Pokazywanie postów oznaczonych etykietą uważność. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą uważność. Pokaż wszystkie posty

czwartek, 17 kwietnia 2014

O uważności (3)


Największym wrogiem uważności jest rutyna. Doskonale wiadomo, że rutyna przyczynia się do wypadków na jezdniach spowodowanych przez pewnych siebie „starych kierowców”. Rutyna potrafi też zabić pacjenta na stole operacyjnym, kiedy to pewny siebie chirurg wykonuje operację „na pamięć” bez uważnego przyjrzenia się konkretnemu przypadkowi. Wychowanie do rutyny też sprawia, że polscy uczniowie nie są dobrzy w rozwiązywaniu problemów praktycznych.

Krytyka szkoły jako miejsca, gdzie uczy się młodych ludzi rzeczy „zupełnie do życia nieprzydatnych” jest tak bogata, że bez trudu znajdziemy jej przykłady w Internecie. Nie będę jej więc ani przytaczać, ani z nią polemizować, bo w pewnym (ale tylko w pewnym!) stopniu się z nią nawet zgadzam. Domorośli reformatorzy oświaty nie biorą jednak pod uwagę jednego czynnika. Wydaje im się, że jeżeli wprowadzą lekcje obsługi automatów, wypełniania pitów, sporządzania biznesplanu itp. autentycznie pożytecznych umiejętności, sprawią, że szkoła stanie się miejscem ciekawym, a uczniowie nie będą się mogli doczekać pójścia do szkoły. Tym czynnikiem, którego nie rozumieją piewcy praktycznych umiejętności, jest nastawienie uczniów, którzy, podobnie jak dorośli, przede wszystkim chcą uniknąć wysiłku, a więc uważności, i oddać się jakiejkolwiek rutynie, która nie będzie wymagała zbytniego myślenia.

Pamiętam, że wczasach kiedy byłem jeszcze studentem przedostatniego roku historii, na jakimś spotkaniu towarzyskim u rodziny dyskutowałem z pewnym panem, przedsiębiorcą (jak to się wtedy mówiło „prywaciarzem”), który konieczność rozwiązywania praktycznych problemów doskonale rozumiał, ale jako rodzic jakoś chyba się nie palił do wdrażania w nie własnych dzieci. Ja wtedy z wielkim entuzjazmem perorowałem, jak to trzeba dzieci uczyć myślenia, że zapamiętywanie dziesiątek dat i nazwisk nie jest takie istotne, bo te można sobie w razie potrzeby doczytać, ale wykształcenie procesu myślenia jest bezcenne, itd. itp. Na to tenże pan, ów prekursor nowego polskiego kapitalizmu, spokojnie pokiwał głową i równie spokojnym głosem (bo nie, żeby się ze mną kłócił!) powiedział: „Ech, no dobrze, ale jak komuś nie idzie myślenie? To może już lepiej jak wykuje te kilka dat i nazwisk i przynajmniej coś będzie wiedział.” Na taki argument nie bardzo wiedziałem, co powiedzieć, bo choć rozpierał mnie entuzjazm właściwy młodym ludziom, którzy wierzą, że zmienią świat, to jednak od razu stanęły mi przed oczami rzesze dzieci może nie zupełnie mało rozgarniętych, ale takich, których już w młodym wieku myślenie bardzo męczyło, jeśli nie bolało, i znając rzeczywistość szkolną, w której wiadomo, że nie ma możliwości zmuszenia wszystkich do robienia tego samego, doszedłem do wniosku, że w pewnych przypadkach może rzeczywiście bardziej wychowawcze byłoby wyegzekwowanie pewnej pamięciowej wiedzy, której opanowanie też wymaga pewnego wysiłku umysłowego, niż na siłę robić filozofów z młodych ludzi, których problemy są jak najdalsze od przyczyn i skutków jakiejś wojny, albo kryzysu gospodarczego.

