuje się, że się mylę, bo oto to, co zaproponowano w drugiej połowie XX wieku to zupełnie nowa jakość. Nowość owych jakości wydaje się jednak tak subtelna, że dla mnie czasami trudno dostrzegalna.

Obecnie w modzie są głosiciele „końca historii”. Ludzie ci wychodzą zresztą z bardzo różnych założeń. Fukuyama np. uważał, że skoro upadł eksperyment komunistyczny, to świat w postaci demokratycznych społeczeństw wolnorynkowych stanowi zwieńczenie dziejów i od tej pory nie możemy oczekiwać po nim żadnych zmian. 11 września 2001 zmienił jego podejście, ale tak czy inaczej, założenie, które pozwalało buńczucznie okrzyknąć odkrycie „końca dziejów” jest po prostu żałosne, ponieważ oparte na uproszczonym modelu historiozoficznym, jak by nie patrzył wziętym prosto z Marksa, a więc, implikującym, że po wspólnocie pierwotnej musi nastąpić niewolnictwo, potem feudalizm a następnie kapitalizm i… no i tutaj Fukuyama doszedł do wniosku (to takie moje przypuszczenie), że Marks pomylił się tylko co do ostatniego etapu rozwoju ludzkości.

Współcześni myśliciele tego pokroju, oprócz niesamowitego zarozumialstwa, wykazują się dość zawężonym oglądem otaczającego ich świata. Marksowski model wcale tak doskonale nie opisuje rozwoju społeczeństw. Żaden „uniwersalny” model zresztą tego nie robi, bo siłą rzeczy oparty jest na pewnym uproszczeniu. A diabeł tkwi w szczegółach. Intelektualiści (celowo nie używam słowa „uczeni”, ani nawet „naukowcy”, bo nauki w ich teoriach dostrzegam niewiele) kierują się w tym wypadku już nawet nie intuicją, ale dążnością do ujęcia wszelkich zjawisk w łatwe do przyswojenia struktury i schematy. To dlatego jeden, czasami maleńki szczegół, może całe wzniesione przez nich gmachy, zburzyć w pył.

Gumbrecht pisze z właściwą współczesnym intelektualistom nonszalancją:

Jeżeli jednak nastąpił kres historii rozumianej jako ciągła zmiana, można by oczekiwać, że zniknie potrzeba przewidywania przyszłości, a wraz z nią „filozoficzno-historyczne” zastosowanie naszej wiedzy o przeszłości.

Jak jednak w ogóle doszedł do założenia (bo przecież nie do wniosku), że „nastąpił kres historii rozumianej jako ciągła zmiana”?

Po drodze Gumbricht odżegnuje się od pomysłów Haydena White’a oraz Stephena Greenblatta i innych „nowych historycystów” (istnieje problem, czy zwolenników „new historicism” nazywać „nowymi historykami”, „nowymi historystami” czy „nowymi historycystami”; z pewnych względów wybieram ten ostatni wariant). Nie zgadza się ze stwierdzeniem, że historię „tworzą” historiografowie, czyli pisarze, których praca niczym nie różni się od beletrystów. Odnoszę wrażenie, że nieco uprościł pojęcie „nowego historycyzmu”, ale jeśli nawet nie, znowu doszedł do wniosku (a może znowu raczej założenia), że dla „nowych historycystów” „problem nie polega już na tym, jak mamy uczyć się od historii, lecz jak historycy mają tworzyć (prawdziwą) historię”. Zaraz dalej dodaje:

Kiedy Nowa Historia [nowy historycyzm] demonstruje takie poczucie ważności, traci zdolność udzielania przekonujących odpowiedzi na pytania, co mają robić historycy, „gdy przestaliśmy uczyć się od historii”.
Bo oczywiście, to że „przestaliśmy uczyć się od historii” jest wg Gumbrechta tak oczywiste, że nie ma nawet co dyskutować.

CDN

poniedziałek, 20 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość (3), czyli ile intuicji a ile rozumu?