Problem jednak w tym, że edukacja jako taka, niemal z definicji polega na wdrożeniu ludzi w pewną rutynę. Żmudne powtarzanie ma przecież na celu wyrobienie umiejętności zautomatyzowanej, w której nie będziemy tracić czasu na zastanawianie się, jak coś zrobić. Chirurg nie może hamletyzować ze skalpelem w ręku, kierowca nie ma zbyt wiele czasu, by się zdecydować, czy zmienić pas na jezdni, czy nie. Bokser również czasu ma mało na decyzję, jak zblokować cios przeciwnika i wyprowadzić kontrę. W wielu dziedzinach dyletanta poznaje się właśnie po tym, że wykonanie jakiejś czynności zajmuje mu więcej czasu niż profesjonaliście, choć osiągnięty efekt może dorównywać efektowi tego ostatniego.

Tutaj dotykamy pewnego bardzo ciekawego zjawiska. Otóż niejednokrotnie zdarza się, że jakiś amator z wielkim zapałem zabiera się do wykonania jakiegoś zadania i wychodzi mu to nadzwyczaj dobrze, podczas gdy profesjonalista robiąc coś rutynowo nie wykaże się zbytnim polotem. (Nie oszukujmy się jednak, w większości codziennych przypadków to jednak profesjonalista wykona swoją robotę lepiej, bo się nie miota po omacku, tylko po prostu wie, co robić). Doskonałym przykładem dyletanta, który prześcignął profesjonalistów może być generał Ignacy Prądzyński, który zaprojektował Kanał Augustowski, nie będąc inżynierem wykształconym w tego typu pracach. Jego ogromny sukces wynikał z faktu, że zabrał się do pracy niezwykle uważnie. W przyspieszonym tempie „odbył studia inżynierskie”, które polegały na UWAŻNYM przeczytaniu i zrozumieniu podręczników na temat projektowania kanałów, po czym zabrał się do pracy uważnie analizując teren i rozrysował bardzo dobre plany, których wykonanie wzbudziło niekłamany podziw ze strony profesjonalistów.

Uważny amator jest w stanie wykonać swoje pierwsze dzieło niemal genialnie, ponieważ zabiera się do niego niezwykle pieczołowicie i poświęca mu więcej uwagi, a właściwie uważności, niż profesjonalista, który działa rutynowo, a więc w dużej mierze z wyłączeniem uważności (w skrajnych przypadkach nawet myślenia).

Ciekawe jest też zjawisko pisarzy – mistrzów jednej powieści. Najczęściej jest to powieść debiutancka, kiedy to autor wkłada całą swoją twórczą energię i właśnie uważność w dopracowanie każdego elementu i szczegółu swojego tekstu. Jeżeli przy pisaniu następnej powieści już wpadnie w rutynę i zacznie powielać własne schematy, krytycy nie zostawią na nim suchej nitki. Powieściopisarz, który wykonuje swoją pracę naprawdę profesjonalnie i dlatego zyskuje uznanie czytelników i krytyków (co się rzadko zdarza równocześnie), to ktoś kto przy każdej zapisywanej stronie poświęca jej całą swoją uważność.

System szkolny, zarówno ten dawny, jeszcze komunistyczny, jak i współczesny, który się z tamtego w prostej linii wywodzi, a  który mniej lub bardziej słusznie krytykujemy (w zależności od konkretnego elementu, który poddajemy krytyce) wydaje się nakierowany na zrutynizowanie sposobu pracy mózgu młodego człowieka. System standardowych testów, pod które szkoły współcześnie ustawiają swoją pracę to kolejny gwóźdź do trumny edukacji zindywidualizowanej i bardziej życiowej (praktycznej). Niestety ludzie po szkołach zarówno za komuny, jak i dziś nie tylko nie są przygotowani do konkretnych zawodów, co nie jest wielką tragedią, bo nigdzie nie są, ale nie są przygotowani do uczenia się tychże zawodów. Niedawno znajomy, który prowadzi własną firmę, opowiedział mi o szeregu przykładów dwudziestolatków, na których zawodowe umiejętności on nie liczy, bo wie, że szkoły ich nie uczą, ale liczy na ich gotowość do ich nauczenia się w trakcie pracy. Tego niestety tym młodym ludziom zupełnie brakuje.

Jeden z przykładów, które mój znajomy mi opowiedział, a który sam często powtarzam, to przypadek młodego człowieka, który nie sprawdzał się na żadnym stanowisku pracy, więc znajomy postanowił dać mu zadanie, które, jak mu się wydawało, trudno zepsuć. Chodziło mianowicie o pakowanie listów do kopert. Koperty te mają zafoliowane „okienka”, w których powinny się znaleźć adresy odbiorców. Jakież było zdziwienie mojego znajomego, kiedy dostał zwrot z poczty całego pokaźnego pliku korespondencji, ponieważ w żadnym okienku koperty nie było adresu. Po prostu listy zostały włożone do kopert jak popadnie. Pracownik tłumaczył się, że był zmęczony i że kolega go zagadywał. Gdyby nie opowiedział mi tego mój dobry znajomy, pomyślałbym, że tę historię wymyślił jakiś współczesny Gogol albo inny humorysta. Oczami duszy mojej widzę Roberta Górskiego z Kabaretu Moralnego Niepokoju, jak opowiada tę historię. Tymczasem tego nikt nie zmyślił. Problem w tym, że takich przykładów można zebrać dużo więcej i jako problem masowy takie historyjki przestają być śmieszne. Jeżeli będziemy żyć w społeczeństwie składającym się w większości z tych rybek z kreskówki „Gdzie jest Nemo”, która po sekundzie zapominała własnego imienia, to biada nam wszystkim.

Tak już zupełnie poważnie. Podstawowym elementem wychowawczym, na który musi postawić każda szkoła na świecie, jest kształtowanie postawy nakierowania na uważność. Wiąże się to z myśleniem, o czym jeszcze napiszę, ale nie każdy musi być Sokratesem czy Wittgensteinem.  Uważność przy wykonywaniu tego, co się robi, to klucz do… już chciałem napisać „sukcesu”, ale jest to po prostu klucz do normalności, w której wszyscy czują, że wiedzą na czym stoją.

Już wcześniej zetknąłem się z biznesmenami, którzy twierdzili, że oni poszukują młodych ludzi, którzy mają w miarę sensownie poukładane w głowie, a oni ich już roboty nauczą, bo wcale nie liczą, że nauczyła ich tego jakakolwiek szkoła czy uczelnia. Często prasa o zabarwieniu bądź to lewicowym, bądź lewicowym, ale udającym prawicę, pisze o wygórowanych wymaganiach pracodawców wobec młodych ludzi, którzy przecież nie mieli kiedy zdobyć kwalifikacji potrzebnych do konkretnych oferowanych przez nich stanowisk pracy. Myślę, że często to może być oparte na faktach, bo polski pracodawca niejedno ma oblicze. Niemniej zetknąłem się z taką liczbą naprawdę rozsądnych przedsiębiorców wykazujących dużo dobrej woli wobec swoich pracowników, że śmiem twierdzić, że jednostronne narzekanie na cały system niczego nie wyjaśnia, a tym bardziej nie rozwiązuje. Generalnie operowanie wielkimi kwantyfikatorami, powoływanie się na jakieś ogólne wrażenie, czy też na to, w co wierzy tzw. większość, to kolejny wróg uważności. Sam jestem tu nie bez winy, ponieważ niejednokrotnie ulegam „szlachetnemu oburzeniu” pod wpływem jakiejś wiadomości (na szczęście nie trafiają do mnie hasła i slogany), podczas gdy uważne przestudiowanie całości zagadnienia mogłoby pokazać zupełnie inny obraz rzeczywistości. Propagandowa i PRowska działalność wszelkich partii politycznych, korporacji czy nawet organizacji społecznych nie sprzyjają uważności. Wręcz przeciwnie, wszystkie te okrągłe slogany, memy, filmiki propagandowe, mają na celu coś wręcz odwrotnego. Mamy przestać być uważni, mamy natomiast być skoncentrowani – na tym co nam podają, zaś zamknięci na to co podają inni. Demokracja m.in. dlatego pozostaje ustrojem niedoskonałym, bo w większości przypadków bazuje na ludzkiej nieuważności.