Kolega umieścił link do ciekawego artykułu w Rzeczypospolitej, który również polecam, a mianowicie na temat braku logiki w naszym działaniu (czytaj: naszej głupoty): http://www.rp.pl/artykul/61991,795168.html#.T0It2_hjwyM.facebook  Dariusz Rosiak przytacza badania izraelskiego profesora z amerykańskiego uniwersytetu Princeton, Daniela Kahnemana, który całe swoje naukowe życie poświęcił temu zagadnieniu. Łatwo ulegamy intuicji z powodu lenistwa umysłowego, ponieważ myślenie to proces męczący (nareszcie znalazłem tekst, który potwierdza moją tezę, że wbrew popularnemu powiedzonku, myślenie jednak boli). Wyniki badań profesora Kahnemana chętnie bym polecił nie tylko zwykłym zjadaczom chleba, czy politykom, ale również utytułowanym akademikom parającym się zwłaszcza szeroko pojętą humanistyką, ale wcale nie tylko.

Bardzo dobry przykład przytoczony w artykule to ekonomiści, którzy często okazują się niewiele rozumieć z dziedziny, w której mienią się ekspertami. Skoro już jestem przy ekonomistach, śmiem twierdzić, że naprawdę w ich gronie niewielu jest takich, którzy są specjalistami od myślenia ścisłego. Specjalistów od ekonometrii nie ma wcale tak wielu, za to jest ogromna rzesza „historyków”. Nazywam ich tak, ponieważ czytając ich teksty mam wrażenie, że czytam po prostu książkę, czy artykuł historyczny, tyle że z naciskiem na aspekt gospodarczy. Sposób narracji jest taki jak typowych tekstach historycznych. Jest jeszcze jeden powód, dla którego uważam te teksty za historyczne, a mianowicie jeżeli ekonomiści opisują sytuację gospodarczą współczesnej Ameryki Łacińskiej, to za kilka miesięcy ich tekst będzie miał wartość historyczną, ponieważ sytuacja gospodarcza, jak ogólnie wiemy, ulega dość szybkim zmianom.

Jeżeli już jestem przy historii, to w zeszłym tygodniu przeczytałem artykuł, a właściwie fragment książki Hansa Ulricha Gumbrechta o znamiennym tytule: Gdy przestaliśmy uczyć się od historii. Tytuł od razu daje między oczy, zwłaszcza czytelnikom przyzwyczajonym do starorzymskiej maksymy, że historia magistra vitae est, ale po pierwszych gwiazdach, które się po takim ciosie pojawiły, czytelnik czuje się sprowokowany do przeczytania całości.

W pierwszych akapitach swojego tekstu amerykański literaturoznawca (to w USA dziś często punkt wyjścia do wymądrzania się na wszelkie możliwe tematy) stwierdza, że już dawno przestaliśmy się uczyć od historii, tzn. nigdy się nie uczyliśmy (znacie to przewrotne powiedzonko, że „historia nauczyła tylko jednego, że jeszcze nikogo niczego nie nauczyła”), ale od niedawna można o tym głośno mówić. Dodaje do tego, że nie ma co rozpaczać, bo jedynymi poszkodowanymi będą nauczyciele i uniwersyteccy wykładowcy tego przedmiotu.

Z tym, że historia nigdy się nie powtarza (wbrew popularnemu, acz raczej bezmyślnie powtarzanemu powiedzonku), to się akurat zgadzam. Karol Marks uważał, że historia, jeśli się już powtarza, to jako parodia pierwowzoru, co starał się udowodnić na przykładzie Napoleona III, który przy swoim słynnym stryju z numerem I był po prostu bohaterem operetki (18 brumaire’a Ludwida Bonaparte). W tym wypadku jednak Ludwik Napoleon Bonaparte świadomie chciał powtórzyć sukces słynnego Korsykanina, co, mówiąc eufemistycznie, niezbyt mu wyszło, a to z szeregu względów, w tym kompletnie odmiennej osobowości pretendenta do wielkości.

Od dawna uważam, że historia nie może się powtórzyć z tego samego względu, z którego nawet posiadacz identycznego DNA (np. brat bliźniak) nigdy nie jest tym samym, co jego odpowiednik (drugi brat bliźniak). Wystarczą tylko trochę odmienne warunki, a dosłownie wszystko, co zapowiada się jako powtórka jakiegoś wydarzenia w historii, przybiera całkowicie odmienny przebieg.
Niemniej, powiedzieć, że od historii niczego się nie można nauczyć, z praktycznego punktu widzenia wydaje się niczym innym jak intelektualną hucpą i dążnością do zabłyśnięcia za wszelką cenę.