CDN

środa, 16 kwietnia 2014

O uważności (2)



Każdy się zgodzi, że uważność jest bardzo potrzebna na jezdni. Kierowca nie może być ani roztargniony, czy też zajmować się rzeczami nie związanymi z prowadzeniem pojazdu (np. rozmawiać przez telefon komórkowy), ale też nie powinien się koncentrować tylko na jednym czy kilku nielicznych elementach samej jazdy. Nie może skupiać całej uwagi na pojeździe jadącym przed nim, bo musi np. uważać na pojazd próbujący mu zajechać drogę z boku. W walce również nie można się skupiać np. na jednej ręce przeciwnika, ponieważ on pracuje całym ciałem i może w dowolnej chwili użyć każdej z jego części. Uważność jest więc bardzo ważna w sztuce przetrwania. Zła strona tego faktu polega na tym, ze po dłuższych okresach wzmożonej uważności odczuwamy ogromne wyczerpanie, takie jak po ciężkiej fizycznej pracy. Dyrektorzy przedsiębiorstw często mogą odczuwać zmęczenie nieustanną uważnością, a takie zmęczenie jest bardzo istotnym elementem stresu i w rezultacie całego stanu zdrowia. Ludzie na pewnych stanowiskach muszą się wykazywać wzmożoną uważnością i tak właśnie dyrektor musi być człowiekiem bardzo uważnym, podczas gdy profesor uczelni do całkiem niedawna nie tak bardzo. Wszyscy pewnie kojarzymy sobie stereotypowe postaci roztargnionych uczonych z głową w chmurach. Naukowiec po prostu koncentrował się na swojej wąskiej dziedzinie stopniowo jeszcze ją zawężając, aż zaczynał żyć w wirtualnym świecie własnej specjalności. Dzisiaj nie jest to praktycznie możliwe, bo profesorowie często muszą odgrywać role menadżerów. Zarządzając czymkolwiek nie możemy sobie pozwolić na koncentrację na jednym i lekceważenie innych aspektów życia, ponieważ wszystko jest ważne i wszystko należy ogarnąć (w znaczeniu jak najbardziej dosłownym, nie slangowo-młodzieżowym).

Z drugiej strony stereotypowy roztargniony profesor nie oddając się szeroko pojętej uważności, a więc kombinacji umiejętności przetrwania w środowisku akademickim, pracy menadżerskiej, problemom dydaktycznym itd., a skupiając się jedynie na zagadnieniu badawczym, miał większe szanse na odkrycie czy opracowanie czegoś nowego w porównaniu z kolegą, który brylował w towarzystwie, był uwielbiany przez studentów i piął się po szczeblach kariery akademickiej, ponieważ nie tracił czasu na rzeczy bezpośrednio z pracą badawczą nie związanymi. Roztargnionych „Einsteinów” praktycznie dzisiaj już nie ma. Pozostają celebryci, którym się na dodatek wydaje, że w niczym nie ustępują ludziom, w pracy których uważność jest warunkiem przetrwania, czyli dyrektorom firm, politykom czy gangsterom. Oczywiście tacy naprawdę istnieją, ale czy w swojej dziedzinie dorównują gigantom myśli oderwanym od rzeczywistości? Wielu naukowców faktycznie jest lepszymi menadżerami niż uczonymi, ale zdarzają się też tacy, którzy żyjąc szereg lat we wsobnym świecie akademickim, karmiąc się myślowymi konstruktami własnymi i tymi wyprodukowanymi przez kolegów, w pewnym momencie nabierają przekonania, że są gotowi poradzić sobie w realnym świecie, w polityce czy, rzadziej, w biznesie. Niektórzy faktycznie dobrze się w tym świecie odnajdują, ale niestety tracą coś, co nazwałbym „dziewictwem”, które pojmuję jako konieczność zajmowania się sprawami bieżącymi, wymagającymi szybkich decyzji, na przemyślenie których często nie mają czasu, a nie pogłębionej refleksji, jaka jest możliwa tylko z pewnego dystansu. Świat wzmożonej uważności niestety nie wydaje się sprzyjać spokojnej koncentracji na wyselekcjonowanym zagadnieniu badawczym.