Argumenty Gumbrechta wcale jednak nie są takie proste do odrzucenia, ponieważ robią wrażenie bardzo logicznych. Zanim jednak przejdę do jego sposobu rozumowania, przypomnijmy sobie na początek, że istnienie związku przyczynowo-skutkowego podważał już George Berkeley, a potem David Hume. Ten szkocki filozof twierdził, że

czyste doświadczenie informuje o stałym następstwie faktów; ale nie poucza, że jeden fakt
w y n i k a  z drugiego. Jeśli nacisnąć na spust fuzji, to rozlegnie się strzał; ale naprawdę stwierdzamy tylko, że strzał nastąpił po naciśnięciu spustu, nie zaś, że z niego wyniknął, że był jego skutkiem. Jak dzieje się to, iż po jednym fakcie następuje drugi, tego doświadczenie nie podaje; jeśli więc mamy się trzymać ściśle doświadczenia, to musimy wyrzec się związków przyczynowych i zadowalać się tylko ustalaniem stałych następstw.[1]

 Hume zaprzeczał konieczności związków przyczynowo-skutkowych, zaś jeśli je jednak uznajemy

[c]zynimy to dlatego, że opieramy się na dawniej zebranym doświadczeniu i doświadczenie to przenosimy na przyszłość. Dotąd po naciśnięciu spustu w fuzji padł strzał, więc sądzimy, że tak będzie nadal. Ale czyniąc tak, nie zostajemy już w granicach czystego doświadczenia, lecz przekraczamy je. Nie są bynajmniej równoważne te dwa zdania: „Stwierdziłem, iż temu oto przedmiotowi towarzyszył taki skutek” i „Spodziewam się, że innym przedmiotom, które o ile je znamy, są podobne do tamtego, będą towarzyszyć skutki podobne”. Od jednego z tych zdań do drugiego można by przejść tylko drogą rozumowania, ale czy jest takie rozumowanie? Czy mamy prawo przenosić na przyszłość dawniej zebrane doświadczenia?[2]

Cały problem z filozofami polega na tym, że szukają solidnych podstaw na gruncie logiki do czegoś, co „normalny” człowiek uznaje za coś naturalnego i pierwotnego oraz nad czym się specjalnie nie zastanawia. Jeżeli Czytelnicy tego bloga pamiętają wpis o Logikomiksie, czyli o historii Bertranda Russella, albo jeśli zdążyli Logikomiks przeczytać (a może sięgnęli po samego Bertranda Russella!), to pewnie pamiętają również, że ten angielski uczony uważał, że matematyce brakuje logicznych podstaw i że on musi je dopiero opracować (odkryć), w tym celu, żeby można było udowodnić to, o czym wie każde dziecko, a mianowicie, że dwa plus dwa równa się cztery. Wiemy skądinąd, że Russellowi się to w końcu nie udało. Rzecz bowiem m.in. w tym, że opierało się na regressum ad infinitum, czyli cofanie się w nieskończoność w poszukiwaniu głębszego wyjaśnienia jakiegoś zjawiska. Wszystkich nas denerwują dzieci zadające (często bezmyślnie i złośliwie) pytanie „dlaczego?”, a po wyjaśnieniu, wg nas wystarczającym, pada kolejne „dlaczego?” itd. itp. Niestety to do niczego nie prowadzi.

Niemożliwość takiego regresu została zgrabnie ujęta w pojęciu koła hermeneutycznego, które polega na tym, że próbując coś poznać (przyjmijmy roboczo i intuicyjnie, że w ogóle cokolwiek poznać możemy), nie jesteśmy wcale tabula rasa i nie wchłaniamy tej nowej porcji wiedzy niby niczym nie zanieczyszczona gąbka. Do nowej wiedzy zawsze podchodzimy już z jakimś nastawieniem. Osobiście uważam, że niezwykle ciekawe byłoby dociec kiedy i jak objawił się pierwszy pogląd u danego człowieka. Obserwując małe dzieci, widzimy jednak, że są one od urodzenia bardzo różne i bardzo różnie reagują na bodźce z zewnątrz. Twierdzić jednak, że rodzimy się z poglądami byłoby bezsensowne, natomiast, że rodzimy się z intuicją już chyba nie aż tak bezsensowne. Instynkt przetrwania przekazany nam w genach po naszych przodkach (wszystkich – i ludzkich i zwierzęcych), który objawia się w każdym żywym organizmie nieco inaczej, już nastawia każdego z nas inaczej do każdej informacji napływającej z zewnątrz.

W praktyce takie próby wyjaśnienia zagadki „pierwszego poglądu” nie mają większego znaczenia. Wystarczy nam przyjąć „na wiarę”, że istnieje coś takiego jak „koło hermeneutyczne” i że informację o np. bitwie pod Grunwaldem przyjmujemy z dumą (jako potomkowie zwycięzców), bo już z góry wiemy (nauczono nas tego), że jesteśmy Polakami i że ze zwycięstw Polaków należy być dumnym. Wydaje się, że jest to koncepcja dość prosta do pojęcia, choć z drugiej strony bardzo irytująca, ponieważ nie pozwala na uchwycenie „początku” i oczywiście wyklucza jakikolwiek obiektywizm.

Gdybyśmy więc naprawdę chcieli nie tylko nasze codzienne życie, czy życie polityczne, ale nawet szereg dziedzin tzw. nauki, oprzeć na twardych zasadach logiki i na fundamentach zrozumienie praprzyczyn, prawdopodobnie popadlibyśmy w obłęd. Jak wiemy z historii (no właśnie), przez tysiąclecia miliardy ludzi żyje nie kierując się twardą logiką, ani nawet precyzyjną matematyką (pamiętamy, że Russell twierdził, że matematyka sama potrzebuje fundamentu), na olbrzymiej przestrzeni czasu żyjąc wręcz zabobonami i intuicją, a mimo to, nie przyczyniło się to do upadku naszego gatunku.

Matematyka rozwijała się przez tysiąclecia bez russellowskich podstaw na zasadzie intuicyjno-empirycznej. Podobnie było z innymi dziedzinami wiedzy. To, co czyni naukę nauką, to oczywiście weryfikacja (sprawdzanie lub jedna z jego odmian – falsyfikacja). Dany pogląd próbuje się dotąd obalić, aż trzeba się przyznać, że obalić się nie da, a więc teraz to już musi być prawda. Prawdopodobnie z metodami sprawdzania można by również dyskutować, ale na razie nie o to chodzi.

Pytanie zasadnicze brzmi, na jakim poziomie można już sobie pozwolić na zrezygnowanie z regresu (czyli kolejnego pytania „dlaczego?”) i zadowolić się tym, co wydaje nam się, że już rozumiemy i na tej podstawie jesteśmy w stanie budować dalsze gmachy naszego rozumowania. W praktyce olbrzymia liczba przedstawicieli naszego gatunku zadowala się intuicją, łatwymi wyjaśnieniami i wiarą – wszystkie te czynniki faktycznie bowiem zwalniają z bolesnego obowiązku myślenia.

Z drugiej strony jednak, próby pojęcia najgłębszych struktur zjawisk, może się skończyć albo absurdalnym regressum ad infinitivo, lub wpadnięciem w pułapki niedoskonałości języka. Logika bowiem jest ściśle związana z językiem, ponieważ rozumujemy językiem i posługujemy się pojęciami językowymi. Gdybyśmy przy tym taką postawę przyjęli w codziennym życiu, obawiam się, że nastąpiłby paraliż wszelkiego działania. Nie możemy więc lekceważyć intuicji i twierdzić, że tylko głupcy się nią kierują.

CDN


[1] W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, tom II, Warszawa 1997, s. 112
[2] Ibidem, s. 113

niedziela, 19 lutego 2012

Intelektualiści a rzeczywistość (2), czyli kilka uwag na marginesie programu o profesorze Zygmuncie Baumanie