Powyższe przykłady dotyczą uważności wzmożonej, czyli tej, bez której przetrwanie, czy to w sensie jak najbardziej dosłownym, czy też w sensie nieco metaforycznym, np. przetrwanie w pewnym środowisku. Wróćmy jednak do uważności również bardzo w życiu ważnej, bo odnoszącej się do przyswajania wiadomości i umiejętności, czyli do procesu uczenia się. Niejeden z nas zapewne słyszał o regule dziesięciu tysięcy godzin. Kto nie wie, o co chodzi, gorąco polecam ciekawy artykuł na stronie: http://coaching.focus.pl/zycie/recepta-na-sukces-malcolma-gladwella-czyli-regula-10-tys-godzin-10 . Badacze, którzy odkryli tajemnicę geniuszów, doszli do wniosku, że wszyscy oni poświęcili ok. 10 tys. godzin systematycznej pracy nad swoją dziedziną, a po upływie tego czasu byli w niej bezkonkurencyjni. Domorośli „coache”, czyli amatorzy roszczący sobie pretensje do umiejętności nauczania innych jak osiągać sukces, czasami przywołują tę zasadę, skupiając się na liczbie poświęconych godzin,  ale z pominięciem pewnego szczegółu, który jest kluczowy, a mianowicie że robili to, że zacytuję fragment w/w artykułu „celowo i z determinacją”. Innymi słowy robili to uważnie.

Wiara w to, że dzięki mechanicznemu, czyli bez zaangażowania uważności, powtarzaniu można osiągnąć sukces, jest bardzo zwodnicza i ulegającym jej nie wróży sukcesu. Przychodzą mi na myśl dwie metody nauczania języków obcych. Jedna to sugestopedia, opracowana przez bułgarskiego psychologa Georgi’ego Łozanowa, a druga to metoda nauki przy pomocy fiszek ze słownictwem oraz podobna do niej komputerowa metoda SuperMemo i podobne do niej.

W przypadku sugestopedii, tak samo jak pochodnej od niej metody SITA (w której jedyną innowacją odróżniającą ją od klasycznej metody Łozanowa są okulary z rytmicznie mrugającą lampką), pojawia się problem uczących się, którzy zaczynają wierzyć, że w stanie głębokiego relaksu wzmocnionego muzyką (najlepsza do tego celu jest barokowa) dosłownie wchłoną język obcy bez żadnego wysiłku, bo ten przeniknie do ich umysłów właśnie dzięki ich zrelaksowaniu. Nie jest tak, że potępiam próbę nauki w stanie relaksacji, bo doskonale wiem, że do tego, co nazywam otwarciem na nowy materiał, niezbędny jest swoisty stan rozluźnienia.

Tutaj zaczyna się najtrudniejsza część wyjaśnienia kwintesencji uważności.  Otóż stan absolutnej relaksacji prowadzi do jego formy najdoskonalszej, czyli do snu. We śnie uważność zanika kompletnie, choć doskonale wiemy, że mózg pracuje produkując m.in. sny. Jeżeli ktoś liczy, że czegokolwiek nauczy się przez sen, jak pokazuję niektóre filmy, bynajmniej nie science-fiction, ale raczej niezbyt ambitne komedie, tego czeka po prostu rozczarowanie. Kombinacja stanu zrelaksowania i uważności to dla przyswajania nowego materiału, w tym językowego, sprawa kluczowa. Problem w tym, że osiągnięcie takiego stanu wymaga ogromnego wysiłku, gdyż, jak łatwo zauważyć, są to sprzeczności. Mamy być rozluźnieni i w tym samym czasie uważni, podczas gdy wiemy jak bardzo uważność wyczerpuje naszą energię. Trudność z osiągnięciem właściwych proporcji polega przede wszystkim na tym, że nie bardzo wiadomo, w którym dokładnie miejscu znajdują się sterowniki i jak ich właściwie użyć. Niemniej warto próbować, choć osobiście do sugestopedii jako skutecznej metody nauki języków obcych przekonany nie jestem.