Z humanistami wszelkiego rodzaju zawsze jest ten sam problem – niemal z definicji nie mogąc zgłaszać pretensji nawet w ułamku do precyzji zbliżonej do tej, do której dążą matematycy i fizycy (a wiemy, że oni również docierają „do ściany”, gdzie nie są w stanie oprzeć swojej wiedzy o „twarde fundamenty”), tworzą teorie ocierające się często o science fiction, a więc niewiele się różniące od literatury pięknej. O ile jednak ta ostatnia traktowana jest jako, mimo poważnych zagadnień jakie niejednokrotnie porusza, zjawisko umowne, to teksty humanistów, zwłaszcza modnych myślicieli, przez wielu, zwłaszcza młodych ludzi, traktowane są jak prawdy objawione, których należy się nauczyć na pamięć i popisywać się ich znajomością, dając w ten sposób znać wszystkim innym, że są wielkimi ignorantami, nie mającymi pojęcia o naukowych wyjaśnieniach zjawisk tego świata. Oczywiście niektórzy z nich dotrą do pojęcia dyskursywności i ograniczenia przez język, ale zanim to nastąpi, studenci rozmaitych dziedzin humanistyki uważają, że skoro wielcy uczeni tak napisali, to z pewnością musi być prawda.

Tymczasem można wysunąć szereg zastrzeżeń już nie tylko do samych tekstów modnych humanistów, ale również do ich metod, który niekoniecznie opierają się o dobrze udokumentowane źródła, czy badania (np. ankietowe, choć co do nich też można mieć wiele wątpliwości), ale są wynikiem czystych spekulacji myślowych, w czym współcześni humaniści przypominają filozofów z praktycznie wszystkich epok.

Profesor Zygmunt Bauman w programie, o którym pisałem dwa dni temu, wyraził pogląd, że obecnie będziemy mieli do czynienia z „wyspami diaspor”, a nie jednolitymi zwartymi kulturami. Nietrudno się domyślić, że wiarę tę (ponieważ uważam, że pogląd ten to przede wszystkim wyznanie wiary Profesora) opiera na obserwacji społeczeństw Europy Zachodniej, w tym przede wszystkim Wielkiej Brytanii i Francji, oraz Stanów Zjednoczonych. Oczywiście teraz właśnie obserwujemy takie zjawisko, tylko, że zamiast pięknego eufemizmu użytego przez profesora Baumana, użyłbym zwrotu o bardzo długiej tradycji w Europie, a mianowicie „getta”. Miłośnicy amerykańskiego kina niejednokrotnie mają okazję oglądać artystyczną reprezentację „gett”, czyli skupisk diaspor (żydowskiej, włoskiej, greckiej, polskiej). Ciekawym zjawiskiem jest przy tym getto murzyńskie, którego spoiwem jest kolor skóry, a nie wspólnota kulturowa, choć ta ostatnia oczywiście występuje, ale już jako zjawisko wtórne, a nie pierwotne, jak w przypadku typowych gett etnicznych.

Richard Rorty, amerykański filozof, twórca neopragmatyzmu,  wyraził kiedyś pogląd, że wyobraża sobie społeczeństwo, w którym każda grupa, czy to etniczna, czy religijna, żyje sobie prywatnie w swoim świecie, natomiast w celach komunikacji z innymi społecznościami tego typu, jej przedstawiciele będą przestrzegać pewnych ogólnie przyjętych reguł. Osobiście też jestem w stanie sobie wyobrazić takie życie, a więc społeczeństwo gett, których przedstawiciele spotykają się np. w pracy, albo w urzędzie i tam postępują wg jakichś wypracowanych wspólnie zasad.

Problem polega jednak na tym, że nie do końca jestem w stanie uwierzyć w to, że przedstawiciele poszczególnych gett zechcą się łatwo podporządkować regułom tych wcale nierzadkich okazji do wspólnego przebywania z przedstawicielami innych gett. Getta zorganizowane wokół pewnych religii mogą w ogóle nie chcieć mieć nic do czynienia z innymi, albo ich zapędy misjonarskie będą tak silne, że nieustannie będą łamać te reguły traktując je nie jako platformę minimum porozumienia, ale wręcz jako wymierzone przeciwko sobie.

Zjawisko „wysp diaspor” nie jest tak naprawdę niczym nowym w historii. Diaspory bowiem występowały przez całą starożytność i średniowiecze. Przymus kulturowej jednolitości kojarzy się oczywiście z chrześcijańskim uniwersalizmem średniowiecza, ale tendencja ku jednolitości kulturowej tak naprawdę intensyfikuje się z czasem, żeby osiągnąć kulminację w wieku XIX wraz z nastaniem państw narodowych.

Problem z gettami współczesnymi kryje w sobie takie niebezpieczeństwo, że ich przedstawiciele niejednokrotnie przejawiają myślenie totalitarne właśnie w duchu państwa narodowego z jednolitą kulturą, tylko, że oczywiście to, co było do tej pory domeną państwa, staje się teraz domeną społeczności mniejszej, czyli getta. To z kolei może się przekształcić w to, czego obawiają się Enoch Powell, czyli w komunitaryzm, a więc występowanie szeregu społeczności wrogich wobec siebie nawzajem i odmawiających podporządkowania się jakimś ogólnym regułom. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo, że „wyspy diaspor”, czyli, mówiąc mniej elegancko, getta, staną się, a właściwie już są, tym, czym w starożytności i średniowieczu były plemiona przez Rzymian i Greków nazywane barbarzyńskimi. Dopóki istnieją silne organizmy państwowe, które mimo wszystko starają się kierować jakimiś ogólnymi zasadami, w tym pewnymi elementami kultury, jak np. tolerancja, „wyspy diaspor” mogą jakoś funkcjonować. W takiej sytuacji równowaga jest jednak w stanie nieustannego zagrożenia, bo nigdy nie wiadomo, jak długo państwo będzie w stanie kontrolować stan wzajemnej wrogości poszczególnych gett.

Obserwacja rzeczywistości politycznej jasno pokazuje, że wiara w „wyspy diaspor” jest możliwa tylko w społeczeństwach hołdujących pewnym wartościom kulturowym, takim jak tolerancja i szacunek dla drugiego człowieka niezależnie od jego pochodzenia, wyznania czy poglądów. Paradoksalnie członkowie danego getta mogą wręcz z definicji być tym wartościom wrodzy.

Empiria światowego życia politycznego pokazuje, że mimo pięknych deklaracji w praktyce do głosu cały czas dochodzą zapędy totalitarne, a więc dążenie do antropofagii lub antropoemii. W Kosowie początkowo Serbowie chcieli zaznaczyć swoją hegemonię etniczną prześladując etnicznych Albańczyków, co obróciło się w rezultacie przeciwko nim. Międzynarodowa interwencja doprowadziła jedynie do odwrócenia sytuacji i prześladowania Serbów przez Albańczyków. Żadne tam „wyspy diaspor”, czy tolerancja. Albo my, albo oni.

Doświadczenia z terenów Palestyny pokazują również jasno, że współistnienie dwóch społeczności, żydowskiej i arabskiej, w ogóle się nie układa, mimo, że z pewnością po obydwu stronach są ludzie dobrej woli. Generalnie jednak to nie oni wyznaczają główne nurty w polityce swoich narodów.

Być może na naszych oczach rozpadnie się Belgia, a przyczyny będą gospodarczo-polityczne, przy czym czynnik etniczny odegra rolę emocjonalną. Przywódcy (tacy „pasjonariusze”, choć nieco mniejszego formatu) Flamandów, zwietrzywszy dla siebie możliwość zaistnienia, zrobią wszystko, co w ich mocy, żeby się odciąć od frankojęzycznych Walonów.

Obserwujemy też coś w rodzaju „odrodzenia narodowego” Szkotów. W Europie Środkowej i Wschodniej tak naprawdę cały czas myślimy w kategoriach etniczno-plemiennych.

Przewidywania intelektualistów takich jak profesor Zygmunt Bauman wydają się więc wynikiem raczej myślenia życzeniowego, niż analizy tego, co każdy średnio-inteligentny i średnio-wykształcony odbiorca wiadomości z kraju i ze świata może na co dzień zaobserwować.

Gatunek nasz, jak zresztą każdy inny, ma w swoją naturę wpisany konflikt. Szereg innych zjawisk jest jedynie tego konsekwencją. Jeżeli budujemy jakąś piękną teorię społeczną malującą obraz idealnego pokoju i bezpieczeństwa, czy to będzie utopia chrześcijańska czy socjalistyczna, jesteśmy skazani na rozczarowanie rzeczywistością. Religie i światopoglądy mają potężną moc wpływania na postępowanie człowieka, ale zawsze natkną się na „ścianę” w postaci najprostszych instynktów. Owszem w historii zdarzali i nadal się zdarzają ludzie, którzy nawet nad nimi potrafią zapanować. Naiwnością jest jednak wiara, że całe społeczeństwa staną się zbiorami ascetów czy joginów.