Wiara w to, że kiedy się systematycznie ćwiczy, sukces jest skazany na nadejście, spełnia być może pewną rolę wychowawczą, ale niestety również może przynieść bolesne rozczarowanie.
Metody polegające na mechanicznie wyliczonym systemie powtórek zakładają, że jeżeli po prostu będzie się systematycznie wykonywać ćwiczenia na np. tłumaczenie słówek, te słówka wejdą po jakimś czasie do naszej długotrwałej pamięci. Osobiście korzystałem z tej metody i o ile w pewnym okresie mojego życia, kiedy moja wiara w jej skuteczność oraz radosny entuzjazm spowodowany wiarą w odkrycie czegoś nowego i niezawodnego, faktycznie przyczyniła się do dużych postępów w przyswajaniu nowego słownictwa, to po pierwotnej fascynacji, ale przy systematycznym korzystaniu z programów komputerowych na bazie SuperMemo, nie odnotowałem większych sukcesów. Za każdym razem, kiedy przystępowałem do ćwiczenia, wykonywałem je bezbłędnie, co powinno mnie utwierdzić w przekonaniu, że jestem jak najbardziej na dobrej drodze. Po pewnym czasie zorientowałem się, że jest zupełnie inaczej. Otóż, poza kontekstem ćwiczenia, tych samych wyrazów, które przy jego wykonywaniu pamiętałem bezbłędnie, w jakiejkolwiek innej sytuacji jakoś nie chciały mi przyjść do głowy. Wniosek jest, jak mi się wydaje, dość prosty. Mózg potrafi wypracować system zapamiętywania mechanicznego, ale jeżeli w tym procesie nie biorą udziału żadne emocje, ani należyta uważność, nie można się spodziewać żadnych rezultatów.

Tutaj jednak powraca zasadnicze pytanie o definicję słowa. Czym jest sama uważność? Czy w jej wywoływaniu zasadniczą rolę odgrywa wola, czy też emocje, a może jedno i drugie? Piotr Mart, twórca metody 5S, stawia na emocjonalne skojarzenie każdej jednostki leksykalnej, której nie należy tłumaczyć na język ojczysty, a stworzyć całą siatkę skojarzeń emocjonalnych, dzięki której nowe słowo zostanie prawidłowo zinternalizowane. Być może więc uważność to właściwe zaangażowanie wszystkich zmysłów w proces nauki? Osobiście dorzuciłbym do zmysłów, które mogą się okazać jeszcze jednym narzędziem do mechanistycznej próby zapamiętywania, element woli, ale tutaj wchodzimy na dość śliski grunt, bo do końca wcale nie wiadomo, czym jest tzw. wola i jak działa.

Wola jako silna motywacja może tak naprawdę czasami zadziałać destrukcyjnie na postawę uczącego się. Silna presja (wcale nie tylko ta ze strony innych ludzi, ale nasza własna również) przyswojenia nowego materiału może doprowadzić do „spalenia się” uczącego się, ponieważ cała energia emocjonalna pójdzie na chęć (wolę) nauczenia się, a nie na samo nauczenie się.Z kolei wyłączenie woli, a poddanie się relaksowi lub wierze w samoistny wynik beznamiętnych mechanicznych powtórek, prowadzi do wyłączenia uważności, bez której wszelkie przyswajanie wiedzy jest w ogóle niemożliwe.

Największym problemem jednak pozostaje pytanie z repertuaru buddyzmu zen „kto uważa?” Nie umiemy precyzyjnie określić ani ośrodka woli, ani uważności. Teoretycznie wiedza ludzkości na temat mózgu się poszerza, ale zanim ta wiedza „trafi pod strzechy” jeszcze wiele czasu upłynie. Z praktycznego punktu widzenia i tak powinniśmy próbować uczyć się z jak najwłaściwszym wykorzystaniem uważności. Sami na własną potrzebę musimy wykryć, co w naszym konkretnym przypadku stymuluje naszą uważność i z tego odkrycia robić następnie właściwy użytek.

Uważność męczy. Dlatego myślenie z uwzględnieniem uważności również męczy, i to bardzo, dlatego zwolennicy popularnego powiedzonka „myślenie nie boli” prawdopodobnie nigdy się nad nim głębiej nie zastanawiali, tylko je bezmyślnie powtarzają.

Ponieważ wypadkowa ludzkiego ciała, które jest wynikiem tysiącleci ewolucji, sprawia, że jako gatunek kierujemy się zasadą ekonomii wysiłku, w sposób naturalny unikamy wszystkiego, co sprawia nam ból albo po prostu przykrość. To dlatego unikamy myślenia, bo wolimy oddać się emocjom. To dlatego wielu z nas woli oddać się religii, niż uważnej obserwacji otaczającej nas rzeczywistości. Uważność nas męczy i jest naturalne, że stanu nieprzyjemnego chcemy uniknąć.

CDN